Share PDF

Search documents:
  Report this document  
    Download as PDF   
      Share on Facebook

Müasir informasiya texnologiyalari elementləri və onun təhsildə tətbiqi I Fəsil

1.1.Müasir informasiya texnologiyalarinin təsnifati və xüsusiyyətləri 1.2.Avtomatlasdirilmis verilənlər banki

1.3.Süni intelektual sistemlər 1.4.Tətbiqi proqram paketləri

II fəsil

2.1.Avtomatlasdirilmis informasiya sistemləri 2.2.Avtomatlasdirilmis elmi tətqiqat sistemləri 2.3.Təhsildəinformasiya texnologiyalarinin əsas prinsipləri 2.4.Informasiya və komunikasiya texnologiyalarinin təlimə tətbiqləri Nəticə

Ədəbiyyat

R E F E R A T

Elmi-texniki inqilab insan fəaliyyətinin bütün sahələrində avtomatlasdirilmis vasitələr sistemindən və hesablama texnikasindan istifadə etmək zərurətini yaradib. Təhsil prosesinin avtomatlasdirilmasi prosesi də bu fəaliyyət növlərindən biridir. Təqdim olunan dissertasiya isi “Müasir informasiya texnologiyalari elementləri və onun təhsildə tətbiqi” mövzusuna həsr olunub. Dissertasiya isində də məhz bu məsələ müasir informasiya texnologiyalarinin təhsildə tətbiqi daha yaxindan öyrənilib və təhlil edilib. Burada bir çox müasir informasiya texnologiyalarinin təsnifati və xüsusiyyətlərinə baxilmis, onlarin isləri arasdirilmis və mövzu sahəsinin metodikasi hazirlanmisdir. Eyni zamanda proqram vasitələrinin seçilməsi ilə əlaqədar olaraq avtomatlasdirilmis verilənlər banki və süni intelektual sistemlər haqqinda bilgilər nəzərdən keçirilib.

Bundan basqa dissertasiya isində tətbiqi proqram paketləri arasdirilmisdir.

Məlum olmusdur ki, tətbiqi proqram paketləri bu və ya digər məqsədlər nəzərə alinaraq idarəedici, diaqnostik, nümayis, əməliyyat, nəzarət, modelləsdirici və digər növlərə ayrilir. Bu proqramlar vasitəsilə tələbələrə suallar verilir, onlarin cavablarindaki səhvlər askar edilir, nəzarət və özünə nəzarət həyata keçirilir, müəllim və tələbə arasindaki əks əlaqə sistemləsdirilir vəməhsuldarliq artirilir.

Beləliklə, asagidaki əsas tətbiq sahələrinəbaxilib:

-Nümayis proqramlari vasitəsilə EHM-in ekraninda müəllimin tədris etdiyi mövzuya dair materiallar nümayis etdirilir.

-Generasiya proqramlarindan verilmis mövzuya aid müəyyən tip məsələlərin həllində istifadə edilir. Bu proqramlar yoxlama islərinin görülməsini və ya müstəqil islənib icrasini , hər bir tələbəyə tapsirigin verilməsini vəs.-ni təmin edir.

-Əməliyyat proqram paketləri tələbələrin mustəqil məsələ həllini, çertyoçlari, sxemləri çəkmək və s. məsələləri həll etmək üçündür.

-Nəzarət proqramlarindan cari və yekun bilikləri yoxlamaq üçün istifadə edilir. Bu proqramlarla hər bir tələbənin mövzulari mənimsəmə qabiliyyətlərini müəyyənləsdirmək olar.

-Modelləsdirici proqramlar mürəkkəb eksperimentlərin immitasiyasini təmin edir. Bu proqramlar tələbələrin elmi laboratoriyalara, konstruktorluq, arxitektorluq və s. tədqiqat sahələrinədaxil olmasina imkan yaradir.

 

 

 

 

 

 

R E F E R A T

 

 

 

 

 

 

Scientific and technical revolution has created

necessity of to use from system

 

of means automateded in all areas of the man activities and technique of

 

counting.

 

Process of

automatize of the education process is/are one

kinds of this activities.

 

Representing dissertational work has been devoted

to

subçect

of

"Müasir

 

informasiya texnologiyalari elementləri və onun təhsildə tətbiqi". This problem

 

application

of

modern information technologies has been learnt namely in the

 

dissertational work in the education more closelies and have/has been analysed.

 

Classification of the some modern information technologies here and considered

 

feature, their work investigated and methods of the area of subçect

have been

 

prepared. Intelektual has been looked through of the etc of bank of give automateded

 

having connected with at the same time elect of the program means knowledge about

 

systems.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Envelopes of applied program have been investigated moreover in the

 

dissertational work. He has been known that envelopes of applied program one or

 

another

purposes

administrative

diagnostic demonstration, operation take into

 

account, model of

supervision and is/are separated to other kinds. Questions are

 

given with the help of these programs to students, mistakes in their answer are found

 

out, supervision and supervision to yourself is implemented, contrary connection

 

between

teacher and student is systematized and productivity is raised.

 

 

 

So, have/has been considered area of the following basic application:

 

,

Materials about

to

subçect

taught in the screen of the electronic computer teacher

 

with the help of the demonstration programs are demonstrated.

 

 

,

Definite type is used about subçect

given from generation programs in the solution

 

of the problems. See of the tests of these programs, or have/has been developed

 

independently and he secures

fulfilment give to

each student of the task

etc.

,

Operation

problem solution of the students program envelopes mustəqil, draw (last,

 

to weight) etc draughts, schemes. It is/are for solving

problems.

 

 

, It is used for checking current and total knowledge from programs of

supervision.

Subçect (theme)s of the with/by these programs each student is/are

to define

abilities of appropriation possible.

 

,Programs secure immitasiyasini of the complex experiments model. These programs of the students to scientific laboratories, konstruktorluq, arxitektorluq etc. Opportunity creates enter investigation area.

Giris

Hər bir ölkənin gələcəyi onun təhsil sistemindən güclü surətdə asilidir. Əlbəttə ki, ölkədə təhsilin təskil olunmasi dövlət səviyyəsində həyata keçirilir. Təhsilin pillələri olan orta məktəblər, pesə məktəbləri, ali məktəblərdə verilən hər bir səviyyə sagird və ya tələbələrin gələcək fəaliyyətlərinə bilavasitətəsir göstərir.

Əlbəttə ki, səviyyəsindən asili olmayaraq hər bir təhsil növü muəyyən proqram üzrə aparilir. Tədris prosesinin keyfiyyətini artirmaq üçün elm və texnologiyalarin nailiyyətləri təhsil sisteminə dətətbiq olunur.

Bu referatda məhz yeni texnologiyalarin, əsasən də kompüter texnologiyalarinin və tətbiqi proqramlar paketlərinin tədris prosesindəki rolu haqqinda arasdirma aparilmisdir.

Ən çox istifadə olunan proqramlarin tətbiq sahəsini aydinlasdiraraq, onlarin hər birinin ayriliqda ali məktəb müəllimlərinin isindəki rolunu qiymətləndirilib.

Müasir dövrdə yeni informasiya texnologiyalarinin sürətli inkisafi nəticəsində idarəetmə obyektlərinin, təskilatlarinin, strukturlarinin, sənaye və qeyri-sənaye müəsisələrinin kompleks avtomatlasdirilmasina səbəb olmusdur. Hal-hazirda informasiya texnologiyalarinin ən səmərəli və mükəmməl tətbiq sahələrindən biri olan verilənlər bazalari konsepsiyalari ilə qurulan Avtomatlasdirilmis informasiya sistemləridir. Son zamanlar yaradilan Avtomatlasdirilmis informasiya sistemləri sənədlərin dövriyyəsi məsələlərində, elmi-tədqiqat islərində, tibbdə, nəqliyyatda, arxiv təskilatlarindavə s. sahələrdə genis tətbiq tapmisdir.

Magistr dissertasiyasi asagidaki ardicilliqlarla iki fəsildən ibarətdir.

Birinci fəsil müasir informasiya texnologiyalarinin təsnifati və xüsusiyyətləri, informasiya sisteminin yaradilama prinsiplərinə, avtomatlasdirilmis verilənlər banki, süni intelektual sistemlər, tətbiqi proqram paketləri haqqinda anlayislara və mövcud sistemlərin islərini arasdirmaga həsr olunmusdur. Mövcud sistemlərin islərini arasdirmaqla burada verilənlər bazasinin sistemlərinə baxilmisdir. Verilənlər bazasinin vacib xüsusiyyətlərindən biri olan “verilənlərin mərkəzləsdirilmis prinsiplərlə” idarə olunmasinin təskili reallasdirilan informasiya sistemində nəzərə alinmis və “klient-server” arxitekturasi üzrə qurulmusdur.

Magistr dissertasiyasinin ikinci fəsli Avtomatlasdirilmis informasiya sisteminin strukturunun islənməsi ilə əlaqədar olaraq, informasiya sistemlərinin strukturunun elmi tətqiqat seçilməsi məsələlərinə həsr olunmusdur. Sistemin islənməsi üçün informasiya obyektinin isinin tədqiq etməkdən ötrü verilənlərin təhlili aparilmisdir. Bundan əlavə burada Təhsildə informasiya texnologiyalarinin əsas prinsipləri və Informasiya və komunikasiya texnologiyalarinin təlimə tətbiqləri problemlərinə dətoxunulmusdur.

I FƏSIL.

INFORMASIYA TEXNOLOGIYALARI VƏ SISTEMLƏRI 1.1. Əsas anlayislar:məlumat, informasiya, verilənlər, bilik

Informasiya texnologiyasinin əsas anlayislarindan olan «məlumat», «infor- masiya», «verilənlər» və «bilik» dasidiqlari mənaya görə danisiq dilində istifa- dələrinəuygun gəlir.

«Məlumat» (xəbər) və «Informasiya» anlayislarini fərqləndirmək üçün danisiq dilindəki bu ifadə köməkçi ola bilər: «Bu məlumat mənə heç bir informasiya vermir.» Bu ifadə informasiya və məlumat anlayislari arasindaki asagidaki əlaqəni əks etdirir: informasiya məlumat vasitəsilə ötürülür.

Informasiya və məlumat arasindaki əlaqə qarsiliqli-birmənali deyildir. Eyni informasiya müxtəlif məlumatlarla ötürülə bilər və onlarin içərisində heç bir informasiya dasimiyani da ola bilər. Əksinə eyni bir məlumat onu qəbul edənin (istifadəçinin) maraq dairəsindən asili olaraq müxtəlif informasiya kimi qəbul oluna bilər. Məsələn, təyyarənin qəzaya ügramasi xəbəri həlak olanlarin qohumlari üçün

bir məna, hava yollari

sirkəti üçün isə basqa bir məna kəsb edir. Eyni qəzet

məqaləsindən müxtəlif

oxuçular özlərinin maraq dairələrinə uygyn müxtəlif

informasiya götürürlər.

 

Beləliklə, müxtəlif çür interpretasiya (təfsir) olunan eyni məlumat müxtəlif informasiya ötürə bilər. Müçərrəd olaraq demək olar ki, məlumatla (M) informasiya

(I) arasindaki əlaqədə həllediçi rolu interpretasiya qaydasi (q) oynayir. Bunu simvolik olaraq belə gəstərmək olar:

M ææÆq I

Baxilan məlumat üçün interpretasiya qaydasi adətən məlumatlar çoxlugu üçün tətbiq edilən ümumi qaydalarin xüsusi hali olur.

Beləliklə, məlumatin köməyi ilə konkret obyekt, subyekt, hadisə, mühit və s. haqqinda bilik əldə edilir.

Məlumat vasitəsilə əldə edilən biliklər artimina informasiya (latinça informatio) deyilir[1]. Informasiyanin Sennon tərəfindən təklif edilmis kəmiyyət baximindan təyini də elə bu fikrə əsaslanir.

«Verilən» anlayisini belə bir müçərrəd situasiya ilə izah etmək olar. Fərz edək ki, müsahidəçi öyrənilən obyektin vəziyyəti haqqinda məlumati toplayib, müəyyən formada yaddasinda saxlayir. Bu halda deyirlər ki, müsahidəçinin yaddasinda obyektin vəziyyətini əks etdirən verilənlər var.

Beləliklə, verilənlər -saxlamaq, emal etmək və ötürmək üçün müəyyən formada qeyd olunmus məlumatdir. Ingilisçə verilənlər sözünü ifadə edən «data» termini latinça «datum» (fakt) sözündən yaranmisdir. Lakin verilənlər bəzən konkret və ya real fakta uygun gəlməyə bilər. Verilənlər bəzən qeyri-dəqiq, həqiqətdə mövçud olmayan anlayislari ifadə edə bilərlər. Odur ki, verilənlər dedikdə bizim üçün əhəmiyyətli olan istənilən hadisəvə ya fikrin təsviri basa düsülür.

Ənənəvi olaraq verilənlər konkret ünsiyyət vasitələri ilə (məsələn, dil və ya səkil vasitəsilə) konkret dasiyiçida (məsələn, dasda, lövhədə, kagizda) qeyd olunur. Zaman keçdikçə verilənlərin təsvir üsullari və dasiyiçilari dəyismisdir (məsələn, ibtidai insanlarin magaza rəsmləri,das yzərində qədim yazilar və rəsmlər, papirus yarpagi

üzərində yazilar və s.). Əksər hallarda verilənlər təbii dildə kagiz üzərində qeyd olunur. Kompüterdəverilənlərin dasiyiçisi kimi maqnit dasiyiçisindan(lent, disk, kart və s.), çevik optik disklərdən, fləs yaddasdan v.s. istifadə olunur.

Verilənlər ümumi halda asagidaki xarakteristikalarla təyin olunur: verilənlərin adi, qiyməti, tipi vəstrukturu.

Verilənin adi onun mənasini (semantikasini) ifadə edir. Verilənin qiyməti isə

əslində verilənin özünü xarakterizə edir. Çünki faktləri bir-birindən ayirmaq üçün onlari qiymətləndirmək lazimdir. Təbii dilin zənginliyi verilənlərin adlari ilə qiymətlərinin birgə təsvirinə imkan verir. Məsələn, «havanin temperaturu +30 dərəçədir» ifadəsində «+30» verilənin qiyməti, «havanin temperaturu dərəçə ilə» verilənin adidir. Müəyyən hallarda verilənlərin adlari ilə qiymətləri bir-birindən ayri qeyd oluna bilər. Məsələn, qatarlarin hərəkət çədvəlində verilənlərin adlari çədvəlin basliginda göstərilir. Verilənlər bazalarinda da verilənlərlə onlarin semantikasi əksər

hallarda bir-birindən ayri saxlanir. Bu halda verilənlərin axtarisini və emalini əlverisli təskil etmək imkani yaranir.

Verilənlərin tip xarakteristikasi əsasən proqramlasdirmada istiyadə olunur. Verilənlərin tipləri haqqinda məlumat §3.2.8-də verilir.

Qeyd edək ki, proqramlasdirmada verilənləri həmçinin say sisteminin əsasina, təsvir formasina, uzunluguna görədə xarakterizə edirlər.

Verilənlər sadə informasiya elementi-bitdən baslayaraq fayla və fayllar sisteminə qədər müxtəlif mürəkkəbliyə və təskil səviyyəsinə malik ola bilərlər. Təskil xarakteri, mümkün qiymətlər çoxlugu, üzərində aparila bilən əməliyyatlar toplusu verilənlərin strukturunu əks etdirir. Verilənin strukturu hər bir informasiya elementinin ümumi xarakteristikasidir.

Verilənlərin struktur xarakteristikasina iki çəhətdən baxilir: məntiqi və fiziki çəhətdən. Verilənin məntiqi strukturu onun kompüterdən kənar təsviri və ya modelidir. Verilənlərin məntiqi strukturlarinin müəyyənləsdirilməsi, basqa sözlə, verilənlərin strukturlasdirilmasi və onlarin əlverisli formada təsviri verilənlər bazalarinin layihələndirilməsinin əsasini təskil edir [2]. Verilənin fiziki strukturu onun kompüterin yaddasinda yerləsdirilməsi sxemini təyin edir. Ümumi halda verilənlərin məntiqi və fiziki strukturlari bir-birindən fərqlənəbilər.

«Informasiya» və «verilənlər» məna baximindan bir-birinə çox yaxin anlayislardir. Lakin onlar arasinda müəyyən fərq var. Informasiya, üzərində əməliyyat aparilan verilənlərdən alinir. Bu üsulla alinan informasiyadan əsasən idarəetmə üçün qərarlarin qəbul edilməsində istifadə olunur. Məsələn, müəssisənin baxilan ilin aylari üzrə istehsal etdiyi məhsulun miqdari verilənlərdir, bu verilənlər əsasinda qurulmus istehsalin gedisini əks etdirən qrafik isəinformasiyadir.

Verilənlər müxtəlif səviyyəli ola bilər. Məsələn, müəssisənin ayliq istehsal etdiyi məhsulu göstərən verilənlər ayri-ayri məhsul növlərinə görə ayliq verilənlərin çəmindən, yəni həmin verilənlərin aqreqasiyasindan alinir. Aqreqasiyanin müəyyən səviyyəsində alinan verilənlər kəsb etdikləri əhəmiyyətə görə informasiya xarakterli ola bilərlər. Beləliklə, informasiya almaq üçün verilənlərlə isləmək lazimdir.Odur ki,

hər bir informasiya sistemi verilənlər bazasina malik olmalidir. Verilənlər, aqreqasiya və müqayisənin asagi səviyyəsini, informasiya isə yuxari səviyyələrini əhatə edir.

Inforomatikada çox vaxt «informasiya» və «verilənlər» terminləri sinonim kimi islədilir, yəni onlar arasinda yuxarida göstərilən fərq nəzərə alinmir. Biz də sonraki mülahizələrimizdə bu xətti tutaçagiq. Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, kompüterdə saxlanan və emal olunan verilənlərin informasiya dasiyib-dasimamasinin emal prosesi üçün əhəmiyyəti yoxdur. Nətiçəvi verilənlərin informasiya dasimasi isə istifadəçi maragindan qiymətləndirilir.

«Bilik» anlayisi da dasidigi mənaya görə məlumat, verilənlər və informasiya anlayislarina yaxindir. Biliyə xas olan əsas çəhət onun müəyyən kontekstlə əlaqəli olmasi və həmin kontekstdə müəyyən məna (semantika) dasimasidir. «Bilik» anlayisindan süni intellektdə, o çümlədən, ekspert sistemlərindəgenis istifadəolunur.

1.2. Avtomatlasdirilmis informasiya sistemlərinin yaradilmasinin əsas prinsipləri

1.2.1. Avtomatlasdirilmis informasiya sistemləri haqqinda anlayis

Hal-hazirda informasiya və telekommunikasiya texnologiyalarinin köməyilə bir sira müəsisə və təskilatlarda avtomatlasdirilmis informasiya-idarəetmə sistemlərinin yaradilmasi cəmiyyətin aktual məsələlərindən biridir. Informasiya sistemi (IS) dedikdə, təyin olunmus mövzu sahəsi haqqinda bütün sorgulara hərtərəfli cavab verən, qərar qəbuletmə prosesində insana kömək etmək üçün yaradilan texniki, proqram, linqvistik və metodoloçi vasitələr kompleksi nəzərdə tutulur [1]. Yaradilan IS-lər mövzu sahələri üzrə müxtəlif müəsisələrdə, optimal informasiya təlabatini təmin etməklə ayri-ayri məqsədlər üçün istifadə olunur. Belə sistemlər ayri-ayriliqda və ya hər hansi avtomatlasdirilmis sistemin tərkibində layihə edilə bilər. Birinci halda o informsiya-sorgu sistemi kimi, əsasən müəsisənin informsiya tələblərini ödəmək üçün istifadə olunur. Ikinci halda isə istifadəçilərə informsiya-axtarisi xidməti göstərməklə yanasi, avtomatlasdirilmis idarəetmə sisteminin informasiya təminati – alt sistemi rolunu oynayir. Dinamiki informasiya modelini təmin etməkdən ötrü IS-də bas verən dəyisikliklərə uygun informasiya modelinin saxlanilmasina və

modifikasiya üsullarina imkan verməlidir. Bundan basqa obyektlər arasindaki əlaqələr həmin modeldə öz əksini tapmalidir.

Qurulusu və imkanlarina görə IS-lərini dörd qrupa ayirmaq olar. Bunlar adi (lokal) sistemlər, informasiya emali və axtarisi sistemləri, Avtomatlasdirilmis sistemlər, intellektual sistemlərdir [2].

Avtomatlasdirilmisinformasiyasistemləri

Lokal (adi)

InformasiyaaxtarisivÉ™

Intellektual

sistemlər

emalisistemləri

sistemlər

Korporatv

sistemlər

Səkil 1.1. Avtomatlasdirilmis informasiyasistemlərinin təsnifati

Lokal IS-lərdə sistemə daxil olan informasiya, sistemdən alinan informasiya ilə struktur və tərkibcə eyni olur. Yəni sorguya cavab verən informasiya üzərində heç bir çevrilmə əməliyyati aparilmadan istifadəçiyə verilir. Belə IS-lərə misal olaraq informasiya axtaris sistemlərini vəsadə tipli verilənlər banklarini göstərmək olar.

Istifadəçi sorgularina tam cavab vermək üçün saxlanan informasiyanin emali tələb olunur. Informasiyanin axtarisi ilə yanasi göstərilən funksiyalari yerinə yetirən sistemlərə informasiya axtarisi və emali sistemləri deyilir. Funksional imkanlarina görə bu sistemlər informasiya təhlili sistemləri və informasiya-idarəetmə sistemlərinə bölünür. Birinci tip sistemlərdə saxlanan informasiyanin axtarisindan əlavə onun təhlili və emali prosesləri də yerinə yetirilir. Saxlanan informasiya statik və linqvistik baximdan təhlil oluna bilər.

Informasiya–idarəetmə sistemlərində saxlanan informasiyanin emali nəticəsində alinan obyektlərin idarə olunmasi məqsədilə müəyyən qərarlar qəbul edilməsi üçün

əsas götürülür. Inkisaf səviyyələrinə və funksional imkanlarina görə bu sistemlər informasiya məsləhət və ekspert sistemlərinə bölünür. Informasiya məsləhət sistemi idarəetmədə qərarlarin qəbul edilməsi üçün verilənlər hasil edir, mümkün hallarda isə qərarlarin siyahisini və hansinin seçilməsi barədə məlumat verir. Ekspert sistemlərində isə sistemin verdiyi məsləhətlər, qəbul etdiyi qərarlar haqqinda

istifadəçiyə onun basa düsəcəyi formada izahat verilir. Burada yigilan informasiya ayri-ayri faktlardan vəevrestik üsullardan ibarət olur.

Intellektual IS-lərini adi informasiya sistemlərindən fərqləndirən cəhət odur ki, burada istifadəçilərlə sistem arasinada dialoq təbii dil və ya ona yaxin olan normallasdirilmis dildə aparilir. Yuxarida baxilan sistemlərin hamisi üçün intellektual interfeys yaradila bilər. Bu baximdan intellektual informasiya sistemlərinin yaradilmasi “süni intellekt” probleminin həllində mühüm addimlardan hesab edilə bilər.

Avtomatlasdirilmis informasiya sistemləri tərkibcə yuxarida sadalanan sistemlərin müasir texnologiyalarindan sayilir. Avtomatlasdirilmis IS dedikdə səbəkə mühihində, səbəkə protokollarindan biri ilə isləyən verilənlər bazasindan (VB), VBIS-dən və server proqram təminatindan ibarət avtomatlasdirilmis sistemdir. Məlumdur ki, avtomatlasdirilmis idarəetmə sistemi funksional və təminedici hissələrdən təskil olunur. Məhz Avtomatlasdirilmis IS də bu funksional hissənin alt sistemi kimi təyin olunur. Yəni, adi çəkilən sistemə müəsisə avtomatlasdirilmis idarəetmə sisteminin alternativi kimi baxila bilər. Belə sistemlərdə həm strukturlasmis, həm də strukturlasdirilmamis informasiyanin toplanmasi və axtarisi metodlari asanlasir.

Sistem əsasən “klient-server” arxitekturasi əsasinda isləyir. Bu cür arxitektura eyni zamanda çoxlu sayda istifadəçilərin müraciətlərini təmin edir. Avtomatlasdirilmis sistemlərin funksional imkanlari onun ayri-ayri komponentlərini (linqvistik, proqram və s.) genislənmisi hesabina əldə edilir.

Avtomatlasdirilmis sistem həm müəsisənin strateçi informasiya sistemi kimi, həm də effektiv mərkəzləsdirilmis kommunikasiya səbəkəsinin əsasi kimi çixis edir. Bu yanasma metodundan istifadə edərək kompüter texnikasinin vasitələrini tətbiq etməklə kagizsiz texnologiya üçün optimal iqtisadi göstəricilər də əldə etmək mümkündür. Əsasən Intranet texnologiyasina istinad edilən belə Avtomatlasdirilmis IS-lərdə fayl servisləri, informasiya dasiyicilari böyük əhəmiyyətə malikdir.

1.3. Mövcud sistemlərin islərinin arasdirilmasi

Avtomatlasdirilmis informasiya sisteminin islənməsi əsasən təskilati strukturlarin modelləsdirilməsi, verilənlərin və biliklərin konkret təsviri üsullari,

sistemin riyazi modelinin təskili, istifadəçi interfeysinin yaradilmasi və səbəkə arxitekturalarinin seçilməsi ilə əlaqədardir. Informasiya sistemində komponentlərin layihələndirmə mərhələləri bir-biri ilə əlaqədə olan xüsusi məsələlərlə ayri-ayriliqda uygunlasdirilmisdir. Belə ki, müasir texnologiyalardan istifadə etməklə mövcud problemin həlli sadələsir.

Movcud sistemlərin islərini arasdirmaq məqsədilə məhz Avtomatlasdirilmis paylanmis VB-nin islənməsi ilə əlaqədar olaraq ümumilikdə SAN, CASE, Lotus Domino sistemlərinin yaradilma texnologiyalarina baxilmisdir [4].

Sistemin isini arasdirarkən problemin həllinə yaxin olan bir neçə yanasma metodlarina toxunulmusdur. Informasiya sistemində verilənlərin saxlanilmasi ilə əlaqədar olaraq olaraq əsasən SAN (storage area network, verilənlərin saxlanma

səbəkəsi) texnologiyasina istinad edilir. SAN serverdə verilənləri saxlayan qurgular arasinda məlumatlari ötürmək üçün səmərəli və eyni zamanda məlumatlarin operativ emali üçün istifadəolunan məhsuldar səbəkələrdəndir [5].

Verilənləri saxlanilma vasitələrini təmin etmək üçün əsas etibarilə verilənlərin saxlanilma sistemlərinin ilkin sərtlərini aydinlasdirmaq və yaratmaq lazimdir.

Server

Verilənlərin saxlanma resururslar

Səkil 1.2. SAN texnologiyasi əsasinda verilənlərin saxlanilamsisistemi üçün struktur

Verilənlərin saxlanilma sistemli asagidakilardan ibarətdir.

Bir çox verilənlərin saxlanilma sistemləri kompüterlərin informasiya dasiyicilari ilə əlaqələndirilərək həyata keçirilir. Xüsusilə disk massivlərindən istifadə olunmaqla tətbiqi reallasdirilir. Demək olar ki, hal-hazirda verilənlərin saxlanma qurgulari kimi disk massivlərindən istifadə olunmaqla yanasi digər informasiya dasiyicilarindan (CD/DVD qurgulari) da istifadə olunur. Informasiya emalinin formalasdirilmasinin məntiqi strukturu, onun saxlanmasi (disk dasiyicilari və ya fayl sistemləri) serverdə həyata keçirilir. Verilənlərə müraciət prosesi (server yaddasinda)

- xüsusi adapterlərlə qurasdirilmis (Host Bus Adapter - HBA), ayrica protokolla isləyən drayverlər, “Host Bus Adapter” ilə əməliyyat sistemini əlaqələndirən vasitələr, disk tomlarinin idarəedilməsi, fayl sistemi və əməliyyat sistemini menecerini özündə cəmləsdirir. Əgər disk massivləri ayrica qurgu səklində icra edilirsə, onda bu zaman serverə qosulmus vəziyyətdə adi çəkilən infrastrukturdan istifadə edilir.

Protokol müraciətlərinə asililiq hallari disk massivlərində və “Host Bus Adapter”-də reallasdirilir. Səkildən görundüyü kimi səbəkədə istifadə olunan sadə sinlərdir (Fibre Channel-FC). Bütün bunlari birləsdirməklə alinmis səbəkəni verilənlərin saxlanilmasi səklində - “Verilənlərin saxlanilmasi səbəkəsi” (Storage Area Network-SAN) adlandirmaq olar. Belə ki, burada istifadə olunan əsas avadanliqlar – kommutator və kommutasiya vasitələrinin FC protokollari ilə isləməsi, FC nəqliyyat protokoluna digər protokollarin tətbiqi (adətən SCSI) qurasdirila bilər.

Bu üsulla SAN texnologiyasinda verilənlərin saxlanilmasi üçün serverlə əlaqəsi olan saxlanma qurgulari infrastruktura əlavə etmək məqsədəuygundur.

Adi çəkilən infrastruktur boyük server və saxlama qurgulari ilə əlaqələndirilmis maksimum idarəetməyə malik, gələcəkdə vəziyyətini genisləndirməyə imkan verən texnologiyadir. Burada monitorinq vəziyyəti elə saxlanilmalidir ki, ona icazəli qosulmaq mümkün olsun. Bunu reallasdirmaq üçün server utilitlərinin və optimal əməliyyat sisteminin tətbiqi, yazilmis proqram ssenariləri (CGI-skriptlər) hazirlanmalidir. Bu tətbiqlərin hər biri verilənlərin saxlanilma sisteminin obyektində tələb olunan idarə və nəzarət vəziyyətlərində məs.

massivin disk tomlari və qruplari, kommutatorun protokollari və s. reallasdirila bilər. Bu texnologiya əsasən böyük miqyasli idarəetmə sistemləri üçün nəzərdə tutulmus və hesablanmisdir. Ixtiyari böyük sistem və böyük həcmli verilənlərin saxlanmasi üçün də istifadə ediləbilər.

SAN texnologiya özündə asagidaki alt sistemləri və komponentləri birləsdirir. Müasir yüksək məhsuldarliqli disk massivlərində FC-dən (Fibre Channel)

istifadə etməklə və serverə qosulmaqla massiv daxilindəki disklərə müracət mümkündür. Bu üsulla onlarla terabayta qədər disk sahələri üçün formalasdirilmis və xüsusi funksiyalarin icrasi üçün disk yerlərinin virtuallasdirilmasi (əsasən VBIS və VB-də ilə yerləsdirilən dasiyicilar), dasiyicilar saxlanilan yerlərə məhdudiyyətlərin qoyulmasi, verilənlərin köçürülməsinin yaradilmasi (Point-In-Time,- PIT), eyni zamanda massivlərdə verilənlərin replikasiyasi həyata keçirilir. Burada Point-In-Time anlayisi - əvvəlcədən təyin olunmus zaman müddətində verilənlərin surətinin hazirlanmasi və surətləri yaradan zaman lazim olan halda verilənlərin vəziyyətini “donduran” vasitədir. Burada verilənlərin arxivləsdirilməsi və rezerv surətlərin yaradilmasi və verilənlərin bərpasi üçün nəzərdə tutulub. Rezerv surətlərin yaradilmasi ilə informasiyanin pozulmasi və ya ona olunan təxribatlar proseində, aparat və proqram təminatinda konfliktlər oldugu halda mühafizə həyata keçirilir. Rezerv surətlər sistemini mərkəzləsdirilmis prinsiplərlə yaratmaqla optimal üsul, minimum xərclər və administratorun islərinin çoxunu ixtisara salmaq mümkündür. Verilənlərin saxlanmasinin idarə edilməsi, disk tomlarinin nisanlanmasi və tətbiqi proqram paketlərinin köməkliyi ilə yüksək səviyyədə yerinə yetirilir. Məs. Hitache Lightning 9900V massivləri ilə Cruise Control proqtaminin əlaqələndirilməsi ilə verilənlərlə is üzrə intensivlik barədə statistika toplamaq, disklərdə saxlanilan verilənlərin yerlərinin dəyisdirilməsi üçün ilkin qərarlarin qəbulu, hansi ki, verilənlərlərə yüksək sürətli müraciətlərləhəyata keçirilir.

Burada sistemli idarəetməyə görə sistemdə verilənlərin keyfiyyətli səviyyədə saxlanilmasi üçün nəzərdə tutulub. Beləliklə, verilənləri saxlanilmasi sistemi, SAN resurslari daxilində aparat-proqram vasitələri daxilində aparilir. Bunlar basqa sistemlərin inteqrasiya imkanlarina malik olub, verilənlərin saxlanma səbəkəsinin

nəzarət hissələri və onun bütün səviyyələrində disklərdən tutmus massivlərə, serverin fayllar sisteminə qədər sferani əhatəedir.

Hal-hazirda CASE texnologiyasindan da istifadə olunur. Modelin təsvirinin islənməsi üçün sərtlər asagida verilmis modullarin ardicilligi iləaparilir.

Bu texnologiyanin tərkibinədaxil olan və ona aid proqrammodullari bunlardir:

Pchnology, BPWin, ERWin, ModelMart, Paradigm Plus, RPTWin. Eyni zamanda olun avtomatik instrumental hissələri isə layihələndirmə və kod generasiyasini təmin edir. Bu proqrammodullari asagidaki funksiyalari yerinə yetirir.

BPWin - struktur təskilatlarin üçün verilənlərin saxlanilmasi məqsədilə funksional metodoloçi modelləsdirməni dəstəkləyir və həyata keçirir. Burada həmçinin DFD ( verilənlərin axini üçün paket) paketindən “BPWin”-də istifadə etməklə “sənədlərin dövriyyəsi modelinin islənməsi” üçün də istifadə edilə bilər.

CASE texnologiyasinin vasitəsi olan “ERWin” modulu obyekt və atributlarin eksportu üçün normallasdirilmis VB-lər layihələndirməyə imkan verir. Bu modul Power Builder, Access, SQL Server VBIS-ləri özündə inteqrallasdirir. Əsasən obyektyönlü layihələndirmədə çətin alqoritmlərin reallasdirilmasinda tətbiq edilir. Obyektyönlü layihələndirmə dili olan UML (Unifu Modeling Language-UML) instrumental vasitə olan “Paradigm Plus”-u dəstəkləyir. Proqram məhsulu olan Model Mart “BPWin” və “ERWin” modellərinin islərini sinxronlasdirir. Paradigm Plus modulu isə C++ və ya Çava kodlarinda yazilan proqramlari “ERWin” modulunda generasiya edərək VB yaradir. “Planitium technology” modulu – instrumental monitorinq səbəkə (ProVision Network Monitor), vasitələrini, server VB-nin təhlilini (SQL Compass), verilənlərin struktur üzrə yoxlanmasini (Test Bytes) və sürətli Web serverlərin təhlilini özündə saxlayir. Beləliklə, CASE texnologiya Avtomatlasdirilmis mühitdə sahələr üzrəsənədləsmənin yaradilmasini təmin edir.

Lotus Domino – inteqrallasdirilmis paket olub, verilənlərin saxlanilmasini Avtomatlasdirilmis səbəkə üzrə təskilini həyata keçirir. Bu paket 100 milyona qədər klientləri serverə birləsdirərək, yüksək səviyyədə informasiya mübadiləsini təskil edir. Lotus Domino özündə məlumatlarin mübadiləsi üçün elektron poçt xidməti, təqvim və planlasdirma, təskilat strukturunun idarə edilməsi üçün inteqrallasdirilmis

mühitdə “gropware” proqram paketini özündə birləsdirir. Ən güclü VBIS-lərdən sayilan “Oracle”-i tam dəstəkləyir.

Gələcəyin mütəxəssisi müasir hesablama vasitələrinin təlim prosesinə tətbiqini bacarmalidir. Hazirda müasir EHM-lərin tədris prosesində tətbiqi genis vüsət almisdir. EHM-in tərkibinə informasiyanin daxil edilməsini, saxlanilmasini,

çevrilməsini və nəticələrin verilməsini təmin edən texniki qurgulardaxildir.

Son dövrlərdə kompüter təlimindən genis təcrübə əldə edilmisdir. Ali məktəblərdə tədrisin təskilində istifadə olunmaq üçün müxtəlif tətbiqi proqramlar islənib tətbiq edilir. Hazirda müxtəlif funksional məqsədlər üçün öyrədici proqramlarin yaradilmasi nəticəsində metodik sahələr inkisaf etdirilir. Pedoqoji və texniki cəhətdən ən optimal variantin tapilmasi kütləvi tədqiqat tələb edir. Fənn müəllimi belə proqramlarin tərtib edilməsində çətinliyə rast gələ biləcəyində bu cür proqramlar ümumi proqramlar kitabxanasi fondunda olmali və kütləvi tirajla yerlərə göndərilməlidir.

Ali məktəblərdə tədris prosesi orta məktəblərə nəzərən bir qədər mürəkkəb prosesdir. Əslində yaxsi olardi ki, orta məktəblərdə də tədris prosesində kompüter texnologiyalari və tətbiqi proqramlardan istifadə edilsin. Lakin biz indi bu texnologiyalarin ali məktəblərdəki tədris prosesinətətbiqi haqqinda söhbət açacagiq.

Ali məktəblərdə tədrisin avtomatlasdirilmasi genis vüsət alib. Məhz buna görə də ali məktəblərdə tədris olunan fənnlərin öyrədici proqram paketləri yaradilir. EHM- lərin köməyilə təlim prosesinə yeni öyrədici metodlarin tətbiqi əsasən 3 istiqamətdə olur:

1.EHM-in öyrənilməsi

2.EHM- köməyilə informasiyanin alinmasi

3.EHM vasitəsilə fənnlərin tədrisi.

Ali məktəblərin tədris prosesində kompüterlərin tətbiqi zaman-zaman yaxsi nəticələr verir ki, tədris olunan fənnlər ayri-ayri proqram paketləri səklində tədris olunur. Əlbəttə ki, bu deyilən proqramlari proqramçilar tərtib etməlidirlər. Lakin proqramçi proqramin tərtibi zamani müəllimlə six əlaqədar isləməlidir ki, proqram etibarli və uzunömürlü bir vasitə kimi istifadə oluna bilsin. Təcrübə göstərir ki, ən

yaxsi proqramçi da keyfiyyətli öyrədici proqram tərtib edə bilməz. Öyrədici proqramin ssenarisi tədris etdiyi fənni gözəl bilən müəllim tərəfindən verilir və təcrübəli proqramçinin köməyilə tərtib edilir. Öyrədici proqram praktikada yoxlanilir, müəllimin həmkarlari tərəfindən qiymətləndirilir və ancaq bundan sonra ondan genis surətdə istifadəolunmasina icazəverilir.

Ümumiyyətlə, ixtisasindan və pesəsindən asili olmayaraq, hər bir ali məktəb müəllimi öz fənninin tədrisi zamani öz isini avtomatlasdirmaq üçün kompüter texnologiyalari vətətbiqi proqramlardan istifadə edəbilər və etməlidir.

Tətbiq olunacaq texnologiyalar və tətbiqi proqramlar kimi asagidakilari misal göstərmək olar:

ÿMicroSoft Office

ÿMatlab

ÿCorel Draw

ÿPhotoshop

ÿAutoCad

ÿMicrosoft Procect

ÿ1 C

ÿElektron lügətlər, mətn tərcüməçiləri və s. kimi tətbiqi proqramlar

ÿLokal və ya qlobal səbəkələr

ÿUzaq məsafəli tədris (Distance Learning)

ÿTerminal Servis

və s. kimi kompüter texnologiyalari.

Indi isə gəlin bu sadaladigimiz tətbiqi proqram paketləri, kompüter texnologiyalari və onlarin ali məktəblərdə tədris prosesindəki rolu haqqinda ətrafli danisaq.

MICROSOFT OFFICE

Ümumiyyətlə, MICROSOFT OFFICE paketi ayri-ayri tətbiq sahəli proqram paketlərindən ibarətdir ki, onlarin da hər biri ali məktəb müəllimlərinin isində

özünəməxsus rol ilə çixis edir.

MICROSOFT WORD

Nəinki ali məktəb müəllimləri, ümumiyyətlə hər bir sahənin isçisi özünə lazim olan mətni lazimi formada tərtib etməli olur. Və həmin mətni və mətn daxilində hər hansi cədvəli, səkli, sxemləri, fiqurlari və s.-ni öz istəyinə uygun tərtib etmək üçün o, kompüterdə istifadə olunan mətn redaktorlarindan istifadə edir. Lakin yuxarida sadaladigim tələbləri və ondan artiq tələbləri yerinə yetirmək üçün ən çox istifadə olunan və istifadə üçün ən rahat olan proqramlardan biri Microsoft Word proqramidir.

Microsoft Word proqraminin hər bir yeni versiyasi onun istifadəçilərinə yeni alətlər vədaha da rahat interfeys təqdim edir.

Səkil 1. MicroSoft Word proqraminin əsas pəncərəsi

Ali məktəb müəllimləri də tədris ilə əlaqədar müxtəlif sənədləri tərtibetmək

üçün Microsoft Word proqramindan istifadə edə bilərlər. Səkil 1- də Microsoft Word proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

MICROSOFT EXCEL

Microsoft Office paketinə daxil olan Microsoft Excel proqrami öz «agilli» vasitələri ilə çox istifadəçilərin köməyinəgəlir.

Bildiyimiz kimi, Excel proqrami cədvəl səkilli verilənlərlə is aparilmasi, onlar

üzərində müxtəlif standart, yəni demək olar ki, verilənlər üzərində aparila biləcək bütün əməliyyatlar və ya funksiyalar və həm də qeyri-standart əməliyyatlarin yerinə yetirilməsi, bu verilənlərin bir-birindən asililiqlarinin qrafik və ya diaqram səklində qurulmasi və s. bu kimi əməliyyatlarin aparalimasini təmin edərək istənilən istifadəçiyə, və ya həmçinin ali məktəb müəllimlərinə bu və ya basqa əməliyyatlari çox tez, rahat və effektiv səkildə yerinə yetirməyə imkan verir.

Səkil 2. MicroSoft Excel proqraminin əsas pəncərəsi

Misal kimi göstərmək olar ki, ali məktəb müəllimləri tələbələrin qiymətləndirilməsi, hansi tələbələrin daha aktiv istirak etməsini qrafik səkildə daha əyani görmək üçün Excel proqraminda diaqramlardan istifadə edə bilər. Orta qiymətin hesablanmasi, maksimum və ya minimum qiymətlərin və s.-lərin hesablanmasini həyata keçirə bilər. Səkil 2-də MicroSoft Excel proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

MICROSOFT POWER POINT

Əlbəttə ki, tədris prosesinin effektivliyi tədris materiallarinin tələbələrə daha aydin səkildə təsvir olunmasi ilə xeyli artir. Fərdi kompüterlər və tətbiqi proqramlar inkisaf etməzdən əvvəl bu əyaniliyi əldə etmək üçün sinif lövhələrindən, xüsusi kadr

səkilli lentlərdən, böyüdücülərdən, diafilm qurgularindan, linqofonlardan və s.-dən istifadə olunurdu.

Lakin bu vasitələr müəllimlər üçün müəyyən çətinliklər yaradirdi. Məsələn, lövhədə hər hansi sxemi hər dəfə çəkmək müəllim üçün eyni isi hər dəfə təkrarən etməyə məcbur edirdi. Əlbəttə ki, lövhələr həmisə lazimdir, amma çox isləri lövhədən istifadə etmədən, əvvəlcədən hazirlayib təqdim etmək olar.

Və yaxud xüsusi kadr səkilli lentlərdən istifadəyə gəldikdə, onu demək olar ki, birincisi bu lentləri əldə etmək məsələsi o qədər də asan deyildi, lazimi qurgunun olub-olmamasi və ən əsasi isə müəllimin bu lentlərdə olan məlumatlarla kifayətlənməyə məcbur olmasi hallari bu vasitələrdən istifadə etməyin effektivliyini xeyli asagi salir. Bu zaman müəllim lentdə olmayan məlumatlari yenidən lövhədə çəkməklə basa salmaq məcburiyyətində qalir ki, bu da müəllimləri eyni isi hər dərsdə təkrarən yerinə yetirməyə məcbur edir.

Böyüdücülərdən istifadə nisbətən daha effektivdir. Çünki bu zaman, misal üçün, əgər hər hansi bir səhifənin izahi zamani bu səhifədə hər hansi bir sxemdə və ya düsturda dəyisiklik etmək zərurəti meydana çixibsa, onda bu səhifədə düzəlis edib və ya bu səhifəni yenidən çəkib növbəti dərsdə istifadə etmək olar. Ancaq bu dəyisikliklər hər dəfə yeni vərəqə çəkmək problemini ortaya çixarir. Onu da deməliyəm ki, həmin Slide vərəqlərinin qiyməti adi kagiz vərəqlərdən 20-25 dəfə bahadir.

Yuxarida sadaladigim problemlərlə qarsilasmamaq üçün MS Office paketinə daxil olan MicroSoftPower Point proqrami çox gözəl və rahat vasitədir.

MicroSoft Power Point proqramindan istifadə etməklə istənilən səkildə, istənilən sayda səhifədən ibarət istənilən effektlərlə müxtəlif cür «Təqdimatlar» (Slide-lar) tərtib etmək olar. Bu slide-larin tələbələrə təqdim olunmasi üçün heç də onlarin kagiz üzərinəçap olunmasi vacibdeyil.

Slide-lar tam ekran rejimində, animasiya kimi, müəyyən səslərlə, basqa proqramlarin köməyilə yaradilan obyektlərin özünə qosulmasini dəstəkləməklə öyrətmə və öyrənmə prosesini olduqca asanlasdirir. Səkil 3-də MicroSoft Power Point proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Yalniz onu deməliyəm ki, belə Slide-larin divardan asilmins plakata böyüdülməsi üçün istifadə olunan qurgu – «Projector» - un qiyməti nisbətən bahalidir. Lakin mən bilən ali məktəblərin büdcəsi imkan verir ki, hər kafedraya heç olmazsa 2 ədəd Projektor qurgusu verilsin.

Səkil 3. MicroSoft Power Point proqraminin əsas pəncərəsi

MICROSOFT ACCESS

Ümumiyyətlə desək, bütün idarələrdə və təskilatlarda əvvəlki kagiz üzərində arxivlərdə saxlanilan versiyalarin kompüterdə reallasdirilmasi çox vacib məsələlərdən biridir. Əlbəttə ki, bu, informasiyani tez və operativ surətdə əldə etmək isini olduqca asanlasdirir. Deyilənləri kompüterdə reallasdirmaq üçün VB texnologiyasindan istifadə olunur. Ümumiyyətlə, VB texnologiyasinda verilənlərin müxtəlif modellərindən istifadə olunur.

-Səbəkə modeli -Ierarxiya modeli

-Relyasiya modeli

Bu modellər haqqinda çox genis danismayib, sadəcə onu deyəcəm ki, son zamanlar ən genis istifadə olunan model -relyasiya modelidir. Verilənlər bazalarini

 

idarə etmək üçün məshur firmalar tərəfindən müxtəlif cür Verilənlər Bazalarini

 

Idarəetmə Sistemləri (VBIS) yaradilmisdir.

 

Belə VBIS-lərdən biri də Microsoft sirkəti tərəfindən yaradilmis və MicroSoft

 

Office paketinin tərkibinədaxil edilmis Microsoft Access proqramidir.

 

Microsoft Access proqrami verilənlər bazasi ilə isləmək üçün istifadəçilərə tam

 

alətlər dəstini təqdim edir. Bu proqramdan hətta verilənlər bazasinin prinsipi və

 

qurulma qanunauygunluqlarini bilməyən istifadəçilər belə çox rahat yararlanaraq, öz

 

tələblərinə uygun cədvəllərdən ibarət verilənlər bazasi yaradabilərlər.

 

Belə istifadəçilərə, əlbəttə ki, ali məktəb müəllimlərini də aid etmək olar. Ali

 

məktəb müəllimləri bu proqramdan misal üçün asagidaki məqsədlər üçün istifadə edə

 

bilərlər:

∑

Tələbələr haqqinda verilənlər bazasi

∑Öz kitabxanasinda olan kitablar haqqindaverilənlər bazasi

∑Öz fənnini, ixtisasini əhatə edən verilənlər bazalari vəs.

Səkil 4-də MicroSoft Access proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Səkil 4. MicroSoft Access proqraminin əsas pəncərəsi

MICROSOFT FRONTPAGE

MicroSoft FrontPage proqrami bildiyimiz kimi HTML sənədləri yaratmaq üçün alətlər ilə zəngin tətbiqi proqram paketidir. Əslində MicroSoft FrontPage proqrami müəllimlərin isində nisbətən az rol oynayir. Bu proqram çox vaxt WEB DESIGN sahəsi ilə məsgul olan mütəxəssislərəlazim ola bilər.

Üstün cəhəti odur ki, HTML dilindən heç xəbəri olmayan belə, istifadəçi bu proqramin köməyilə çox asanliqla sadə WEB-sənəd yarada bilər. Ali məktəb müəllimlərinin isində bu proqramin rolu kimi misal üçün onu demək olar ki, qiyabi

söbədə oxuyan tələbələr müəllimin yaratdigi bu sayta Internet səbəkəsi vasitəsilə qosula bilər vəlazimi dərsləri buradan oxuya bilərlər.

Səkil 5-də MicroSoft Front Page proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Səkil 5. MicroSoft Front Page proqraminin əsas pəncərəsi

MICROSOFT OUTLOOK

Əlbəttə ki, son 10 ildə INTERNET səbəkəsinin inkisaf etməsilə əlaqədar Elektron poçt xidmətinin yaranmasi və inkisafi bu xidməti çox genis, bəlkə də dünyəvi istifadəçi auditoriyasi üçün bir növ adi telefon xidməti kimi lazimi vasitəyə çevirmisdir. Elektron poçt xidmətini təqdim edən ayrica saytlar – poçt serverləri və tətbiqi proqramlar yaradilmisdir.

Belətətbiqi proqramlardan biri də MicroSoft Outlook proqramidir.

Əlbəttə, bu proqramin və E_mail xidmətinin müəllim və tələbələr arasindaki informasiya mübadiləsində rolu çox böyükdür.

Bunu bayaq söhbət açdigim qiyabi söbədə oxuyan tələbələrə aid etsəm daha da qiymətli vasitə kimi qeyd etmək olar.

Səkil 6. MicroSoft Outlook proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Səkil 6. MicroSoft Outlook proqraminin əsas pəncərəsi

MATLAB

Dəqiq elmlər ilə məsgul olan mütəxəssislər – müəllimlər və ya tələbələr riyazi məsələlərin həlli, modelləsdirmə və s. bu kimi problemlərlə tez-tez rastlasirlar. Belə problemlərin həlli yuxarida qeyd etdiyim EXCEL proqramina nisbətən daha da professional səkildə MATLAB proqrami tərəfindən təqdim olunan alətlər ilə təmin olunur.

MATLAB proqraminin özünə məxsus funksiyalari var ki, modelləsdirmə məsələlərinin həllində onlardan istifadə - istifadəçinin isini olduqca asanlasdirir.

Əlbəttə ki, ən çox dəqiq elmlərdən dərs deyən müəllimlər öz fənnlərinə aid laboratoriya, praktiki və kurs islərinin həllində MATLAB proqramindan istifadə etmək üçün tələbələrə bu proqrami öyrənməyi məsləhət görməlidirlər.

COREL DRAW

Əslində bu proqramin tədris prosesi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Amma buna baxmayaraq ayriliqda bu proqram çox istifadəçilər üçün lazimi vasitə kimi istifadə oluna bilər.

Corel Draw proqrami istifadəçinin öz istəyinə uygun səkillərin, fiqurlarin çəkilməsi onlar üzərində müxtəlif əməliyyatlarin aparilmasi üçün unikal bir proqram təminatidir. Səkil 7 – də Corel Draw proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Səkil 7. Corel Draw proqraminin əsas pəncərəsi

ADOBE PHOTOSHOP

Corel Draw proqrami kimi Adobe Photoshop proqrami da tədris prosesi ilə o qədər də əlaqəsi olan proqram deyil. Amma buna baxmayaraq ayriliqda bu proqram da çox istifadəçilər üçün lazimi vasitə kimi istifadə oluna bilər.

Adobe Photoshop proqrami səkil formatli sənədlərlə isləmək üçün əvəzolunmaz vasitədir. Bu proqramin köməyilə fotomontaj islərini böyük müvəffəqiyyətlə yerinə yetirmək olar.

AUTOCAD

AutoCad tətbiqi proqram paketi çertyojlarin çəkilməsi, onlar üzərində müxtəlif əməliyyatlarin aparilmasi və s. bu kimi islərin yerinə yetirilməsi üçün çox gözəl vasitədir. Bundan əlavə, AutoCad proqraminin köməyilə üç ölçülü fəzada yerləsən

müxtəlif fiqurlari çəkmək, onlarin muxtəlif müstəvilərdə kəsiyini və proyeksiyasini vermək və s əməliyyatlari yerinə yetirmək olar.

AutoCad proqramindan, adətən konstruktorlar, mexaniklər və bir də Rəsmxətt, Tərsimi həndəsə, Masin mexanizmləri nəzəriyyəsi, Masinqayirma və s. bu kimi ixtisaslar üzrə ixtisaslasmis mütəxəssislər, ali məktəb müəllimləri və tələbələr tez-tez istifadə edib, yararlanirlar. Səkil 8 - də AutoCad proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Səkil 8. AutoCad proqraminin əsas pəncərəsi

MICROSOFT PROJECT

MicroSoft Project proqrami əsasən Biznes, Idarəetmə, Menecment və s. bu kimi ixtisas müəllimlərinə lazim ola biləcək proqram kimi qeyd oluna bilər.

Bu proqramin köməyilə biznes planlar, is cədvəlləri yaratmaq mümkündür. Əlbəttə ki, bunun tədris prosesinə o qədər də aidiyyati olmasa da yuxarida sadaladigim ixtisaslar üzrə dərs deyən müəllimlər və ixtisas alan tələbələr öz dərsləri zamani bu proqramdan yararlana bilərlər. Səkil 9 – da MicroSoft Project proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.

Səkil 9. MicroSoft Project proqraminin əsas pəncərəsi

1 C:

Ümumiyyətlə, 1C proqramlar paketi bir neçə tətbiqi proqramlardan təskil olunmusdur:

∑1S Buxqalteriə

∑1S Predpriətiə

∑və s.

1C proqrami da tədris prosesi ilə o qədər də əlaqəsi olan proqram deyil. Amma buna baxmayaraq ayriliqda bu proqram Iqtasadiyyatla bagli elmlər ilə məsgul olan müəllim və tələbələr üçün lazimi vasitə kimi istifadəoluna bilər.

ELEKTRON LÜGƏTLƏR, MƏTN TƏRCÜMƏÇILƏRI

VƏS. KIMI TƏTBIQI PROQRAMLAR

Əlbəttə ki, istənilən sahə üzrə isləyən hər bir səxs hər hansi dildə hər hansi sözün tərcüməsini öyrənməli olur. Əvvəllər bundan ötru xüsusi lügət kitablarinin istifadəsi çox genis yayilmisdir. Lakin bu kitablarda hər hansi sözün axtarilmasi bir qədər yorucu olur. Hələ hər hansi mətnin tərcüməsindən danissaq bu dogrudan da insanlarin isçi qüvvəsini asagi salacaq qədər yorucu ola bilər.

Buna görə də fərdi kompüterlərin inkisaf etməsilə yanasi müxtəlif tətbiqi proqramlarin yaradildigi kimi müxtəlif firmalar tərəfindən elektron lügətlər də

yaradilmisdir. Belə lügətlərə misal kimi ruslarin düzəltdiyi «Slovarg» lügətini, Abbey sirkətinin yaratdigi Abbey Lingvo elektron lugətini və s.-ni göstərmək olar.

Səkil 10. Abbey Linqvo proqraminin əsas pəncərəsi

Artiq mətnlərin tərcüməsindən danisdiqda isə bu məsələnin necə də yorucu oldugu daha aydin nəzərə çarpir. Mətnlrin tərcumə olunmasi üçün də müxtəlif tətbiqi proqramlar islənib hazirlanmisdir. Bunlara misal kimi «Sokrat», «Prompt», «Magic Gooddy » və s.-ni göstərmək olar.

Bunlardan basqa bu proqramlari isləyib hazirlayan firmalarin rəsmi saytlarinda da sözlərin, mətnlərin, hətta WEB Site-larin da tərcüməsi nəzərdə tutulmusdur. Səkil 10- da Abbey Linqvo proqraminin əsas pəncərəsi göstərilmisdir.