Share PDF

Search documents:
  Report this document  
    Download as PDF   
      Share on Facebook

I. Charakterystyka romantyzmu zachodnioeuropejskiego

Romantyzm nie pojawił się w sposób nagły, poprzedził go okres przejściowy, który obejmował 2p. XVIII wieku i pierwsze lata XIX w. jest to tzw. preromantyzm zapowiadający nową epokę. Romantyzm pojawił się najpierw na Zachodzie Europy, w Anglii, w Niemczech, we Francji, a później w Rosji i w Polsce. Za datę narodzin romantyzmu zachodnioeuropejskiego przyjmuje się ostatnie dziesięciolecie XVIII w., a romantyzmu polskiego i rosyjskiego drugie i trzecie 10-lecie XIXw. Romantyzm trwa od końca XVIII do połowy wieku XIX. Po raz pierwszy określenie "romantyczny" zostało zawarte w rękopisie z końca XV. Autor wyjaśnia, że pochodzi ono od nazwy Rzymu - Roma i że jest ono związane z językiem romańskim, jak również z rodzajem literackim romansu, przedstawiającym wymyślone przygody rycerskie. W okresie późniejszym tą nazwą zaczęto określać krajobraz, piękno natury. Tego określenia używali pisarze angielski; zaczęto mówić o romantycznych utworach mających charakter romansu. Nazwano tym terminem poezję końca XVIII wieku i początku XIX w. Tak narodziła się nazwa epoki w której ten kierunek dominował. Pojęcia "romantyzm" można użyć w znaczeniu literackim i pozaliterackim; w literaturze jest to określenie epoki i prądu, ale również wskazując na pewne cechy twórczości artystów - myślicieli podobnych do cech kultury i okresu Romantyzmu (np. romantyzm Wyspiańskiego, czy romantyzm Żeromskiego). Romantyzm w kontekście po za literackim używany jest na określenie postawy duchowej typu psychicznego i społecznego, sposobu myślenia, odczuwania, reagowania (mówimy, że ktoś jest romantyczny). Romantyzm był związany z przemianami w życiu społecznym. Jest on wyrazem czasów przejściowych, w których zanikały dawne formy ustroju gospodarczego i społecznego Europy, a jeszcze nie skrystalizowały się całkowicie nowe formy. W XVIII wieku rozpad się dawny układ stanów, znikła powaga monarchii i pozycja kościoła, rosły w potęgę postulaty demokratyzacji, rządu ludowego, rosła liczba tajnych organizacji, rodził się nowy system produkcji (kapitalistyczny), wybucha Wielka Rewolucja Francuska, która burzy stary świat i dawne obyczaje. W wyniku tego zmieniła się struktura społeczna, do głosu dochodzi mieszczaństwo (rodzi się nowa sztuka). Czas romantyzmu obfituje w ruchy wolnościowe, rewolucje, np. powstanie greckie (1824), powstanie dekabrystów (rewolucjoniści rosyjscy) w Rosji (1825), ruchy rewolucyjne we Francji (1832) i Anglii (1836), Wiosna Ludów (1848). Te ruchy były wynikiem licznie działających tajnych związków skierowanych przeciwko uciskowi narodowemu. Niezadowolenie ze społecznej rzeczywistości stało się podstawą Romantyzmu. Romantyzm był rewolucyjny i reakcyjny. Niezadowoleni z rzeczywistości są ludzie młodzi, zbuntowani, spośród których rekrutują się romantycy.

Romantyzm w muzyce:

a)wyrażała uczucia i dramaty osobiste oraz narodowe,

b)(powstały) różne formy muzyczne: preludia, etiudy, sonaty, walce, mazurki, ballady, nokturny, polonezy, koncerty,

c)muzyka wyrażała motywy ludowe, np. muzyka Chopina,

d)przedstawiciele: Karol Maria Weber, Franciszek Szubert, Robert Schumann, Feliks Mendelssohn, Fryderyk Szopen, Franciszek Liszt,

e)rozwija siÄ™ muzyka programowa i opera

Romantyzm w malarstwie:

a)wyraża się w tematach krajobrazowych, w nowym odczuciu przyrody,

b)ukazywała dramatyczne wydarzenia historyczne,

c)obrazy były dynamiczne, pełne niepokoju, przemawiały siłą ekspresji malarskiej i symboliką scen,

d)malarze romantyczni odrzucali akademickie rygory, przedstawiali sceny ludowe i postacie chłopów, ukazywali sceny tragiczne nawiązujące do współczesności i historii.

e)przedstawiciele: Józef Turner, Jan Constable, Teodor Gericault, Eugeniusz Delacroix

Romantyzm a obyczajowość:

W okresie romantyzmu nie tylko myśliciele wynosili poezję i sztukę na szczyty, byłe to zjawisko powszechne. Ma miejsce rozwój edytorstwa, litografii, ukazują się w masowych nakładach, popularnych magazynów ilustrowanych, wydawane są śpiewniki i albumy. W tych czasach powstają liczne teatry, odbywają się publiczne ekspozycje obrazów, udostępnione są muzea, w miastach odbywają się koncerty. Sugestie lektur i przeżycia wywarły wpływ na postawach, zamiłowaniach, obyczajach, modach, tworzą swoisty romantyczny styl życia.

Literatura rozpalała młodzieńczą wyobraźnię, stąd wywodziły się postawy przeciwstawiające się ustalonym normom obyczajowym romantyzmu, były to postawy buntu, negacji, manifestujące swobodą i inność nieraz wręcz ekstrawagancją. Przejawiło się to w cygańskim trybie życia, z nieodzownym narkotykiem tytoniu, w modzie było noszenie długich włosów i brody, w pogardzie dla konwenansów i etykiety.

1

6.Ludzie romantyzmu żyli w rządy przygód, leczeniu różnych chorób wieku, modne były podróże do miast i krajów romantycznych. Romantyzm objawił się w odkrywaniu uroków wsi, zbieraniu podań w pieśni gminu i pielgrzymkach poetyckich. Poezja towarzyszy życiu ludzi młodych, którzy sami próbują pisać wiersze, stało się modne pisanie pamiętników i dzienników, zakładano albumy domowe i antologie wybranej liryki. Do wychowania domowego należała umiejętność rysowania, malowania i gry na instrumencie. Interesowano się pamiątkami historycznymi (antykwariat - "kult narodowych pamiątek"), restauracja zabytków.

7.Romantyzm - prąd umysłowy i literacki występujący w Europie (a także w Ameryce Północnej i Łacińskiej) od lat 90-tych XVIII do lat 40-tych XIX wieku, a w niektórych krajach (m.in. w Polsce) aż do lat 60-tych. Kształtował się w sytuacji przemian społeczno - politycznych spowodowanych przez Rewolucję Francuską i epokę napoleońską. Odrzucając racjonalistyczną i empiryczną filozofię oświecenia, romantyzm uformował nową wizję świata, pojmowanego jako żywy i dynamiczny organizm podlegający procesowi nie ustanego stawania się i rozwoju, poznawany jedynie w aktach intuicji i wyobraźni. Przyniósł idee "człowieka wewnętrznego", dogłębnie przeżywającego własne istnienie, indywidualisty zbuntowanego przeciw światu i normom społecznym, często podejmującego walkę z konwencjami myślowymi i z istniejącym porządkiem w imię interesu zbiorowości

(bajronizm, prometeizm, wallenrodyzm).

8.Sztukę uznawał romantyzm za najdoskonalszy rodzaj poznania, najwyżej stawiając poezję rozumianą jako formę indywidualnej ekspresji, mającą prawo do nieliczenia się z wzorami tradycji. Zarazem przyznawał jej rolę wyraziciela prawd i dążeń zbiorowości narodowej, poecie zaś - zadania przywódcy duchowego i proroka (profetyzm, wieszcz). Dystansując się wobec wzorców klasycznej literatury antyku, nawiązywał do literatury północy, średniowiecza, orientu, a także do twórczości narodowej, ludowej i prymitywnej, do kultur peryferyjnych i prowincjonalnych. Przekształcił tradycyjne formy i język literatury; wypowiadał się przede wszystkim w gatunkach mieszanych, łączących cechy różnych rodzajów literackich i różne kategorie estetyczne. Romantyzm polski zainicjowany wydaniem "Ballad i romansów" Adama Mickiewicza (1822) rozwijający się najpierw głównie w Wilnie i w Warszawie, a po powstaniu listopadowym - na Emigracji we Francji i w literaturze krajowej w sposób oryginalny, wyrażał główne idee prądu, podejmując ich wymiar uniwersalny, ale także odnosząc je do sytuacji zniewolonego narodu, jego tradycji i dziejowej roli (mesjanizm). W twórczości Adama Mickiewicza, J. Słowackiego, Z. Krasińskiego, C. Norwida, stworzył arcydzieła określające poziom i miejsce literatury polskiej w kulturze europejskiej.

9.Literatura polskiego romantyzmu w szczególnych warunkach politycznych i społecznych podjęła rolę instytucji służącej w rozbudzaniu i pogłębianiu świadomości narodowej w latach niewoli, stając się podstawowym kanonem ideowej literackiej tradycji dla późniejszych okresów. Uprawiano: balladę, dramat romantyczny, frenezję romantyczną, ironię romantyczną, poemat dygresyjny, poezję ruin, powieść poetycką (szkoła jezior, szkoła ukraińska, walka klasyków z romantykami).

10."Faust" miał wpływ na twórczość romantyków polskich między innymi te wpływy są widoczne w III części "Dziadów" Mickiewicza, w "Kordianie" Słowackiego i po części w "Balladynie". Goethe stworzył nowy typ dramatu (do dramatu wkroczyła epika (akcje, opowiadanie) liryzm (dochodzi do głosu w partiach monologowych), długie rozbudowane monologi, luźne sceny, (niepowiązane ze sobą)).

Twórcy zachodnioeuropejscy w okresie Romantyzmu:

(Autor) przedstawiciele

Ich dzieła

Jan Jakub Rousseau

"Nowa Heloiza", "Emil czyli o wychowaniu" Victor Hugo

"Katedra Panny Marii w Paryżu", "Nędznicy", "Legenda wieków", "Hernani", zbiór pt. "Liście jesienne", w nim m.in. "Cromwell".

Aleksander Dumas

"Trzej muszkieterowie", "Hrabia De Monte Christo", "Antony" Alfred de Müsset

Liryki miłosne "Noce", autobiograficzna powieść, "Spowiedź dziesięcia wieku", dramaty m.in. "Nie igra się z miłością", komedie, np. "Świecznik"

George Sand

Powieści o problemach obyczajowej emancypacji kobiet, dramaty, szkice literackie, publicystyka "Grzech pana Antoniego", "Ona i on", "Walentyna"

Stendhal

Powieści: "Czerwone i czarne", "Pustelnia Parmeńska", rozprawa estetyczna "Racine i Szekspir", romantyzm psychologiczny: "O miłości"

Honoriusz Balzac

2

Wielotomowy cykl składający się z około 100 utworów pt.: "Komedia ludzka" (m.in. powieści: "Eugenia Grandet",

"Ojciec Gorgiot") ANGLIA

Prekursorem romantyzmu angielskiego był Szekspir (m.in. "Hamlet")

Walter Scott

"Pani jeziora", "Pieśń ostatniego minstrela", "Iranhoe", "Waverley", "Narzeczona z Lammermooru", "Rob Raj" Jerzy (George) Byron

"Giaur", "Korsarz", poemat dygresyjny "Don Juan", dramaty, m.in. "Manfred" Charles Dickens

"Klub Pickwicka", "Dawid Copperfield", "Wielkie nadzieje" NIEMCY

J.V. Goethe

"Cierpienia młodego Wertera", "Król Olch", "Faust", poemat filozoficzny, dramaty m.in. "Egmont", sielanka:

"Herman i Dorota", satyra "Lis Brzechera", powieść edukacyjna "Lata nauki Wilhelma Meistra", powieść autobiograficzna "Zmyślenie i prawda"

Fryderyk Schiller

"Intryga i miłość", "Maria Stuard", "Rękawiczka", "Początek nowego stulecia", "Zbójcy"

Meinrich Heine

"Tkacze", "Powrót (1824)", "Księga pieśni", "Niemcy- baśń zimowa", "O Polsce"

ROSJA

(dekabryści - tworzą poeci dekabryści, którzy wysuwają hasła wolnościowe: Aleksander Bestużew, Paweł Muchanow, Eugeniusz Oboleński, Aleksander Odojewski, Konrad Rylejew)

Aleksander Puszkin

"Eugeniusz Oniegin" - poemat dygresyjny, "Na Aleksandra I", poematy bajroniczne "Jeniec Kaukazu", "Cyganie", tragedia historyczna "Borys Godunow", historiozoficzny poemat "Jeździec miedziany"

Michał Lermontow

Poemat romantyczny "Demon", "Mcyri", powieść psychologiczna "Bohater naszych czasów", dramat "Maskarada" Mikołaj Gogol

"PÅ‚aszcz", "Martw dusze", komedia "Rewizor"

UKRAINA

Taras Szewczenko

"Dumka", "Testament", "Kobzarz" (poemat społeczny), "Hajdamacy"

LITWA

Silvestras Valiunas "Biruta"

BIAŁORUŚ

Wincenty Dunin Morcinkiewicz

"Czyż ja stary", "Szczerowskie dożynki", "Kupała", tłumaczenia "Pana Tadeusza" na język białoruski

12.Najwięksi pisarze czescy i węgierscy tworzący w okresie romantyzmu: Czechy - Karol Hynek Macha - autor poematu "Maj", współtwórca "Rękopisu królodworskiego"; Węgry - Sandor Petöfi "Mój pegaz", "Armia Siedmiogrodzka"

13.Pisarze amerykańscy: James Cooper: "Szpieg", "Ostatni Mohikanin", Ralph Waldo Emerson - rozprawa pt. "Natura", Edgar Alan Poe "Kruk"

II. Założenia programowe romantyzmu polskiego

Ramy czasowe - Romantyzm zawarty jest między trzecim dziesięcioleciem XVIII wieku a rokiem 1863. Romantyzm polski tak jak na zachodzie Europy zaszczepił się we wszystkich dziedzinach życia: muzyki,

3

malarstwa, obyczajowości. Był wyrazem określonego światopoglądu, ideologii narodowej. Rozwój polskiego romantyzmu wyznaczały procesy historyczne, dzieje polityczne, stąd literaturę tego okresu można podzielić na podokresy odpowiadające periodom naszej historii politycznej. Narodziny romantyzmu wiążą się z czasami wzmagającego się ruchu spiskowego w Królestwie Kongresowym zakończonym powstaniem listopadowym (1830). Znakomity rozwój literatury romantycznej nastąpił w okresie, którego tragiczny koniec stanowi Wiosna Ludów (1848). Po roku 1848 następuje I faza krytyki romantyzmu, dopiero po roku 1863 (wybuch powstania styczniowego) zamknął ostatecznie epokę romantyzmu w literaturze polskiej.

2. Literatura romantyczna rozwijała się w 3 różnych kręgach kulturowych: na Zachodzie, głownie we Francji, gdzie znalazło się duże skupisko emigracji politycznej, w kraju podzielonym na obszary: Królestwo Polskie (zabór rosyjski), Galicja wraz z krótkotrwałym Wolnym Miastem Kraków (zabór austriacki), Księstwo Poznańskie (zabór pruski), w Rosji, w której znalazła się duża ilość wygnanych pisarzy polskich. W oświeceniu pisarz (poeta) bierze na swoje barki zadanie pozaliterackie, pozaartystyczne i występuje w roli wychowawcy, nauczyciela.

Zróżnicowane role społeczne twórców romantycznych - poeta romantyczny przyjmował na siebie różne zadania, role, które wzajemnie się nakładały:

a)poeta tyrtejski - zachęcający do walki o wolność ("Konrad Wallenrod", poezja powstańcza Mickiewicza i Słowackiego),

b)poeta - wieszcz, prorok (III część "Dziadów", "Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego" Mickiewicza, "Testament mój" Słowackiego),

c)poeta - przywódca duchowy narodu - budziciel sumień narodu ("Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego", poezja Cypriana Kamila. Norwida),

d)poeta - przekaziciel boskich prawd (III cześć "Dziadów", "Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego" Mickiewicza, mistyczne twórczość Słowackiego, poezja Norwida),

e)poeta uczący jak należy postępować (poeta nauczyciel - wszystkie utwory romantyczne, np. "Pan Tadeusz, II część "Dziadów" Adama Mickiewicza),

f)poeta jako artysta słowa, wierzy w moc słowa poetyckiego, np. list Mickiewicza do Lelewela: "Artyzm i mistrzostwo w służbie narodowej np. III część Dziadów <<traktowana jest jako kontynuacja wojny, którą teraz kiedy miecze schowane, dalej trzeba piórami prowadzić"

g)poeta romantyczny zatem to człowiek zdolny odkrywać wielkie tajemnice, wybrany, spełniał rolę ideowego przywódcy, wyrażał pragnienia zbiorowości, odkrywca przyszłych losów narodów ludzkości, wieszcz.

4. Odbiorca romantyczny: literatura romantyczna miała zróżnicowany krąg odbiorców: od silnie zdemokratyzowanego ("Ballady i romanse", "Pan Tadeusz", liryki powstańcze Mickiewicza), po elitarnego (poezja Norwida, niektóre dramaty romantyczne "Beniowski" J. Słowackiego).

Bohater literatury romantycznej - pojawiły się nowe wzorce osobowe ukształtowane przez tradycję oświecenia: Kazimierz Pułaski, Tadeusz Kościuszko, Bartosz Głowacki, Józef Poniatowski. Traktowali oni dobro ojczyzny jako wartość najwyższą, z tej tradycji wzrosły w I połowie XIX wieku nowe wzorce obywatelskich postaw, składających życie w imię szczęścia ojczyzny. Literatura romantyczna kreowała postacie wielkich buntowników, którzy nie zgadzali się z istniejącą niesprawiedliwością. Różne postawy bohaterów wobec świata:

a)postawa buntu wobec świata, w jej ramach różne kreacje: - spiskowiec, np. Konrad Wallenrod, Kordian, ksiądz Robak

- bohater prometejski (Konrad - III część "Dziadów")

- poeta romantyczny - kochanek (Gustaw z IV części "Dziadów")

b)postawa pokory, zrozumienia i poddania się prawom boskim, np. ksiądz Piotr z III cz. "Dziadów"

c)kreacja zwyczajnych ludzi, np. Tadeusz, Sędzia - "Pan Tadeusz", czy postacie z komedii Fredry.

Zróżnicowane programy ideowe:

a)rewolucja - w ujęciu romantyków rewolucjonizm to gotowość do zmian, postawa buntu wobec zastanego świata. Wielkich czynów dokonać mogli zdaniem romantyków ludzie młodzi i zbuntowani na drodze spisku i walki (apoteoza młodości, rewolucji i spisku).

b)Mesjanizm - to doktryna historiozoficzno - moralna i religijna rozwinięta przez romantyków, przypisująca narodowi polskiemu specjalne posłannictwo w wyzwoleniu i uszczęśliwieniu wszystkich ludów Europy. Mesjanizm rozwinął się po klęsce powstania listopadowego, zalążkiem mesjańskiego traktowania narodu polskiego było przedstawienie Polski jako ukrzyżowanego Chrystusa występującego (w publicznej) w publicystyce francuskiej w 1831 roku. Po klęsce powstania emigranci - zesłańcy poddają się mesjanizmowi i znajdują w nim ratunek przed poczuciem klęski, mesjanizm staje się terapią narodową (III część "Dziadów", "Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego" A. Mickiewicza, "Kordian" J. Słowackiego)

c)historyzm - w romantyzmie dokonuje się przełom: myślenie w kategoriach historycznych. Romantycy mają poczucie upływu czasu na własną epokę patrzą przez pryzmat czasu, odczuwają zmierzch własnej epoki - wtedy

4

rodzi się postawa desperacka, straceńcza. Romantyk ma inne poczucie czasu niż człowiek epoki poprzedniej. Dla klasyków czas był odbierany w kategoriach trwania, a nie upływu, przeszłość miała wartość stałą i cenioną stwarzała wzór zachowań. W romantyzmie zaczynają oddziaływać pragmatyczne wizje historii - projekty, przeszłości nie stanowi wzoru, opłakuje się ją.

Ludowość - romantyzm dowartościowuje lud jako kulturotwórczą grupę społeczną. Lud staje się przedmiotem kultury, współuczestnikiem i współtwórcą. Kultura ludowa to prawdziwa kultura narodowa; w pieśniach, podaniach i wierzeniach ludowych przejawiają się cechy charakteru narodowego. Najniższa warstwa społeczna to jedyna warstwa, która nie została skażona przez cywilizację, jest czysta moralnie i patriotyczna. Chłopi to naturalni sojusznicy walki narodowowyzwoleńczej i społecznej

Otwarcie na świat - romantycy odkrywają inne kultury, np. zachwycają się egzotyką Dalekiego Wschodu (orientalizm), przyrodą orientalną zachwycał się Mickiewicz w "Sonetach krymskich" i Słowacki w "Podróży z Neapolu do Ziemi Świętej".

Panslawizm - słowianofilstwo - w epoce romantyzmu funkcjonuje mit Słowianina, w polskiej kulturze tworzył ten mit K. Brodziński w swoich sielankach (naród miłujący pokój, uczuciowy, kochający ojczyznę, wychowany w kulcie pracy) i J. Lelewel (twierdził, że ustrój pierwotny Słowian był ustrojem demokratycznym, co stanowi wzorzec przyszłej demokracji). Według romantyków Słowianie najpóźniej weszli w orbitę kultury europejskiej, toteż zachowali najwięcej walorów moralnych, przechowali wartości chrześcijaństwa, dlatego też są jakby predestynowani do przyspieszenia biegu dziejów. Te treści i taki tok myśli składa się na ideę słowianofilstwa. Zostały one jednak zinterpretowane także inaczej: twierdzono, że najsilniejszym państwem jest Rosja carska, skąd rodzi się idea połączenia wszystkich Słowian pod egidą Rosji - panslawizm.

Spirytualizm - romantycy akceptowali filozofie spirytualistyczną głoszącą duchowy charakter rzeczywistości. W oparciu o nią traktowali świat jako jedność, ale jedność opartą na sprzecznościach: materii i ducha. Zakładali istnienie świata duchowego (irracjonalnego), który realizował się we wszystkim co materialne.

Mistycyzm - to prąd religijno - filozoficzny uznający możliwość pozazmysłowego, bezpośredniego kontaktu człowieka z bóstwem za pomocą intuicji. Istnieje komunikacja między sferą ducha, uduchowionym wszechświatem a człowiekiem. Kontakt ten może nawiązać nie skażony przez cywilizację lud i poeta.

Przyroda - uduchowiona zostaje cała natura, romantyzm jest odkrywcą duszy, przyroda jest nie tylko tłem, ale i również bohaterem, współgra z uczuciami ludzkimi. Uwielbienie natury przybiera charakter religijny ("Sonety krymskie" A. Mickiewicza).

Religijność - dzieła romantyczne nasycone są pierwiastkami romantycznymi

Literaturę romantyczną charakteryzuje synkretyzm rodzajowy i gatunkowy, liryzm wkracza w opowiadanie i dramat, epika w lirykę i dramat, a dramat w lirykę i epikę, mnożą się utwory epicko - liryczne. Romantycy wypracowali nowe gatunki literackie: balladę, dramat romantyczny, sonet, poemat dygresyjny, powieść poetycką, traktat, list poetycki.

15.Romantycy lubują się w stylizacjach np. ludowej ("Ballady" - Mickiewicza), biblijnej ("Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego", "Anhelii" - dramat Słowackiego). Poezję romantyczną charakteryzuje wielość języków poetyckich, np. polemiki literackiej i dialogu, mowy uczuć, retorycznego patosu (wzniosłość) i westchnienia.

Zdecydowanie jest to epoka poezji i dramatu. Rozwój romantyzmu w Polsce przypada na lata 1822- 1863. Zainicjowany został wydaniem w Wilnie pierwszego tomu "Poezji" A. Mickiewicza (1822). Romantyzm zapoczątkowało wydarzenie literackie a zakończyło w 1863 wydarzenie polityczne - powstanie styczniowe. Literatura romantyczna była rezultatem określonego momentu dziejowego, ale i sama czynnie wpływała na rozwój wydarzeń historycznych. W latach 1822 - 1830 literaturę romantyczną reprezentowali przedstawiciele tzw. ukraińskiej szkoły poetów czyli: A. Malczewski, S. Goszczyński, J.B. Zaleski, w tym okresie tworzył również A.

Fredro.

16.Literatura na emigracji w latach 1831-1863, największym ośrodkiem polskiego życia kulturalnego był Paryż, mniejsze ośrodki to Londyn i Bruksela. Na lata 1832-1848 przypadają szczytowe osiągnięcia polskiego romantyzmu. W tym czasie ukazują się najwybitniejsze dzieła Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, rozwija się talent Chopina. Były to lata najaktywniejszej działalności naukowej i politycznej J. Lelewela (historyk, żył w latach 1786-1861), filozofa - mesjanisty i matematyka J.M. Hoene - Wrońskiego i A. Towiańskiego (mistyk), pod ich wpływem pozostawali Mickiewicz, Słowacki, Goszczyński.

Ważne wydarzenia w życiu emigracji:

a) rok 1835 - założenie polskiej drukarni i księgarni przez Eustachego Januszkiewicza,

5

b)rok 1839 - otwarcie Biblioteki Polskiej w Paryżu z inicjatywy księcia A.J. Czartoryskiego 17. Po roku 1848 tworzył C.K. Norwid, który jest wówczas nie znanym i nie docenianym poetą.

18. Publicystyka społeczno - polityczna Wielkiej Emigracji. Stosunki społeczno - polityczne po 1830 r. Obok literatury rozwijała się bujnie na emigracji publicystyka i czasopiśmiennictwo, związane to było z działalnością poszczególnych ugrupowań politycznych, na jakie podzieli się emigranci:

a)organ stronnictwa arystokratycznego - monarchicznego tzw. Hotel Lambert, któremu przewodniczył A.J. Czartoryski. Nazwa obozu pochodzi od siedziby Czartoryskiego, obóz ten opierał się na dawnych generałach i niektórych działaczach, Rządu Narodowego oraz na konserwatywnej części emigracji polskiej. Reprezentował konserwatywne poglądy społeczne, a przyczyn klęski dopatrywał się w słabym rządzie, nieumiejętnie przeprowadzonych operacjach wojskowych i źle działającej dyplomacji. Do wolności należało dążyć poprzez zabiegi dyplomatyczne, pozyskanie dla sprawy polskiej poparcia Francji, Anglii i Turcji. Członkowie obozu dążyli do wskrzeszenia monarchii, której podstawą byłaby Konstytucja 3 maja.

b)Obóz Joachima Lelewela, który starał się objąć swym wpływem wszystkie odłamy demokratyczno - republikańskie. Nie był to obóz jednolity, wyłonił z siebie kilka organizacji, które wpłynęły na liczne rzecze emigrantów. Lelewel był przewodniczącym Komitetu Narodowego Polskiego 1831 i założycielem Zjednoczonej Emigracji Polskiej (1837-1846). Pisał liczne odezwy do Rosjan, w których przemawiał do ich sumienia, jako braci Słowian, pozostających również pod władzą despotycznych rządów, wysuwał koncepcję polsko - rosyjskiej walki z despotyzmem carskim. W latach 1845-1848 nawiązał współpracę z Marksem i Engelsem, był II wiceprezesem Międzynarodowego Towarzystwa Demokratycznego w Brukseli.

c)Największym organem demokratycznej organizacji było Towarzystwo Demokratyczne Polskie, wg niego podstawowym środkiem odrodzenia Rzeczpospolitej byłoby przymierze ze wszystkimi ludami Europy.

19. Literatura polska w latach 1831-1863 - upadek powstania listopadowego spowodował aktywizację działań spiskowych, zaś kulturę odsunął na plan dalszy. Najszybciej ożywienie kultury nastąpiło w zaborze austriackim, we Lwowie i Wolnym Mieście Kraków. Wokół lwowskiego "Ziewonia" skupiali się A. Bielawski, L. Siemieński, S. Goszczyński, W. Pol, A. Fredro. Działalność literacką łączono z działalnością spiskową.

20. Ok. 1838r. ożywiła się kultura w zaborze pruskim, w Poznaniu. Istniała tu biblioteka Edwarda Raczyńskiego i wychodziły 2 czasopisma: "Tygodnik Literacki" pod redakcją A. Woykowskiego i "Orędownik Naukowy". Z "Tygodnikiem Literackim" był związany krytyk i filozof Edward Dembowski, który zginął w 1846r , prowadząc demonstrację uliczną. Najwybitniejszym poetą Wielkopolski był Ryszard Berwiński.

21. Od 1840 r. nastąpiło ożywienie kulturalne w Warszawie, gdzie działał "Przegląd Naukowy" pod redakcją E. Dembowskiego. Grupa prezentująca nonkonformizm moralno - obyczajowy to "cyganeria warszawska", do której m.in. należeli B. Dziekoński, W. Wolski, R. Zmorski, ich pismem był "Nadwiślanin". Z pismem tym był związany Teofil Lenartowicz oraz C.K. Norwid. Gustaw Zieliński w Płocku założył bibliotekę, ośrodkami życia kulturalnego były salony, najpopularniejszym z nich był salon Niny Łukaszewskiej.

22. Czynnikami kulturotwórczymi były pisma "Biblioteka Warszawska", "Kurier Warszawski". Najpóźniej kultura ożywiła się w Wilnie z inicjatywy J.J. Kraszewskiego, S. Moniuszko, również A. Zawisza, Szymon Konarski i ks. Piotr Ściegienny.

III. Poszukiwanie sensu życia - J.W. Goethe "Faust"

Prekursorem romantyzmu niemieckiego był J.W. Goethe. Urodził się w 1749 we Frankfurcie nad Messem, zmarł w 1832r. w Weimarze. Wybitny poeta, dramaturg, prozaik i eseista niemiecki. Pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej, ukończył studia prawnicze w Lipsku. Od 1775 r. na zaproszenie księcia osiadł w Weimarze, gdzie pełnił wiele funkcji publicznych. Współpracował z teatrem. Ogromny dorobek literacki obejmuje wiersze liryczne, ballady, eposy, powieści i dramaty. Najbardziej znane utwory to: dramat "Faust", "Cierpienia młodego Wertera", poemat "Herman i Dorota".

Nad "Faustem" Goethe pracował od 1773 do 1832. Pierwszą część wydał w 1808r., część drugą w 1832r.

Akcja "Fausta":

Utwór zaczyna się od części pt. "Prolog w Niebie". Szatan (Mefistofeles) otrzymuje od Boga zezwolenie, by użyć swoich sztuczek wobec Fausta. Jest to rodzaj zakładu między Bogiem, a Mefistofelesem: czy uda się doprowadzić duszę starca do upadku. Bóg ufa, że Faust w ogniu próby zyska mądrość duchową. (Goethe nawiązuje do Biblii).

Część I (dramatyczna) jest komunikatywna. Diabeł zjawia się przed uczonym w chwili wielkiego rozgoryczenia i niechęci wobec świata. Faust oddaje duszę diabłu pod warunkiem, że tan obdarzy go młodością, bogactwem i

6

chwilą doskonałego szczęścia. Faust uzyskał młodość, możliwość podróżowania w czasie i przestrzeni. W wiecznym dążeniu do szczęścia nie wolno mu tylko wypowiedzieć słów: "Chwilo trwaj!". Faust odmłodzony i wiecznie aktywny przemierza wielki świat, obserwuje sztukę, religię, architekturę starożytnych, włączony jest w wielkie sprawy ziemskie. Przeżywa również "małe" ziemskie sprawy: miłość do Małgorzaty, którą zwodzi, a efektem romansu jest dziecko. W chwili paniki Małgorzata topi swoje maleństwo, a potem nie chce uciec przed egzekucją, odchodzi od zmysłów.

Część II (nacechowana jest bogactwem wyobraźni, trudna w odbiorze). Z ciemnej otchłani w ciemności przywołany zostaje obraz Heleny trojańskiej, z jej związku z Faustem rodzi się Euforion, który następnie rozwiewa się we mgle. Ukazany jest Faust, który podejmuje zamysł, aby uzyskać dla uprawy jakiś zalany ląd. Doświadczony bohater poznaje prawdę, że istotną radość można znaleźć tylko w służbie innym ludziom. Czyniąc to wyznanie, Faust zgadza się, że Mefistofeles wygrał, bo on przeżył chwilę doskonałego szczęścia. Jednocześnie w sposób paradoksalny Faust również odnosi zwycięstwo i jego dusza unosi się ku szczęśliwości (gdy Faust wypowiada słowa "Chwilo trwaj!" ratuje go przed piekłem chór aniołów). W nagrodę za ciągłą życiową aktywność.

Wg legendy Faust istniał naprawdę. Fantazje ludowa przypisywała mu konszachty z diabłem, zajmował się medycyną, astrologią, nieobce były mu zainteresowania filozoficzne, literackie, przeprowadzał badania związane z chemią. Zmarł ok. 1539r.

Część I; utwór wprowadza czytelnika do pracowni uczonego. Fragment pt. "Noc"; Faust - uczony siedzi w swojej pracowni i snuje refleksje na temat życia.

Poglądy Fausta na temat życia:

a)Faust przestudiował wszystkie fakultety, ale wiedza, którą zdobył nie dała mu odpowiedzi na pytanie dotyczące sensu życia (zagadki ludzkiego bytu),

b)nie jest zadowolony ze swojego życia, charakteryzuje go pesymizm życiowy

c)ma świadomość swojej wyższości intelektualnej nad innymi

d)Faust pozbawiony radości życia poszukuje nie tylko prawdy, ale również szczęścia, niczego się nie boi

e)bardziej interesuje go od świata materii sfera ducha

f)bohater pełen niepokoju i buntu u ich podstaw tkwi nienasycona pasja poznawcza

g)bohater pragnie najpełniejszego poznania świata

h)Faust to człowiek o uniwersalnych ambicjach poznawczych i twórczych; nie przeciętny w swym inteligencie (człowiek z rodu ludzi renesansowych)

i)by zgłębić wiedzę sięga po czarną magię, ufa w potęgę świata ducha, który pozwoli mu zgłębić tajemnice życia, pragnie z tym światem kontaktu.

Tytułowy bohater dramatu Goethego stał się wcieleniem wzorca nowego typu bohatera - bohatera romantycznego:

a)bohater wrażliwy - cechuje go wielka emocjonalność

b)przeżywa dylematy natury wewnętrznej, jest "rozdarty wewnętrznie"

c)ma kontakt ze światem irracjonalnym (duchów)

d)jest to typ człowieka niespokojnego

e)wybitna jednostka (pragnąca przekroczyć ograniczenia ludzkiej kondycji, pokonać czas, osiągnąć nieosiągalne)

f)naiwność

g)nieszczęśliwy kochanek

h)wielki buntownik (nie godzi się na swój los, na przeciętność, wyraża pragnienie zgłębienia wiedzy o życiu)

i)bohater aktywny, cechuje go chęć działania, czynu

j)umiłowanie wolności

k)nie jest to postać monolitowa

l)cechuje go bogactwo przeżyć wewnętrznych (ból, rozgoryczenie)

m)jest efemeryczny (zmienny w nastrojach)

n)jest zdolny nawet do popełnienia morderstwa

o)postać tragiczna; przyczyny tragizmu Fausta:

- rozdarcie wewnętrzne, nie wie na co ma się zdecydować

- ma świadomość, że nauka nie daje mu mądrości życiowej, jedyna widza, którą może zdobyć to "wiem, że nic niw wiem", stąd pewien niedosyt tej wiedzy

- oddaje duszę diabłu

- obojętnie co zrobi będzie mu towarzyszyć uczucie beznadziej, nieszczęścia - naiwność życiowa, nadwrażliwość, inność

- pesymizm życiowy, ponoszone porażki

7

Antoni Odyniec stwierdził, że Faust "(...) szukał mądrości - doszedł do rozpaczy; szukał szczęścia doszedł do zbrodnii".

Przed samą śmiercią Faust odnajduje szczęście i cel życia w pracy dla przyszłych pokoleń, w walce z przyrodą dla dobra ludzkości. Olśniony tym odkryciem karze osuszyć nadmorskie bagna, które z nieużytków mają przemienić się w urodzajne pole, zamieszkałe przez wolnych i szczęśliwych ludzi. Tuż przed śmiercią, Faust jawi się jako człowiek bardzo aktywny przynoszący szczęście innym. Przy końcu utworu Goethe mocno akcentuje swoje umiłowanie wolności i człowieka o te wartości walczą wszyscy bohaterowie tego utworu. Od kreacji Fausta pochodzi pojęcie faustyzm.

Faustyzm - to odwieczne ludzkie dążenie do nieśmiertelności, do zapanowania nad czasem i poznania niedostępnym umysłom ludzkim tajemnic świata i śmierci-zagadki istnienia. To także pragnienie wiecznej młodości, protest przeciwko przemijaniu choćby za cenę paktowania z diabłem.

IV. Pełnia Fausta. O różnych wcieleniach mitu faustycznego

Niezwykle ważnym elementem dzieła Goethego jest wprowadzenie zła i jego roli. Autor wprowadził na scenę spersonifikowane siły nieczyste w postaci Mefistofelesa.

2. "Faust" część I (rozmowa Fausta z Mefistofelesem na temat paktu).

Mefistofeles o sobie:

a)jest duchem, który "(...)zawsze przeczy"

b)prezentuje siebie jako osobę zagadkową, odbiegającą od stereotypu (diabeł jako uosobienie zła)

c)jego żywiołem jest zniszczenie, rozpad, zło

d)on był pierwszy; z chaosu, ciemności zrodził się świat: "Ja jestem cząstką części"

Faust pragnie najpełniejszego poznania świata, obce są mu (na początku) spekulacje oderwane od rzeczywistości. Sprzeniewierza się temu, bo dochodzi do zawarcia paktu z diabłem.

Rola Mefistofelesa w "Fauście":

a)diabeł okazuje się sojusznikiem człowieka w walce o realizację jego marzeń, nie jest jednak bezinteresowny, spełnia wszelkie zachcianki Fausta w zamian za jego duszę

b)pozwala zaznać Faustowi wartość szczęścia, sprzyja mu

c)jest kusicielem

d)jest uosobieniem ludzkich pragnień - młodość

e)Faust zwraca uwagę na Mefistofelesa jako istotę, która może realizować jego zachcianki, ale nie imponuje mu

f)walka o przyszłość Fausta toczy się w nim samym, jest sprawą wewnętrzną bohatera a nie Mefistofelesa; nie od diabelskich machinacji zależy naprawdę los Fausta, Mefistofeles daje jedynie propozycję z której korzysta Faust

g)Mefistofeles jest istota, która wpływa na zmianę życia aktora, akcji (funkcja kompozycyjna)

"Faust" Goethego jest utworem, który zastanawia się nad pochodzeniem zła w świecie. Jest to jeden z nielicznych utworów literackich, w którym na pytanie "unde malum?" - skąd zło - została udzielona odpowiedź. Według Goethego, wyznawcy wiary w harmonię i ład wszechświata, zło po prostu nie istnieje, a raczej jest częścią dobra: "Częścią tej dziedziny co zło wciąż pragnie, a dobro wciąż czyni". Goethe był wyznawcą koncepcji filozoficzno - religijnej - teodycei.

Teodycea - to koncepcja filozoficzno - religijna, której celem jest usunięcie logicznej sprzeczności między wszechwiedzą i wszechmocą dobrego Boga, a istnieniem na świecie zła.

6.W "Fauście" wpisane w Boski porządek zło materializuje się za sprawą Mefistofelesa. To on przywraca Faustowi młodość, spełnia jego żądania. Bez Fausta Mefistofeles byłby nikim. W ten sposób Goethe w dramacie zajmuje stanowisko w sprawie istnienia diabła i jego zadań w dziele zbawienia człowieka.

7.Dziedzictwo faustycznego satanizmu przejęli nie tylko romantycy, ale też późniejsi poeci, zwłaszcza modernistyczni (XIX / XX w.) K. Bondelaire, J. Kasprowicz, T. Miański. Najsłynniejszym dziełem podejmującym problematykę "Fausta" i dziedziczącym tradycję mitu faustycznego jest powieść M. Bułhakowa "Mistrz i Małgorzata".

8

8. Akcja powieści rozgrywa się w Moskwie w latach 80-tych i w czasach biblijnych. Są to czasy buntu społecznego, zniewolenia. Bohaterowie w utworze podporządkowani są trzem kategoriom postaci:

a)rzeczywiste: Małgorzata, Mistrz, Iwan Bezdomny, Michał Aleksandrowicz, Berlioz

b)biblijne: Piłat, Jezus

c)irracjonalne: Woland, Azazello, Behemot, Korowiew

Przebieg wydarzeń:

a)spotkanie Berlioza i Bezdomnego z Wolandem

b)Berlioz wpada pod tramwaj, a Iwan trafia do szpitala psychiatrycznego

c)Wolland przychodzi do dyrektora Wichodiejewa i wmawia mu, że podpisał z nim kontrakt na występ. Ten traci przytomność i budzi się w Jałcie.

d)Iwanowicz odwiedza mieszkanie Berlioza, przyjmuje łapówkę od Korowiowa. Ruble zmieniają się, a Nikonor zostaje aresztowany

e)Rimski i Warioucha poszukujÄ… Stiopy

f)Warioucha zostaje napadnięty przez służbę Wollanda

g)Iwan Bezdomny stwierdza, że lekarze mają rację, iż jest wariatem i nagle dostrzega na balkonie tajemniczego człowieka

h)Występ Wollanda w teatrze

i)Mężczyzna gości Bezdomnego, okazuje się Mistrzem i opowiada swoją historię

j)Rimskiego nawiedza upiór Wariouchy

k)Prezes Bosy trafia do szpitala psychiatrycznego

l)CoÅ› dziwnego dzieje siÄ™ z pracownikami teatru

m)Wuj Berlioza, który przyjechał na pogrzeb, również pada ofiarą szatana

n)Małgorzata dostaje cudowny krem Azazello i staje się wiedźmą

o)Małgorzata ze służąca dolatują do mieszkania Berlioza

p)Bal

q)Mistrz i Małgorzata znów razem

r)Policja wkracza do mieszkania Berlioza

s)Azazello daje zakochanym otrute wino

t)Wszyscy odlatujÄ… na czarnych koniach

u)Uwolnienie Piłata

v)Sen Iwana Bezdomnego

Związki pomiędzy powieścią Bułhakowa a dramatem Goethego:

a)obecność diabła

b)motyw kuszenia

c)tytuł utworu (Mistrz - Faust, Małgorzata - Ukochana)

d)motyw dobra i zła

e)w świat realny wkracza świat irracjonalny

f)motyw miłości

Kreacja Wollanda w utworze Bułhakowa:

a)przywódca ekipy diabelskiej

b)uchodzi za profesora czarnej magii lub tajemniczego konsultanta

c)nikt nie potrafi dokładnie opisać Wollanda

d)jego karze podlegali ludzie źli, nieuczciwi

e)miał wiernych współpracowników

f)miał umiejętność przenoszenia się w czasie i przestrzeni

g)potrafił czytać w ludzkich myślach, przepowiadać przyszłość

h)znał słabości ludzkie, historię świata

Role jakie odegrały diabły w życiu tytułowych bohaterów oraz przeciętnych mieszkańców Moskwy:

a)ludzie byli w rękach Wollanda i jego ekipy

b)majÄ… w Moskwie konkretnÄ… misjÄ™, organizacjÄ™ dorocznego balu u szatana

c)diabelskim wymiarom kary podlegają, tylko ludzie źli i nieuczciwi: łapówkarze, donosiciele,

d)w teatrze Vanetes wszystkie poczynania zespołu Wollanda demaskują to, co jest fałszywe, głupie i zakłamane

e)wciÄ…ga ludzi w moc czarnej magii

f)pomagają tym, którzy bezskutecznie zmagają się z otępieniem

g)wprowadzają zamęt w instytucjach, urzędach, wskazując ma bezsilność urzędników

9

h)doprowadzają do obłędu psychicznego

i)sprzyjają miłości Mistrza i Małgorzaty

j)dzięki układowi z szatanem Małgorzata ratuje ukochanego

k)Wolland potrafił okazywać miłosierdzie (wobec Małgorzaty), co wydaje się niegodne ze schematycznym sądem o szatanie

l)Z woli Wollanda Mistrz uwalnia pokutującego Piłata

m)wykorzystuje słabości ludzkie (zafascynowanie dobrami materialnymi), aby ukarać ludzi

n)Wolland jest wyrozumiały dla ludzkich słabości, takich jak miłość

Różnice między wizją diabła w dziele Goethego, a Bułhakowa:

a)diabeł ukazany w dziele Bułhakowa, różni się od Mefistofelesa; to siły diabelskie sterują ludzkimi losy w Moskwie; ludzie są zależni od Wollanda (w utworze Goethego Mefistofeles jest niczym wobec "Fausta")

b)Mefistofeles działał sam natomiast Wolland w towarzystwie swojej ekipy

c)Zła, które wyrządzają diabły nie maja wymiaru tragicznego, raczej jest zabawne, bo diabły robią psikusy, tym którzy obłudnie uważają się za porządnych obywateli, karzą ich, działalność szatańska nie ma tu znaczenia tylko niszczycielskiego

d)Różnią się wizualnie od siebie

e)Mefistofelesowi chodzi tylko o duszę Fausta, tymczasem Wolland i jego ekipa nie pragną zła (paradoks) i potrafią czynić dobro

f)Bułhakow nie tylko pozwala czynić dobro, ale posuwa się jeszcze dalej. Odkrywa, że Bóg reprezentowany przez Mateusza Lawitę, prosi Wollanda o wybaczenie Mistrzowi i Małgorzacie; zatem dwie siły dobro i zło - nie walczą ze sobą o ludzkie dusze lecz potrafią, uzgodnić, co dla człowieka jest najlepsze.

W ten sposób "Mistrz i Małgorzata" może być uznany za rodzaj polemiki z ideałami "Fausta". Mit mefistofeliczny za pośrednictwem "Fausta" przyjęły także inne dzieła podejmujące refleksje na temat XX w., np. F. Dostojewski "Bracia Koromozow", "Zbrodnia i kara", które próbują dać odpowiedź skąd zło i jaka jest jego natura. T. Mann w "Doktorze Fauście" i K. Mann w "Mefiście" podejmują problematykę zła w historii i szatańskiego oddziaływania na jednostkę ludzką.

15.Mit faustyczny pojawia się także w filmie R. Polańskiego "Dziecko Rosemary" - film ukazuje groźnego szatana, wywierającego realny wpływ na ludzkie życie i słabego człowieka, oddającego własną duszę i losy bliższej osoby za ulotną sławę i sukces.

16.Motyw diabła pojawia się w literaturze romantycznej "Pani Twardowska" A. Mickiewicza i "Kordian"

SÅ‚owackiego.

V. Zakochanie i bunt. - J.W. Goethe "Cierpienia młodego Wertera"

"Cierpienia młodego Wertera" (1764) to powieść należąca do tej samej kategorii romansów sentymentalnych co "Nowa Heloiza". Jest skomponowana w formie listów Wertera do przyjaciela Wilhelma (powieść epistolarna - (powieść w listach); popularna pod koniec XVIII wieku konwencja pisania powieści w formie listów jednej bądź kilku osób. Narracja w tej powieści jest prowadzona z punktu widzenia bohatera opisującego swoje przeżycia i poddającego je skrupulatnej analizie psychologicznej (np. "Cierpienia...")). Listy te po samobójczej śmierci Wertera ich adresat zaopatruje je w komentarz. Bezpośredni wpływ na powstanie powieści miała miłość do Charlotty Buff, która miała narzeczonego. Pisarz był kobietą zafascynowany, by nie przeszkadzać Charloccie i jej narzeczonemu wyjeżdża, utrzymuje starą korespondencję. Później odbył się ich ślub. W tym czasie Goethe dowiaduje się o samobójczej śmierci Wertera i zmarła jego przyjaciółka.

Wszystkie te fakty znalazły odbicie w "Cierpieniach młodego Wertera":

a)Werter opowiada o swej nieszczęśliwej miłości do Lotty

b)Opisy krajobrazów, które go otaczają

c)Wspomina o wrażeniach z przeczytanych lektur, zwierza się z refleksji filozoficznych

d)Wyraża refleksje dotyczące społeczeństwa

e)Przedstawia powody wyjazdu na wieÅ›

f)Opisuje spotkane postacie

g)Daje wszechstronny obraz swego rozwoju, który w harmonii z rytmem pór roku staje się coraz bardziej dojrzały

10

Forma listów pozwoliła na obszerne i dogłębne odtwarzanie wszystkich przeżyć wewnętrznych i nastrojów Wertera. Analiza tych przeżyć i nastrojów dominuje w powieści nad fabułą. Głównym wątkiem powieści jest historia odwzajemniona, od nieszczęśliwej miłości zakończonej samobójstwem.

Historia miłości Wertera i Lotty:

a)spotkanie w domu Lotty

b)przyjęcie

c)codzienne odwiedziny Wertera

d)powrót narzeczonego Lotty

e)przyjaźń Alberta z Werterem

f)wyjazd Wertera

g)wiadomość o ślubie

h)powrót do ukochanej

i)dalsze spotkanie z ukochanym podczas nieobecności Alberta

j)podróż Wertera w góry

k)samobójcza śmierć Wertera

Przyczyny tragedii Wertera:

a)obietnica Lotty dana matce (Lotta ma stać się żoną Alberta)

b)predyspozycje wewnętrzne Wertera

c)ucieczka przed nieszczęśliwą miłostką

d)predyspozycje wewnętrzne Wertera

e)czytelnik towarzyszy kilkumiesięcznym zmaganiom Wertera z pochłaniającą go namiętnością.

Kolejne etapy kształtowania się uczucia Wertera do Lotty:

a)zaczyna się od zachwytu, odurzenia, gorącego entuzjazmu, egzaltacji: "Od tego niech słońce, księżyc, gwiazdy gospodarują spokojnie, ja nie znam dnia i nocy i cały świat zatraca się koło mnie"

b)Werter odkrywa też terapeutyczne działanie uczucia: "Czym Lotta musi być dla chorego, to czuję po swoim własnym biednym sercu, któremu gorzej się dzieje niż niejednemu co kona na łożu śmierci"

c)w momencie jednak, gdy pojawia się narzeczony Lotty i coraz częściej pojawiać się będą słowa: cierpienie, ból

d)pojawiają się myśli samobójcze: "Ona nie widzi nie czuje, że przygotowuje truciznę, która zniszczy mnie i ją, a ja za cała rozkoszą wysączam puchar, w którym nie podaję mą zgubę"

Miłość Wertera sprawia wrażenie aranżowanej według sentymentalnego schematu.

Cechy sentymentalnej miłości Wertera do Lotty:

a)bohater zatraca się w miłości, jest oszołomiony namiętnością

b)bogactwo różnych odcieni uczuciowych, oprócz miłości i cierpienia, zazdrość

c)emocjonalny stosunek Wertera do życia

d)idealizacja kobiety

e)teatralność gestów (od ramienia, strumienia łez, aż do ostateczności i samobójcza śmierć: przyłożenie pistoletu do skroni)

f)każdy jego krok jest świadomym zatraceniem siebie, ściąganiem na siebie cierpień

g)Werter w listach do przyjaciela pisze przede wszystkim o sobie i swoim uczuciu, stosunkowo mało uwagi poświęca samej Lottcie

h)Werter - artysta kieruje rzeczywistością, dopasowuje się do własnych wymagań

i)jest pod wpływem leków

j)w jednym z listów Werter podejmuje dyskusję z klasycyzmem, goniąc reguły niszczące prawdziwe odczuwanie natury, prezentuje nowe reguły gry, propaguje miłość ogłuszającą rozum, posłuszeństwo, namiętność

Charakterystyka Wertera:

a)człowiek wrażliwy, zdolny do wielkiego uczucia

b)bohater podporządkowuje życie miłości, nieszczęśliwy kochanek

c)bohater tragiczny

d)emocjonalny stosunek do życia, sztuczność gestów, zachowań

e)ucieka od życia w świat marzeń, miłości, poezji

f)ból istnienia, pesymizm życiowy (masochistyczne przeżywanie cierpień)

g)wrażliwy na piękno przyrody

h)człowiek inteligentny, oczytany

i)samobójca

11

j)człowiek o słabej psychice

k)wrażliwy na krzywdę innych

l)ma artystycznÄ… duszÄ™

m)nie ma woli walki

n)patrzy na rzeczywistość przez pryzmat marzeń, poezji

o)cechuje go skłonność do abstrakcyjnych spekulacji myślowych zabijających jego odporność życiową

p)buntownik, nie zgadza się na niesprawiedliwe stosunki społeczne klasyfikujące ludzi, skłócony ze światem

Giaur, a Werter

a)Giaur w przeciwieństwie do Wertera obarczony jest grzechem samobójstwa

b)szaleństwo bohaterów

c)niespełniona miłość

d)Giaur ukrywa miłość do Leili, natomiast Werter w sposób teatralny ukazuje miłość

e)tragiczni kochankowie

f)miłość przepełniona cierpieniem

Sceneria powieściowa jest niejednokrotnie odbiciem stanów ducha bohatera, np. kiedy Werter zbliżając się do rozpaczliwej decyzji samobójstwa zauważa analogię między nim a przyrodą: "Gdy przyroda skłania się ku jesieni, jesień nastaje i we mnie i dookoła mnie". Romantyczna historia Wertera poruszyła młodzież ówczesnej Europy. Czytelnicy łączyli się z bohaterem w jego wewnętrznych zmaganiach ze sobą, odczuwaniu niesprawiedliwości istniejących norm społecznych, rozumieli odejście od społeczeństwa. Zaczęły funkcjonować pojęcia: werteryzm i weltschmerz.

Werteryzm - to model postawy bohatera literackiego, a zarazem wzór zachowań utrwalonych w literaturze i obyczajowości XVII i XVIII w. za sprawą "Cierpień młodego Wertera".

Zasadnicze składniki werteryzmu:

a)wybujała uczuciowość

b)widzenie świata przez pryzmat marzeń i poezji

c)niezgoda na konwencje obyczajowe i normy moralne, której towarzyszy pesymistyczne poczucie bezcelowości życia; wyraża się ona w tzw. bólu istnienia wyeksponowanym najczęściej w geście samobójczym

d)poczucie wyobcowania wśród społeczności ludzkiej

Werteryzm to również postawa bohatera pesymizmem, egzystencjalnym cierpieniem porządku rzeczy

literackiego cechujÄ…ca

się pogłębioną

analizÄ… psychologicznÄ…,

i wewnętrznym buntem

wynikajÄ…cym z

odrzucenia istniejÄ…cego

Weltschmerz - ból świata, cierpienie związane z ludzką egzystencją, wynikające z niemożliwości zaspokojenia pragnień. Manifestował się smutkiem, pesymizmem, lekceważeniem świata i koncentracją na swoich przeżyciach i przemyśleniach.

Utwór Goethego zapoczątkował w literaturze europejskiej długą serię utworów nawiązujących do wzorca werteńskiego. W Polsce nawiązywał do niego m.in. Mickiewicz (Gustaw w IV części "Dziadów"). Oddziałał również na ukształtowanie się stylu uczuciowości, wywołując manię samobójstw poprzedzonych jego lekturą.

VI. Sylwetka literacka Adama Mickiewicza

1. Pierwszy okres: wileńsko - kowieński:

a)urodził się 24.12.1798 r. w Zaosiu pod Nowogródkiem

b)1815 r. Mickiewicz kończy szkołę nowogródzką, wyjeżdża do Wilna, tam podejmuje studia na uniwersytecie

c)był członkiem towarzystwa Filomatów i Filaretów

d)1819r. kończy studia

e)praca w Kownie, w charakterze nauczyciele w liceum

f)w czasie wakacji poznaje M. Wereszczakównę, którą kochał przez całe życie

12

g)1823r. Litwa i Białoruś stały się widownią prześladowań przez senatora Nowosilcowa; w nocy z 23/24 października został aresztowany A. Mickiewicz

h)1824r. wyrok na mocy, którego Mickiewicz musi opuścić Litwę i przebywać w Rosji

i)25.10.1824r. Mickiewicz opuszcza na zawszę Litwę, żeby nigdy do niej nie wrócił.

2. Twórczość:

a)utwory klasycystyczne: - przeróbki dzieł Waltera

- wiersz satyryczny pt. "Linia miejska" oraz poemat heroikomiczny o wyprawie Kolumba "Kartofla"

b)utwory romantyczne

-1820 - "Oda do młodości", świadectwo przełomu, z klasyka rodzi się Mickiewicz romantyk

-1821 Wilno - Pierwszy tom "Poezji" w którym znalazło się 14 "Ballad i romansów" oraz 4 wiersze różne

-1823 Wilno - Drugi tom "Poezji", znalazło się tam "Powieść litewska", "Grażyna", "Dziady" część II i IV

3. Drugi okres: rosyjski

a) 1824 Mickiewicz w Rosji przebywa do 1829 b) przyjaźń z dekabrystami rosyjskimi

c) z Petersburga Mickiewicz udaje się do Odessy w 1825r. odbywa podróż na Półwysep Krymski

d) pobyt w Moskwie, praca w kancelarii księdza Galicyna, znajomość z pianistką Marią Szymanowską e) 1829 wiosną, wyrusza z Petersburga z Rosji w dalsza wędrówkę na Zachód.

f) Twórczość:

-1825 - "Sonety krymskie"

-1828 - "Konrad Wallenrod"

4. Trzeci okres: tułaczka emigracyjna

a)Niemcy (Berlin, Drezno) ==> Czechy (Praga) ==> Niemcy (Weimar) ==> Włochy (Rzym, Mediolan, Wenecja, Florencja, Neapol, Sycylia) ==> Szwajcaria ==> Francja ==> Niemcy ==> Poznańskie ==> Niemcy (Drezno) ==> Francja (Paryż) ==> Szwajcaria (Lozanna) ==> Francja ==> Konstantynopol

b)Niemcy; w Berlinie uczęszcza na wykłady filozofa niemieckiego Hegla; spotyka się z przyjaciółmi; w Weimarze odwiedza Goethego; Goethe ofiarował polskiemu poeci swoje pióro i autograf

c)Przez Alpy szwajcarskie udaje się do Włoch; na przełęczy alpejskiej w Splügen pisze wiersz: "Do ... na Alpach w Splügen", w którym po raz ostatni zwraca się do M. Wereszczakównej

d)W czasie podróży do Włoch pisze wiersz "Do matki Polki" (1830)

e)Podczas pobytu we Włoszech dowiaduje się o wybuchu postanie listopadowego, chce wziąć w nim udział, ale niespodziewany wybuch powstania w Bolonii uniemożliwia mu to

f)Z Włoch udaje się do Poznańskiego przez Szwajcarię, Francję, Niemcy. Tym czasem walki powstańcze dobiegły końca i przeniosły się pod Warszawę tam nie miał wstępu.

g)Mickiewicz wraz z wałem emigrantów przyjeżdża do Drezna i pod wpływem opowieści ludzi powstania pisze liryki powstańcze: "Reduta Ordona", "Śmierć pułkownika", "Nocleg"

h)W Dreźnie pisze III część Dziadów (dzieło powstaje wciągu miesiąca), stąd tytuł "Dziady drezdeńskie"

i)W Paryżu pisze "Pana Tadeusza" (1832-1834)

j)Żeni się z Cecylią Szymanowską z córką pianistki Marii

k)1839 Uniwersytet Lozański zaproponował Mickiewiczowi objęcie Katedry literatury rzymskiej i słowiańskiej

l)Mickiewicz wyjeżdża do Lozanny

m)Na przełomie 1839-40 r. pisze liryki nazwane "Lirykami lozańskimi" ("Nad wodą wielką i czystą", "Polały się łzy")

n)W 1840 r. Mickiewicz powraca do Paryża by objąć Katedrę literatur słowiańskich w College de France. Był to pierwszy przypadek zaproszenia Polaka do wykładania na tej uczelni

o)1841 Mickiewicz poznaje A. Tawiańskiego, który podawał się za męża Bożego

p)Tawiański głosił mistyczną filozofię doskonałości wewnętrznej. Wg tej teorii nad każdym człowiekiem wnoszą się duchy dobre i złe, zadaniem człowieka jest pokonać duchy złe

q)Pod wpływem Tawiańskiego Mickiewicz głosi teorie panslawizmu, nasyca swoje wypowiedzi teoriami Towińskiego, po kolejnym ostrzeżeniu przez Ministerstwo Oświaty w 1847 występuje z koła Tawińskiego

r)w lutym 1849 staje na czele zespołu redakcyjnego pisma "Trybuna Ludu"

s)1855 umiera C. Szymanowska

t)wybuch rewolucji turecko - rosyjskiej otworzył nową perspektywę walki o niepodległość

u)była to ostatnia misja polityczna Mickiewicza

v)zmarł 26 listopada 1855 w Konstantynopolu.

w)1856 jego zwłoki zostały przewiezione od Paryża, a w lipcu 1890 do Polski. Spoczywa w podziemiach Katedry Wawelskiej.

13

VII. Czwarta część Dziadów A. Mickiewicza - romantyczny dramat

miłości

1.Elementem spajającym obie części Dziadów "wileńsko - kowieńskich" (część II i IV) jest widmo młodego człowieka z raną w sercu (upiór - Gustaw); stara prawda ludowa "nie ma zbrodni bez kary" oraz święto zmarłych

(dziady).

2.Miejscem akcji IV części Dziadów jest zaciszne wnętrze plebani księdza greko - katolickiego, w jesienny wieczór w Dzień Zaduszny. Przyczyny wprowadzenia takiego miejsca i czasu akcji:

a) scena jesiennego wieczoru (nocy) tworzy atmosferÄ™, nastroju grozy

b) podkreśla także istotną idee dziadów, jedność świata zmarłych i żywych c) ma przypominać o przywróceniu obrzędu dziadów, który został zaniedbany

d) współgra z romantyczną osobowością z portretem bohatera i ciemną stroną jego duszy

3.Na plebanię przybywa niezwykły gość, który określa się jako: Przybysz - Pustelnik - Gustaw. Pustelnik przebywa na plebani 3 godziny, od 21-24:

a) "godzina miłości" (od 21 do 22); w tym czasie Pustelnik opowiada o swojej tragedii miłosnej, wspomina miłość do ukochanej, porównuje swoje losy do losów bohatera z "Nowej Heloizy" i "Cierpień młodego Wertera". Pustelnik rozpatruje pojęcie śmierci i interpretuje ją na trzy sposoby:

- śmierć ciała

- śmierć jednostki ludzkiej dla świata

- śmierć wieczna bez nadziei zbawienia, tak która czeka grzeszników

b) "godzina rozpaczy" (22-23); Pustelnik ujawnia swoje imię, okazuje się, że jest dawnym uczniem księdza, rozpacza nie tylko nad miłością, ale również nad rozczarowaniem ideowym, którego doznał. Godzina rozpaczy kończy się zadziwiająco. Gustaw przebija swoje serce sztyletem i żyje dalej

c) "godzina przestrogi" (23-24); jest refleksją o charakterze filozoficznym; Gustaw ubolewa nad wadami świata

5.Godziny rozdzielone są gaśnięciem świec i lampy a także pianiem koguta. Gustaw żyje równocześnie na ziemi i w sferze ducha.

6.Charakterystyka Gustawa na podstawie jego rozmowy z Księdzem: a) Pustelnik, czyli ktoś żyjący w uosobieniu, odludek,

b) mówi o sobie, że jest umarły dla świata (być może świat go odrzucił) c) przeżywa cierpienie

d) twierdzi, że był u księdza "(...) przed śmiercią/... będzie trzy lata" e) przeżywa męki wewnętrzne

f) dziwnie zachowuje się (mówi chaotycznie, śpiewa), sprawia wrażenie człowieka obłąkanego

g) jest nieszczęśliwie zakochany, zazdrości tym "co miłości nie znają", twierdząc, że "(...)ten żyje szczęśliwy,/ i noc ma spokojną i dzień i dzień nietęskliwy"

h) idzie z daleka i nie wie czy z piekła czy z raju i dąży do "kraju pośmiertnego" i) jest osobą tajemniczą, nieziemską, upiorem, widmem,

j) jest niejednoznacznÄ… istotÄ…

7.Bohater mówi, że jest "umarły dla świata". Jest widmem lub żyje jedynie jego ciała, jego dusza jest w innym świecie. Być może nie jest zaakceptowany przez świat, który go odrzucił, lub przeżywa tragiczną miłość i świat rzeczywisty go nie interesuje, bo żyje dla niej, tylko o niej, prze nią, za nią.

8.Powód wizyty Pustelnika u Księdza:

a) Gustaw, żyjąc na granicy dwóch światów broni nie akceptowanego przez księży obrzędu dziadów

b) Pustelnik mówi, że dąży do kraju pośmiertnego, prosi księdza aby wskazał mu tam drogę: "Mój księże pokaż, jeśli wiesz drogę!"

c) chce wyznać to co go dręczy, podzielić się swoimi przeżyciami, szuka zrozumienia

d) chce nawrócić księdza, uświadomić mu, że w życiu realnym jest również ważny świat irracjonalny

9.Ksiądz próbuje pocieszyć Pustelnika, zwraca się do niego: "my księża, tylko błędne prostujemy ścieżki". Uważa, że jego rolą jest pomoc błądzącym, pocieszenie żyjących ("Dróg śmierci niechciałbym pokazywać nikomu"). Ksiądz uznaje Pustelnika za szaleńca. Twierdzi, że on ma rozum pomieszany. Dostrzec można zupełny brak porozumienia między bohaterami. Ksiądz proponuje aby Gustwa ogrzał się przy kominku. Gustaw na to, że w nim płonie wieczny żar miłości (ksiądz mówi w sposób dosłowny, Gustaw - metaforyczny); Kochanek ma na uwadze duszę, ksiądz ciało. Ksiądz mówi wprost, a Pustelnik zupełnie nie słucha jego słów.

10.W IV części Dziadów widoczna jest polemika dwóch odmiennych światopoglądów, odmiennych wizji świata. Tajemniczy przybysz zwraca się do księdza: "Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu.../lecz natura jak człowiek ma swoje tajemnice/ Które nie tylko chowa przed dym tłumu,/ ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna". Ksiądz to racjonalista, żyje w świecie zewnętrznym jest człowiekiem renesansowym, wierzy w ład świata,

14

rozum i zmysły, uważa, że "człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiech, ale na dobro bliźnich i swoich". Pustelnika natomiast charakteryzuje irracjonalne podejście do rzeczywistości, żyje w swoim wewnętrznym świecie, przedstawia rację uczuć, wyraża gwałtowne emocje. Romantyzm zatem przeciwstawia się racjonalizmowi. Cechy określające romantyczny światopogląd; świata nie może poznać przez intelekt, bądź zmysły, ale poprzez uczucie - poznanie wewnętrzne, nadzmysłowe; racjonalna wizja świata jest ograniczona, niezgłębiona. Pustelnik gdy daje się poznać księdzu jako jego uczeń - Gustaw, mówi: "Ty mnie zabiłeś! Ty mnie nauczyłeś czytać.../ Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś i rajem!/ A to jest tylko ziemia". Pustelnik uważa, że lektury są przyczyną jego nieszczęścia oddaliły go od rzeczywistości, przyczyniły się do cierpień i bólu, wini księdza, bo nauczył go czytać książki, które sprawiły, że uwierzył w świat idealny, idealną miłość i to złamało mu życie.

11.Pustelnik próbuje przebić się sztyletem, ksiądz powstrzymuje do powołując się na Ewangelię. Gustaw usprawiedliwia swój czyn nieszczęśliwą miłością.

12.W IV części "Dziadów" na miejsce retrospekcja - są obecne wspomnienia:

a)wspomnienie rozstania z ukochaną; sceneria spotkania i rozstania kochanków: jest noc, padał deszcz, jest mgła, księżyc i gwiazdy świecą, spotkanie ma miejsce w altanie. Kochanek dostrzega wybrankę serca, która przypomina mu istotę nieziemską - nimfę. Gustaw informuje ukochaną, że wyjeżdża i chce się pożegnać

b)Gustaw dostrzega Å‚ezkÄ™ w jej oku, jest mu smutno bo rozstaje siÄ™ z ukochanÄ…

c)Uczuciu smutku towarzyszy zauroczenie ukochanÄ…

d)Gustaw jeszcze nie rozstał się a już tęskni za nią

e)Wspomnienie rozstania z ukochaną; Gustaw wspomina, że ponownie odwiedził miejsce rozstania - altanę. Nazywa altanę - kolebką swego szczęścia i grobem. Dostrzega listek, zrywa go i ten listek przypomina mu pożegnanie (on był świadkiem pożegnania kochanków), Gustaw wypytuje listek, np. czy gra na fortepianie, czy wspomina go

f)Monolog "Kobieto! Puchu marny! Ty wietrzna istoto" (parafraz słów Hamleta: "Słabości! Nazwisko twoje kobieta")

13. Monolog rozpoczyna się od bezpośredniego zwrotu do kochanki. Zawiodła go bo wyszła za mąż za bogatszego. Chce się zemścić. Ma żal do kochanki, za którą oddałby wszystko. Ma serce oziębłe, jest przyczyną zguby i męczarni kochanka. Gustaw wyobraża sobie scenkę. W sali zgromadzeni są goście, przy stole siedzi ukochana, Gustaw przychodzi w rozdartej sukni i liściem na głowie. Cały czas milczy. Nie reaguje na zaproszenia biesiadników. Ukochana prosi by przybysz przedstawił się. Gustaw milczy. Ukochana na zawsze zapamięta to wspomnienie. Po pewnej chwili zaczyna mówić o ukochanej z czułością. Byli dla siebie stworzeni, podkreśla, że bardzo ją kochał. Usprawiedliwia ją bo ona nie składała mu przyrzeczeń. To jego wyobraźnia doprowadziła go do tego stanu. Zadowoliłby się namiastką tego uczucia, tylko żaby była z nim. Zwraca się do kamiennych ludzi, którzy nie potrafią go zrozumieć. Podkreśla, że jest sam jeden na świecie. Wyraża pragnienie, aby jego ukochana chodziła w żałobie alboo chciałby, żeby zapłakała. Odzywa się w nim duma nie będzie żebrał litości. Zwraca się do ukochane: "rób co chcesz... zapomnij, ja zapomną". Chwilę potem dodaje, że nie może zapomnieć o ukochanej nawet będąc umarłym. Ma świadomość, że jego śmierć nie będzie ukochana. Umarł nie z rozpaczy tylko w zwykłym wypadku. Uczucia, które dochodzą do głosu w monologu:

a)złość, rozgoryczenie, chłód

b)wielka czułość, miłość, żal, ironia

c)zadumanie, gniew, determinacja

14. Gustaw jest uosobieniem nieszczęśliwego kochanka. Wyznania Gustawa przesycone ogromem uczuć przeżywane są z wielką intensywnością, mimo pozornego chaosu układają się w ciąg pytań i odpowiedzi. Gustaw zastanawia się kto ponosi odpowiedzialność za jego cierpienie:

a)obwinia księdza, książki, które wpoiły mu wiarę w idealną miłość, sprawiły, że żył w nieidealnym świecie

b)kochanka, która wybrała innego, ale usprawiedliwia ją, gdyż nie składała przyrzeczeń

c)siebie samego bo dał się opanować zbytnią namiętnością

d)niesprawiedliwy układ społeczny, w którym panny wydają się za bogaczy.

15. Gustaw protestuje przeciw takiemu życiu, w którym o szczęściu jednostki decydują niesprawiedliwe stosunki społeczne. IV część "Dziadów" będąc dramatem o nieszczęśliwej miłości jest jednocześnie głosem buntu przeciw zasadom świata opartym na niesprawiedliwości. Bohaterowie romantyczni pojmowali miłość w kategoriach metafizycznych; była to miłość platoniczna. Charakterystyka miłości romantycznej:

a)miłość duchowa

b)uczucie namiętne

c)miłość niespełniona, wierna, okupiona wielkim cierpieniem

d)podporządkowująca sobie całe życie kochanka

e)skłaniająca do skrajności uczuć i poczynań

f)doprowadzająca do szaleństwa, samobójstwa, paraliżująca rozum

g)siła destruktywna, niszcząca, ale kochanek pragnie jej doświadczyć

h)nieodwzajemniona często

15

i)nadająca sens życia kochankowi

j)idealizujÄ…ca kobiety

k)łączy się z czułością, tęsknotą, pogardą i zatraceniem

16. Środki stylistyczne, które są pomocne w akcentowaniu uczuć bohatera:

a)zdania wykrzyknikowe

b)hiperbolizacja

c)apostrofy

d)środki stylistycznego wyrazu

e)gradacja

f)anafory

g)krótkie, przerywane i niedokończone wypowiedzi

h)emocje bohatera są podkreślone przez rytmiki wiersza (długie i krótkie wersy)

17.Cechy bohatera romantycznego wpisane w kreację Gustawa: a) rozdarcie wewnętrzne, dylematy

b) nieszczęśliwy kochanek

c) obłąkanie, często zgubne myśli d) samobójca, bogactwo uczuć

e) sprawia wrażenie, że cierpienie sprawia mu przyjemność f) jest poruszony wewnętrznie

g) jest efemeryczny

h) idealista, poddaje się życiu

i) walczy z racjonalizmem, dostrzegalnym w innych ludziach j) wyobcowany, samotny

k) podaje wnikliwej analizie własne odczucia

l) człowiek o bogatym doświadczeniu życiowym, przeżył tragedie miłosną m) postać tajemnicza

n) buntownik, zbuntowany przeciw niesprawiedliwości

18.W IV części "Dziadów" przedstawiona jest romantyczna wizja świata, świadczy o tym: a) romantyczna miłości, idealizacja uczucia

b) mistycyzm; dualność świata, obok świata realnego świat nierealny c) wyższość świata irracjonalnego nad materialnym

d) kreacja bohatera romantycznego

19.IV część "Dziadów" ma oryginalną kompozycję; kompozycja jest trójdziałowa bo Gustaw zamyka swoja opowieść w 3 godzinach. Cechy gatunkowe dramatu romantycznego jakim jest IV część "Dziadów":

a) synkretyzm rodzajowy (obecne partie liryczne, epickie i dramatyczne) b) elementy świata ziemskiego i pozaziemskiego

c) niesceniczność dramatu (trudny do zaadaptowania) d) nastrój tajemniczy często grozy

e) dramat otwarty, brak wyraźnego zakończenia f) bohater romantyczny

g) partie mówione łączą się ze śpiewem.

VII. O romantycznej teorii poznania (Goethe "Król elfów" i A.

Mickiewicz "Romantyczność")

1.Romantyczna teoria poznania to jeden z najważniejszych elementów różniących epokę romantyzmu od wcześniejszych epok, a także jeden z głównych przedmiotów sporu romantyków z klasykami. Romantycy, a przed nimi preromantycy (twórcy sentymentalizmu) kwestionowali pogląd klasyków, że świat jest namacalny, że wszystko można za pomocą rozumu i doświadczenia zmierzyć, nazwać, poznać. Twierdzili, że prawdę można odkryć za pomocą uczucia. W okresie romantyzmu rodzi się filozofia spirytualistyczna (mistycyzm). Osobami, które miały dostęp do innego wymiaru rzeczywistości byli szaleńcy, dzieci, prości ludzi z gminu i poeci. Romantycy wbrew pozorom nie negowali poznania rozumowego, pokazywali jedynie, że nie jest najdoskonalsza i niewystarczająca droga do poznania prawdy. Świat irracjonalny odżywa w balladach J.W. Goethego i A. Mickiewicza. Najbardziej znane ballady Goethego: "Poszukiwacz skarbu", "Uczeń czarnoksiężnika", "Śpiewak",

"Rybak" oraz "Król elfów".

2."Król elfów" - ballada jest również znana pod nazwą "Król olszyn", "Król olch". Muzykę do niej skomponował Schubert. Ballada Goethego ma akcję - ciąg logicznie powiązanych wydarzeń. Nocą pośród zamieci, wśród

16

złowrogich drzew, pędzi ojciec konno w ramionach z chorym dzieckiem. Chory chłopiec widzi króla elfów, który woła go do siebie, chce porwać go do krainy elfów. Ojciec uspokaja synka, mówiąc, że nikogo nie ma. Gdy przybywają na miejsce syn jest martwy. W utworze są przedstawione dwa światy: baśniowy (nierealny, irracjonalny, fantastyczny, mistyczny, wyimaginowany, nierzeczywisty, fikcyjny, nadprzyrodzony) reprezentowany przez króla elfów i jego córki oraz świat racjonalny (realistyczny, rzeczywisty, prawdziwy), reprezentują go ojciec i syn. Łącznikiem pomiędzy światami jest postać chłopca. Realne fragmenty rzeczywiste, które zmieniają się, w umyśle dziecka w zjawiska nad przyrodzone.

a)mgły jawią się jako król elfów, który ma koronę i biały płaszcz

b)wiatr powodujący szelest olchy, sprawia, że chłopcu wydaje się, że król przemawia do niego

c)wierzby, które w świetle księżyca przypominają srebrne królewny, które tańczą wśród drzew i śpiewają

3.Świat rzeczywisty przenika się ze światem fantastycznym, współistnieją, współgrają ze sobą. W utworze nie ma sugestii, że któryż ze światów jest ważniejszy oba są równoprawne. W utworze panuje nastrój niesamowitości, tajemniczości, grozy, napięcia dramatycznego.

4.Elementy stwarzające nastrój grozy:

a)noc

b)głuchy las w śpiącym mroku

c)postacie irracjonalne (król Olch)

d)odgłos biegnącego konia rozbrzmiewający nocą wśród drzew

e)wiatr szeleszczący liśćmi drzew

f)mgła, księżyc

g)szumiÄ…ce wierzby

h)obraz konającego chłopca

i)panujący nastrój grozy i dramatyzmu potęguje się z każdą strofą aż do ostatniej - śmierci chłopca.

5. Romantyczny charakter ballady Goethego:

a)świat irracjonalny i rzeczywisty; przenikanie się ich nawzajem

b)istnienie świata irracjonalnego

c)obraz przyrody tajemniczej, złowrogiej

d)nastrój grozy, dramatyzmu

e)współgranie przyrody z przeżyciami bohatera

f)motyw cierpienia i śmierci

g)mistycyzm; łączność dziecka z poza umysłowym światem ducha

h)dualizm świata (materia i duch elementy wykluczające się, ale według romantyków stanowiące jedność)

i)ludowość (elfy, król Olszyn to wytwory ludowych opowieści)

j)ballada jako gatunek romantyczny, wyznaczniki gatunkowe ballady:

-utwór synkretyczny, są partie liryczne, epickie i dramatyczne

-dramatyczna, zdynamizowana akcja

-fabuła charakteryzująca się szkicowością; dominantę stanowi jedno wyraźne zarysowanie zdarzenia

-fabuła zawiera elementy fantastyczne

-tajemnicza, groźna sceneria

-narracje ballady w wysokim stopniu subiektywizowana

-często pojawiają się partie dialogowe

6.A. Mickiewicz "Romantyczność", utwór pojawił się w zbiorze "Ballad i romansów" (owoc prac lat 1819-1821) wydany w pierwszym tomie "Poezji" w Wilnie 1822. jest to utwór programowy A. Mickiewicza.

7.Jest to opowiadanie o Karusi dziewczynie z małego miasteczka lub wsi, której ukochany umarł 2 lata temu. Karusia wzywa ukochanego, płacze, rozmawia z nim. Wokół zrozpaczonej dziewczyny gromadzi się tłum - prostota. Karusia udręczona w skutek rozpaczy i tęsknoty za zmarłym wzywa ukochanego, widzi zmarłego Jasia, wierzy, że on jest stale przy niej, tak jak za życia, chociaż teraz on "zimny i biały jak chusta". Chce umrzeć: "Weź mię, ja umrę przy tobie", skarży się, że nie lubi świata: "źle mnie w złych ludzi tłumie/ płaczę, a oni szydzą;/ mówię, nikt nie rozumie;/ widzę, oni nie widzą". Tę wiarę Karusi podziela prostota, tłum identyfikuje się z prawdą Karusi. Impulsem, który każe prostocie skupić się wokół Karusi jest odruch wywołany cierpieniem dziewczyny: "Na ten upadek na głos boleści, skupia się ludzi gromada". Lud zatem ma serce, czuje; jest to zdolność niezintelektualizowanej emocjonalnej reakcji. Karusia dostrzega współczującą reakcję ludzi, mimo to skarży się, skarga dotyczy właśnie ludzi.

8.Karusia jest więc znakiem społecznego wyobcowania jednostki cierpiącej. Istnieje indywidualna prawda egzystencjalna, doświadczenia każdego człowieka, prawda kumulująca się w stanach cierpienia czy namiętności, prawda do której drugi człowiek dzięki władzą serca może zaledwie zbliżyć się; a więc manifestacja romantycznego indywidualizmu (Karusia) prawa jednostki do duchowego kontaktu ze światem irracjonalnym.

17

9.Uczucia prostych ludzi rozumie poeta - narrator, który łączy się z ich wiarą. Poeta - narrator nie należy do ludzi, gromady, jest kimś z zewnątrz. Popiera jednak prawdy Karusi i ludu. Poeta podziela stanowisko Karusi, opowiada się za "prawdą żywą".

10.Spoza obrębu ludowego świata jest Starzec, który wyśmiewa wiarę prostego ludu, gardzi nim. Jest przekonany o wyższości rozumu, wiedzy, stwierdza, że "(...) dziewczyna duby smolone bredni/ a gmin rozumowi bluźni". Starzec to postać uczonego matematyka profesora uniwersytetu wileńskiego Jana Śniadeckiego - symbol wszystkich klasyków, którzy zaufali "szkiełku i oku", akceptując empiryzm i racjonalizm.

11.W ostatniej zwrotce poeta zwraca się do Starca, przyznaje nauce nie ograniczone możliwości w badaniu świata materialnego: "Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce", ale w sprawach, które pochodzą spoza granic tego świata, zawierzyć nakazuje temu, co mówią uczucie i wiara, to jest intuicji i przeświadczeniu wewnętrzne.

Dzięki intuicji i uczuci można poznać prawdy nie dające się dociec rozumem, te prawdy określa jako "prawdy żywe", przeciwstawione prawdom martwym.

12.Intuicjonizm - pogląd filoz. uznający intuicję za najdoskonalszą władzę poznawczą. Najwybitniejszym przedstawicielem intuicjonizmu w filozofii był modernistyczny myśliciel Henri Bergson.

13.Mickiewicz prezentuje zatem dwie postawy wobec świata: racjonalistyczną i romantyczną (uczucie i wiara). Utwór kończy poeta romantyczną deklaracją: "Miej serce i patrzaj w serce". Elementy światopoglądu romantycznego:

a) dualność świata (realność irracjonalność); irracjonalizm - rozpowszechniony w okresie romantyzmu pogląd zakładający, że prawdziwe poznanie nie może dokonywać się racjonalnymi środkami. Zwolennikami racjonalizmu byli m.in. niemieccy filozofowie J. G. Fichte i F. W. Schelling

b) rozum nie wystarcza w procesie poznawania świata, liczy się także uczucie, które jest ponad rozumem

c) umiejętność objaśniania zagadek świata mają poeci, dzieci, lud i ludzie obłąkani (obłąkanie było przejawem choroby, a bogactwo uczuć wewnętrznych życia duchowego)

d) według romantyków świata nie można do końca poznać bo jego istotą jest zmienność

14.Analiza motta - cytatu zaczerpniętego z tragedii Szekspira "Hamlet". "Zdaje mi się, że widzę...gdzie?/ Przed oczyma duszy mojej". Motto sygnalizuje najważniejsze intencje utworu, najważniejsze są "oczy duszy". "Romantyczność" jako utwór programowy, manifest:

a) współgranie świata realnego i irracjonalnego

b) ludowość- cecha wczesnego romantyzmu odcinająca się od francuskich, klasycystycznych wzorów kulturowych i poszukująca narodowej tożsamości. Lud w doktrynie romantycznej miał uosabiać swojskość, autentyczność, spontaniczność niezafałszowane wpływami wykształcenia i cywilizacji. Twórczość ludowa stała się inspiracją artystyczną. Czerpano z niej mowę, kreacje bohaterów, stylizowano teksty na gatunki folklorystyczne, przejmowano estetykę, a nawet etykę. Wpływy ludowe dotyczyły także etyki, można je dostrzec np. w "Dziadach" części IV.

- bohaterem jest lud, oraz dziewczyna Karusia - akcja dzieje siÄ™ na wsi

- wierzenia ludowe, fantastyka ludowa

- spontaniczność i naturalność zachowań bohaterów

- ludowe imiona - Jasiu, Karusia - prostota skarg, język potoczny

c) typowy dla literatury romantycznej d) motyw śmierci

e) tragiczna, nieszczęśliwa miłość f) romantyczna kreacja bohatera:

- bohaterka obłąkana (obłąkane uczucia) - kontakt ze światem irracjonalnym

- nieszczęśliwa kochanka cierpiąca - skłócenie ze światem wyobcowanie - chce umrzeć

- oderwanie od rzeczywistości

g) mistycyzm (kontakt człowieka ze światem ducha)

h) motyw autobiograficzny (Mickiewicz w Kownie był tak samo osamotniony, nieszczęśliwy jak Karusia; Starzec to dawny nauczyciel akademicki Mickiewicza Jana Śniadecki)

15.Język ballady charakteryzuje się śmiałością wypowiedzi, bo Mickiewicz wprowadza wyrazy i zwroty zaczerpnięte z mowy codziennej, prowincjonalizm, właściwe mowie -mieszkańcom Wileńszczyzny i Nowogródka np. "kur się odzywa". To wprowadzenie potocznej mowy do poezji stało się źródłem wzbogacenia i odświeżenia poezji polskie. Romantycy opowiadali się zatem za dualizmem świata. Komunikacja między światem materialnym i duchowym odbywała się ich zdaniem poprzez sny, objawienia (natchnienie poetyckie), intencje, szaleństwo. Ten element romantycznej filozofii przeniknął do kultury wieków późniejszych. Współczesna literatura fantastyczna

18

dziedziczy założenia romantycznej epistemologii - dział filozofii zajmujący się warunkami i metodami poznania rzeczy; teoria poznania.

16.Literatura unika wszelkiej dosłowności - kreuje alternatywne, rządzące się niezrozumiałymi regułami świata. Przenosi akcje wydarzeń albo w odległą przyszłość albo w zmierzchłą mistyczną przeszłość. Pisarzem uprawiającym literaturę fantastyczną jest S. Lem jak również P.K. Dick (amerykański pisarz).

17.P.K. Dick - "Roog"; akcja utworu toczy się w codziennej rzeczywistości, w mieście, południe i wieczór czwartkowy, a także w piątkowy poranek. Postaci: piec Borys, Roogi, Alf Cardosii , pani Cardossi. Stosunek bohatera do otaczającego świata. Pies Borys dostrzega złowrogie siły nadprzyrodzone rządne ofiar, kryjące się pod postaciami rogów, tego niebezpieczeństwa nie dostrzegają gospodarze. Nastrój: groza, niepokój, kontrastuje z nastrojem sielskości (dom). Środki artystyczne dzięki którym autor tworzy nastrój grozy:

a) wykrzyknienia

b) epitety uczuciowe

c) wyrazy o ujemnym nacechowaniu (urna ofiarna)

d) hiperbolizacja; patrzenie na rzeczywistość przez psa

18.Według autora groza może czaić się w codzienności w zwykłych banalnych wydarzeniach (takich jak wywożenie śmieci), za którym mogą ukrywać się siły nadprzyrodzone rządne ofiar. Podobieństwa między opowiadaniem "Roog" a balladami romantycznymi:

a) przenikanie się dwóch światów realnego i irracjonalnego

b) istnieje "łącznik" między dwoma światami (chłopiec, Karusia, pies) c) nastrój grozy, tajemniczości

d) nadwrażliwość postaci dostrzegających świat fantastyczny e) alienacja bohaterów

f) racjonaliści (ojciec, Starzec, gospodarze)

g) postacie irracjonalne (król Elfów, Jasiu, Roogi) h) przesłanie by patrzeć również sercem

19.Po lekturze Dicka, a także dziełach Goethego i Mickiewicza pozostaje niepokój poznawczy oraz pytanie: kto widzi prawdę?

VIII. O romantycznej podróży i romantycznym pejzażu (A. Mickiewicz

"Sonety krymskie")

1.Motyw podróży - jeden z najważniejszych toposów literatury światowej był obecny w dziełach pisarzy przed romantyzmem, np. Homer "Iliada", "Odyseja". I. Krasicki "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki", Valter "Kandyd czyli optymizm"... Utwory te traktują podróż jako środek zdobycia wiedzy o innych kulturach, obyczajach. Podróż miała służyć bogaceniu psychiki bohatera, którzy zdobywając wiedzę, dowiadywał się jak żyć.

2.Zupełnie inną rolę motyw ten odgrywał w romantyzmie. Zwiedzanie obcych krajów objawiało podróżującemu jakąś prawdę o naturze świata, a także o nim samym. Podróż wiodła w głąb duszy wędrowca, można zatem mówić o podróży inicjacyjnej, podróży będącej wtajemniczeniem. Częstym motywem pojawiającym się w toposie podróży był step - rozległe nieuprawne pole, które uświadamiały człowiekowi jego samotność, egzystencjalną pustkę (A. Malczewski "Morze", A. Mickiewicz "Stepy Akermańskie"). Inne motywy to góry, morze, ruiny, lasy.

3."Sonety krymskie"- Mickiewicz pisze sonety podczas podróży jesienią 1825 na półwysep Krymski. Jest ich 18. Motywem przewodnim każdego z nich jest obraz stepów, lasu, morza, ruiny; zatem ogniwem spajającym jest tematyka orientalna. Sonety dzielą się na 4 grupy:

b) "sonety morskie" 1-4

c) "sonety o ruinach Bakczyharaju" 6-9

d) "sonety zwiÄ…zane z dolinami Krymu" 10- 13

e) "sonety złączone motywem gór i ruin Bałakłany" 15- 18

4.4+1+4+4+1+4 - sonety V ("Widok gór ze stepu Kozłowa") i XIV ("Pielgrzym") stanowią słupy graniczne, które stawia poeta przy wylądowaniu z morza na Półwysep Krymski I przy przejściu z dolin na szczyt.

5."Stepy Akermańskie"; podmiot liryczny (poeta) ujrzał ciągnący się step w dolinach Akermanu nad Dniestrem. Step jest pełen bujnej roślinności, rozległy, jest cisza. Pierwsza strofa rozpoczyna się od wersu: "Wypłynąłem na suchego przestwór oceanu"; wers zawiera klasyczny oksymoron "suchy ocean". Figury stylistyczne w następnych wersach: porównania, metafory, epitety metaforyczne (łąk szumiących), personifikacje.

6.Podróż po stepach przypomina rejs po wielkim morzu: step to suchy ocean, wóz to łódka, szumiące łąki, czyli falujące morze. Strofa I kończy się pewną niespodzianką: "kolorowe ostrowy burzanu", przerywają poetycki, metaforyczny ciąg, po grze literackiej - następuje obraz natury - obraz rzeczywistości (burzan to krzak, chwast, ziele). Piękno rozległości, bujność roślinność stepu wywiera na podmiocie lirycznym silne wrażenie. Wobec stepu

19

nasuwa mu się tylko jedno określenie: ocean. Skończyła się metaforyczna morska żegluga, zaczyna się wędrówka przez stepy podczas zapadającego wieczoru. Noc - samotność podróżnika wśród ciemności i gwiazd - prawdziwa głębia romantyczna. Przerywa to podobnie jak w strofie I obrazem realnym. Podmiot liryczny zastanawia się czy to jutrzenka czy blask Dniestru, czy też lampa Akermanu (latarnia). Ogół w kwartynach zachowana została zasada paralelizmu - ma miejsce dwudzielny schemat budowy, antytezy: obraz metaforyczny, obraz realistyczny. W następnych wersach ma miejsce nagły bezruch i cisza tak cicha, że aż ją "słychać". Poeta zaznacza ulotne dźwięki, szelest węża, kołysanie motyla, w tej atmosferze zjawiska nie uchwytne dla ucha stają się słyszalne. W tercynach występuje nowy ton: kwartyny miały charakter monologu lirycznego, natomiast do tercyn wkracza monolog o charakterze konwersacyjnym. "W takiej ciszy - tak ucho natężam ciekawie, że słyszałbym głos z Litwy. Jedźmy, nikt nie woła".

7.Wśród niezwykle pięknych krajobrazów stepów poeta myśli z tęsknotą o dalekiej ojczyźnie. Pragnąłby usłyszeć najcichszy głos stamtąd, ale z żalem stwierdza, że nikt nie woła. Ostatnie słowa podmiotu lirycznego wyrażają całą gamę uczuć: gorycz, żal, rezygnację, samotność, świadomość własnego losu. Podmiot liryczny jest poetą, który jest Pielgrzymem, Podróżnikiem.

8.W utworze łączą się ze sobą w harmonijną całość: część opisowa i refleksyjna - liryczna. Niezwykłość piękna krajobrazu ciszy rodzi dywersję dramatyczną, refleksję. Część opisowa jest ekspozycją - wprowadzeniem do narastającego później dramatu wygnańca. Liryka opisowa; sytuacja statyczna, rozległość przestrzeni, bezruch, zagubienie (I, II strofy), niezwykłość ciszy; cisza rodzi dramatyczną czteroczęściową refleksję, depresję (III i częściowo IV strofa). Puenta dramatyczna, refleksje (IV - ostatnia strofa)

9.Utwór jest sonetem dwie pierwsze strofy to kwartyny, dwie następne to tercyny. układ rymów: I i II strofa abba, III - cdc, IV- dcd. Jest to sonet włoski.

10."Burza"; podmiot liryczny jest poetą, podróżującym na statku w czasie burzy. Obraz przedstawiony w utworze: a) groźne zjawisko przyrody - burza

b) walka załogi statku ze śmiertelnym niebezpieczeństwem c) zachowanie się podróżnych

11.W sonecie przedstawiony jest obraz w kontekście ruchu:

a)nagromadzenie czasowników

b)personifikacje np. "wicher zawył", "wstąpił genjusz śmierci"

c)zdania eliptyczne, "ryk wód"

d)zdania krótkie, proste, często równoważniki zdań, "zdarto żagle, ster"

e)onomatopeja

12.Realistyczny opis zjawisk zawartych w I strofie ustępuje wyobrażonemu obrazowi w strofie II. Pojawia się Genjusz śmierci (Genjusz - to rzymski duch opiekuńczy, który nieustannie towarzyszy człowiekowi jak śmierć, "jenjusz śmierci", czyli anioł śmierci). Wstępuje on na okręt, jak "żołnierz szturmujący w połamane mury".

Podróżni są bezradni inni żegnają się z przyjaciółmi, inni z kolei pragną zapomnieć o śmierci modląc się. Sugestywny obraz burzy, został wprowadzony, żeby przedstawić sytuację jednego z podróżnych. W obliczu zagłady podróżny zazdrości innym, że stać ich na ludzkie reakcje, które jemu w obliczu samotności są już obce. Podróżujący poeta - Pielgrzym pojawia się w całym cyklu "Sonetów Krymskich" jest to samotny bohater romantyczny:

13.Åšrodki artystycznego przekazu:

a)epitety ("złowieszcze jęki")

b)personifikacje ("wicher zawył')

c)metafory ("połamane mury")

d)nagromadzone środki pełnią funkcje obrazotwórcze

14.W sonecie Mickiewicz wyrazom wziętym z języka potocznego nadaje znaczenie poetyckie, dzięki temu, że łączy je w nowe niespotykane w mowie potocznej związki np. "pomp złowieszcze jęki", "wicher z tryumfem zawył".

15."Żegluga"; podmiot liryczny - poeta, podróżnik, Pielgrzym, płynie statkiem, morze jest silne wzburzone; podmiot liryczny daje wyraz swoim przeżyciom. Obrazy w utworze:

a) obraz główny to okręt pędzący po falach przez wiatr

b) obraz marynarza - obserwatora zawieszonego na linach okrętowych c) okręt przypomina obraz skrzydlatego konia - pegaza

16.Åšrodki artystycznego wyrazu:

a)wykrzyknienia ("wiatr, lekko mi, rześko, lubo!")

b)porównania ("Wzdyma się wyobraźnia jak warkocz")

c)personifikacja (pegaz)

d)metafory

e)epitety

20

17.Skrzydlaty rumak - okręt jest symbolem natchnienia poetyckiego: "I mój duch masztu latem buja wśród odmętu,/ Wzdyma się wyobraźnia jak warkocz tych żagli". Natchnienie dało początek utworowi poetyckiemu, w którym z pewnością będzie obraz przeżytej chwili, uczucie. Od "Sonetów krymskich" zaczyna się kariera morza w polskiej poezji romantycznej. Romantycy pojmowali morze jako "uniwersum wód" - zjawisko ogólne, nie ojczyste. Kontakt z morzem daje poetom poczucie wzniosłości, nieskończoności, doznania potęgi, bytu, zbliżania się do tajemnicy istnienia.

18.Czatyrdah - podmiotem lirycznym jest Mirza - człowiek Wschodu, przewodnik Pielgrzyma, objaśniający mu wszystkie pokazane okolice. Odkrywający przed nim tajemnice Krymu i jego urok. Mirza dostrzega potęgę Czatyrdahu jest to: maszt krymskiego statku, minaret świata, władca gór, jak Gabriel edeńskiego gmachu, jest dogmatem (tłumaczem) stworzenia. On trwa wiecznie i słucha "co mówi Bóg do przyrodzenia", jest głuchy i nieruchomy, porośnięty ciemnym lasem, potoki błyskawic haftują jego turban z chmur.

19.Åšrodki artystycznego wyrazu:

a)personifikacja ("drąc myślami całuje, stopy twej opoki")

b)metafory ("Idzie pod bramÄ… niebios")

c)porównanie ("siedzisz jak wysoki Gabriel")

d)apostrofa ("Wielki Czatyrdahu")

e)wykrzyknienia

f)epitety

20.Stosunek Mirzy do gór: Mirza odnosi się do Czatyrdahu z pokorą, czcią jest ona dla niego przedmiotem kultu, sacrum, góra tajemniczą, majestatyczną, królewską, potężną. Czyni z niej zjawisko boskie. Monolog Mirzy ma charakter modlitewny. W "Sonetach krymskich" pojawiają się bohaterowie liryczni: Pielgrzym, Mirza oraz orientalna przyroda.

21."Ajudah" (góra, przylądek na południowym wybrzeżu Krymu) - podmiot liryczny jest Pielgrzymem, który zdołał się już oswoić z egzotycznym krajobrazem Krymu i poznać go. Patrzy wsparty na "Ajudahu skale" na morze i duma. Widzi wzburzone morze, które przybiera kształty spienionych bałwanów lub stada wielorybów, fale ścierają się ze sobą, wyrzucają na brzeg muszle, perły i korale. W dwóch ostatnich strofach zostaje przedstawiony obraz ścierania się przeżyć, emocji i nastrojów w duszy młodego poety, do którego wprost zwraca się autor: "Podobnie na twe serce, o poeto młody!/ Namiętności często groźne wzburza niepogody." Dzięki tym przeżyciom twórca jest zdolny do stworzenia "nieśmiertelnych pieśni", które przyniosą mu sławę, ma więc Mickiewicz świadomość, tak jak Horacy i Kochanowski, dzięki poezji będzie go czekać nieśmiertelna sława. ("Non omnis morior" - nie wszystek umrę).

22."Bakczysaraj" (znaczy ogrodów pałac) - podmiotem lirycznym jest Pielgrzym, który zwiedza zabytki Krymu i snuje refleksję w oparciu o to co widzi. W części opisowej sonet przedstawia ruiny pałacu Chanów krymskich ich dawnej stolicy. Piękna kiedyś budowla jest teraz zniszczona, porasta ją bujna roślinność. Pejzaż stworzony przez człowieka zostaje zastąpiony pejzażem naturalnym jego budowniczym jest sama przyroda. O dawnej świetności pałacu świadczą już tylko zachowane kolorowe witraże oraz fontanna haremu. Pielgrzym (poeta) w obliczu zniszczonego pałacu przywołuje biblijną wizję świata. Życie babilońskiego władcy - Baltazara, tuż przed jego śmiercią i upadkiem miasta w którym rządził. Mickiewicz zastąpił słowa z Biblii jednoznacznym i dramatycznym słowem "ruina" odnoszącym się nie tylko do zniszczenia materialnego ale i upadku całej kultury orientalnej. Jedynym światkiem minionej przeszłości jest fontanna. Podmiot liryczny skłania czytelnika do refleksji nad nietrwałością wytworów ludzkiej kultury. Bezpowrotnym odchodzeniem w przeszłość starych cywilizacji oraz bezradność człowieka wobec śmierci i przemijania.

23."Droga na przepaścią Czufut - Kale" (Czufut - Kale to miasteczko na skale) - w sonecie przedstawiona jest rozmowa Mirzy z Pielgrzymem. Obaj znaleźli się nad przepaścią. Jadą na koniach, dostrzegają głęboką, niebezpieczną przepaść. Mirza jest tu przewodnikiem Pielgrzyma, który go ostrzega przed niebezpieczeństwem.

Udziela rad Pielgrzymowi:

a) "zmów pacierz, opuść wodę, opuść na bok lica"; Pielgrzym ma nie patrzeć w przepaść ponieważ tam może spotkać go śmierć

b) Pielgrzym ma zawierzyć "nogom konia" zdać się na instynkt zwierzęcia

c) próbuje przestrzec przed konsekwencjami zgłębienia zakazanych tajemnic: "Myśli tam nie puszczaj, bo myśl jak kotwica... piorunem spadnie... Łódź ze sobą przechyli w otchłań chaosu"

24.W sonecie poeta zwraca uwagę na zachowanie konia; koń określony jako dzielny, staje przed przepaścią: "w głąb okiem rozmierza", klęka przed skalnym urwiskiem. Mirza wyjaśnia: "Tu jeździec końskim nogom swój rozum powierza". Pielgrzym z kolei przestrzega przed zaufaniem do wartości słów; wskazuje na niemożność nazwania przeczuwanych praw. Obie wypowiedzi budują dramaturgię; rozbudowane przestrogi Mirzy dotyczą niebezpieczeństwa istniejącego w świecie realnym (przepaść). Zwiększają ciekawość podróżnika, a krótka kwestia Pielgrzyma uruchamia wyobraźnię. Są to wypowiedzi o charakterze refleksji filozoficznej. Mówią o niemożności zgłębiania przy pomocy rozumu zmysłów największych tajemnic świata (śmierć).

21

25."Sonety krymskie" są pamiętnikiem lirycznym z podróży: podróżopisarstwo - funkcjonująca już w Antyku dziedzina piśmiennictwa obejmująca wspomnienia z podróży, wypraw, pielgrzymek. Dziedzinę tę reprezentują różne gatunki prozatorskie - dokumentalne i fikcjonalne (często o charakterze fantastyczno - przygodowym np. "Podróże Sindbada Żeglarza"). W okresie romantyzmu utwory o tej tematyce należały do gatunków epickich i lirycznych.

26.W cyklu sonetów zaprezentowany jest pejzaż romantyczny z tematyką orientalną:

a)orientalizm - rodzaj romantycznego egzotyzmu, zainteresowanie kulturą dziejów Wschodu, zapoczątkowane przez G. Byrona, także wyraz zapożyczony z języka tureckiego, tatarskiego, perskiego.

b)egzotyzm - zainteresowanie niezwykłymi z europejskiego punktu widzenia zjawiskami przyrodniczymi, kulturą, obyczajami odległego, ale realnie istniejącego kraju (w romantyzmie pojawia się często w postaci orientalizmu). 27. Pielgrzym jest zafascynowany, oczarowany egzotycznym pięknem krymskiej przyrody, pejzażem romantycznym, kulturą Wschodu. Pejzaż romantyczny - typ kreacji pejzażu podległy Schellingiańskiej koncepcji natury jako bytu samostwarzającego, bliskiego Bogu. Obrazy natury w dziełach romantyków były naznaczone bogatą symboliką. Nie stanowiły wyłącznie tła zdarzeń lecz w metaforyczny sposób odzwierciedlały uczucia przeżywającego podmiotu.

28. Pielgrzym podróżuje również w głąb siebie. Odkrywa nie znane sobie dotąd uczucia, refleksje. Wpisanie w kontekst przyrodniczy, człowiek dzieła jego rąk i instynktu, budzą refleksję o charakterze egzystencjalny. Refleksja nad ulotnością ludzkiego życia i nieuchronnością przemijania; problemem samotności i opuszczeniem wśród obcych; kruchości człowieka wobec śmierci.

29. Mirza, a Pielgrzym: Pielgrzym

Mirza

- realista

- metafizyk - wędrowiec

- obcokrajowiec przedstawiciel świata europejskiego - poznaje świat Wschodu

- realista

- przewodnik

- człowiek Wschodu, świat muzułmański - źródło wiedzy o kulturze i religii islamu

- wiernie odtwarza realia świata Wschodu (koloryt lokalny)

IX. O Romantycznym podróżniku (A. Mickiewicz "Pielgrzym" i C.K.

Norwid "Pielgrzym")

1.Romantyczna podróż wiodła w głąb duszy podróżnika była wtajemniczeniem inicjacji. Podróż inicjacyjna - kreacja podróży, jako wtajemniczenia w los, ludzką naturę, zaznajomienie się z czymś co dotąd nieznane. Romantyczne podróże pisarstwa traktowało wędrówkę, jako doświadczenie umożliwiające refleksję estetyczną, filozoficzną, a także wejrzenie w głąb siebie.

2.Romantycy twierdzili, że człowiek jest istotą z natury wędrowną, antyczny topos "homo viator" czyli człowiek wędrowiec. Dąży do samopoznania i wciąż odkrywa swoją drugą naturę. Wg definicji słownikowej "Pielgrzym" to człowiek odbywający podróż do świętego miejsca, aby za coś dziękować albo prosić o łaski. Ta definicja nie do końca przystaje do pojęcia Pielgrzyma z "Sonetów krymskich". W mickiewiczowskim utworze Pielgrzym odbywa podróż w głąb swojej duszy, chce wiedzieć kim jest naprawdę, ale nie wiadomo co jest dla niego miejscem świętym.

3."Pielgrzym" A. Mickiewicz - utwór jest monologiem lirycznym podmiotu, który jest Pielgrzymem. Wędrowiec odbywając podróż po egzotycznym dla niego Krymie wyraża tęsknotę za ukochaną (przywołuje postać swojej młodzieńczej miłości M. Wereszczakównej) oraz za Litwą, opuszczoną ojczyzną, której piękno przekłada ponad urok innych krajów. Środki poetyckie zastosowane w utworze:

a) apostrofa: "Litwo!" b) metafory

c) wykrzyknienia

d) pytania retoryczne

e) epitety: "szumiÄ…ce lasy" f) hiperbola

g) przerzutnia: "(...)wzdycham bez ustanku/ Do tej"

22

4.Realna podróż to nie jest jedyny rodzaj podróżowania. W utworze ma miejsce również wędrowanie w głąb siebie (przywołanie ukochanej i Litwy), uświadomienie sobie rozdarcia między dalekim "Tam" i bliskim "Tu".

5.Po upadku powstania listopadowego słowo "pielgrzym" za sprawą A. Mickiewicza nabrało nowego znaczenia. Mianem "pielgrzymstwo" poeta określił po powstaniową emigrację, która miała być "duszą narodu" polskiego. Pielgrzym miał jasno określony cel, a była nim wolna ojczyzna. W "Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego" (wydanych w 1832r.) Mickiewicz przedstawił swoje rozumienie pielgrzyma: "Polak nazywa się Pielgrzymem, iż uczynił ślub wędrówki do ziemi świętej, ojczyzny, ojczyzny wolnej, ślubował wędrować póty, aż ją znajdzie". Zmieniło się wyobrażenie Pielgrzyma - Pielgrzym to patriota.

6.Zupełnie inne rozumienie toposu wędrówki i wyobrażenie wędrowca przedstawia w swojej poezji C.K. Norwid.

C.K. Norwid - (1821 - 1883) poeta, dramaturg, prozaik, malarz, rzeźbiarz, grafik. Za życia lekceważony i niedoceniony, pośmiertnie uznany za "trzeciego wieszcza". Zadebiutował w 1840 roku w czasopismach warszawskich. Porzucił dobrze zapowiadającą się karierę literacką dla nauki rysunku i rzeźby we Florencji. Nie powrócił do kraju, przebywał we Włoszech, Francji i w Ameryce. Umarł w podparyskim przytułku Domu świętego Kazimierza. Jego szczątki spoczęły w zbiorowej mogile dla nędzarzy. Został ponownie odkryty na początku XX wieku przez Z. Przesmyckiego. Autor licznych liryków, poematu dydaktycznego o sztuce i jej zadaniach wobec narodu "Promethidion", zbioru esejów (np. "Czarne kwiaty"), dramatów pisanych w nowatorskiej formie, "Białej tragedii", opowiadań "Ad leones". Większość utworów Norwida została opublikowana wiele lat po śmierci poety.

7."Pielgrzym" (z cyklu "Vade - mecum") C.K. Norwid; pierwszy wers to teza o hierarchii stanów: ponad wszystkimi stanami znajduje się najwyższy; określenie "stanów - stan". Podkreśla wyjątkowość stanów (analogicznie do "panów - pan"). Środki stylistyczne, za pomocą których poeta określa ów "stanów stan", jego wyższość nadrzędność:

a) porównanie do wierzy sięgającej chmur b) powtórzenie: "stanów- stan"

c) gradacje: "stanów- stan

d) epitety: "ptasie domy", "stercząca wieża"

8.Pierwsza strofa ma charakter opisowy. W dalszej części utworu występuje liryka zwrotu do adresata, widoczne jest ukierunkowanie na odbiorcę, podmiot liryczny zwraca się do adresatów: "wy myślicie".

Druga strofa wskazuje na dialogowy charakter. Adresat jest jednocześnie nadawcą słów skierowanych do podmiotu lirycznego. Przytoczenie wypowiedzi ma charakter mowy pozornie zależnej.

9.Adresarze zarzucają podmiotowi lirycznemu, że on "nie pan". Kierują się oni w hierarchii dotyczącej stosunków międzyludzkich stanem posiadania; pan to ktoś, kto może wykazać się stanem posiadania doczesnych dóbr. Tymczasem podmiot liryczny ma "dom ruchomy z wielbłądziej skóry" - namiot. Dwie ostatnie strofy to bezpośrednie wyznanie podmiotu lirycznego, wskazują na to zastosowanie czasowników w 1 osobie liczby pojedynczej oraz zaimki "mą", "ja".

10.W wierszu występuje opozycja "wy", "ja" podkreślona szczególnie mocno. Podmiot liryczny polemizuje z hierarchią wartości, która reprezentują jego adwersarze podkreślając tym samym swoje osamotnienie. Ta opozycja jest zaznaczona w metaforze: "Ja aż w nieba łonie trwam". Podmiot liryczny odrzuca ziemskie wartości, wybiera wartości duchowe i osiąga prawdziwe szczęście; nie jest związany z ziemskimi, materialnymi dobrami, wybiera wartości duchowe. Osiąga strefę sacrum.

11.Ten ogólny sąd, który podmiot liryczny wypowiada o swojej kondycji zostaje zobrazowany poprzez niezwykłe porównanie duszy i piramidy: "Przecież ja aż w nieba łonie trwam/ Gdy ono duszę mą porywa,/ Jak piramidę!". Znalazł się w "nieba łonie", bo jego dusza sięga ku niebu jak piramida (dostrzec można podobieństwo między podmiotem lirycznym, a piramidą, piramida na zewnątrz nie jest tak efektowna, podmiot liryczny nie jest majętny, piramida wewnątrz jest piękna, tak jak dusza).

12.W strofie III podmiot liryczny sugeruje, że to on osiąga ów "stanów -stan". Podkreśla to poprzez analogię do strofy I. Wieża sięgająca do chmur oraz piramida są analogiczne do duszy, która w "nieba łonie trwa". Te określenia charakteryzują wielkość podmiotu lirycznego, określają "stanów stan", dowodząc jednocześnie jego wyższość nad stanami. Strofa IV to dalsze uzasadnienia tezy, a jednocześnie obalenie przekonań adresowanych dla których miarą wartości człowieka i jego pozycji jest stan ziemskiego posiadania (nawiązanie do strofy II). W ostatniej strofie poeta pisze o znikomości posiadania ziemskich dóbr, człowiek na ziemi jest jedynie pielgrzymem, który wędrując pozostawia ślady swojej stopy, ma ziemi tyle, ile jest pod jego stopami. W IV strofie pojawia się neologizm "dopókąd" - jest to połączenie słów "dopóki" i "dokąd"(pokąd ta forma przestarzała znaczy póki, dopóki) - określa przemieszczenie się w czasie i przestrzeni. Słowa "dopókąd idę" mogą być aluzją do pytania Jezusa skierowanego do św. Pawła: "Dokąd idziesz?". Norwid odpowiada na to pytanie w wierszu: powołaniem człowieka jest pielgrzymka ku niebu, poszukiwanie głębokich, prawdziwych, duchowych wartości.

13.Charakterystyka podmiotu lirycznego jako Pielgrzyma - poetÄ™ - artystÄ™:

a)odrzuca wartości materialne, zwracają uwagę na wartości duchowe

b)wielkość ducha, ma świadomość swojej wartości

c)głęboko religijny

23

d)silna osobowość, nie poddaje się wpływom otoczenia

e)wierzy w świat ducha

f)wyobcowany, samotny

g)baczny obserwator rzeczywistości (dochodzi do przekonania, iż kryterium oceny wartości człowieka to posiadanie dobra)

h)tułactwo jako nieustanny wysiłek i ciągłe dążenie do celu

i)człowiek wolny, niezależny (także od ziemskich chorób)

j)czuje się szczęśliwy

14.W utworze można też znaleźć nawiązania do Izraelitów wędrujących z Egiptu przez pustynię do Ziemi Obiecanej; słowo "piramida" czy "dom ruchomy z wielbłądziej skóry" - namiot, na pustyni potwierdzają tę analogię. W wierszu Norwida znaleźć można argumenty potwierdzające, że podmiot liryczny można określić jako pielgrzyma - imigranta:

a) ma "ruchomy dom"

b) bo posiada tyle ziemi, ile jej ma pod stopami

c) podmiot liryczny - Pielgrzym - emigrant uważa, że należy do warstwy uprzywilejowanej wyjątkowej ("stanów- stan"), podobnie jak Mickiewicz

d) swoje położenie przeciwstawia sytuacji Panów, którzy w kraju byli posiadaczami wielkich majątków

15.Utwór ma rysy charakterystyczne dla przypowieści; można go interpretować jako odwołanie do losów emigrantów, ale jest on uogólnieniem pewnej postawy wobec życia, losy emigrantów stają się alegorią losu każdego człowieka. Jest to filozoficzna przypowieść o ludzkim losie: "człowiek jest z natury pielgrzymem". Ironia widoczna w wierszu odnosi się do postawy Pielgrzyma, który jest prawdziwym Panem, przynależy do "stanów - stan", paradoksalnie posiada więcej niż ktokolwiek, bo zrozumiał, że "dopókąd człowiek na ziemi wędruje" może posiadać jedynie "dom ruchomy", bo ma świadomość, że dobra materialne mają znikomą wartość w czasie.

16.Wiersz składa się z 4 strof, 3- wersowych o regularnej budowie: dwa pierwsze wersy są 9- zgłoskowe, wers trzeci 5- zgłoskowy; stały rym: abc, abc, def, def,

17.Cechy stylu i języka utworu Norwida:

a)bogata metaforyka

b)neologizmy ("dopókąd")

c)koncept, paralelizm treściowy, paradoks

d)bogata symbolika (piramida, niebo)

e)archaizmy ("dopókąd")

f)prozaizmy ("sterczÄ…ca chmura")

g)przemilczenia, nie odpowiedzenia (miejsca wykropkowane)

h)ironia

i)bezpośredni zwrot do adresata

j)inwersja ("ile je stopa ma pokryła")

k)parabola

l)aluzja

m)zwięzłość (maksimum treści, minimum słów)

18. C.K. Norwid wykorzystał nacechowany patriotycznie w XIX w. topos pielgrzyma, ale nadał mu biblijne znaczenie. Ludzkie życie nie było dla niego, jak dla innych poetów romantycznych wędrówką w głąb siebie, ale zdążeniem ku Bogu; celem ostateczny nie była ojczyzna ziemska, ale "niebieska". Takie ujęcie toposu podróży i podróżnika - pielgrzyma różni Norwida od pozostałych romantyków. Do norwidowskiego ujęcia nawiązuje w swoim nauczaniu Jan Paweł II, dla którego motyw wędrówki to symbol losów każdego człowieka.

X. "Konrad Wallenrod" A. Mickiewicza utworem o etyce spiskowej

politycznych buntowników

1. Kilkuletni pobyt Mickiewicza w Rosji skłonił go do refleksji na temat siły wroga i sposobu walki z nim. Klęska powstania dekabrystów spowodowała, iż Mickiewicz uświadomił sobie ogromna potęgę Rosji carskiej, zdawał sobie sprawę, że ideologia rewolucjonistów była błędna. Chcieli oni bowiem złamać potęgę Rosji w walce samotnej, oderwanej od mas ludowych ("rewolucjonizm szlachecki"). W Polsce w tym czasie organizacje spiskowe przygotowywały powstanie skierowane przeciwko Rosji. Mickiewicz wiedział, iż spiskowcy polscy wyznawali tę samą błędną ideologię, "rewolucjonizmu szlacheckiego", skazani są więc na klęskę. W atmosferze tajonej nienawiści do wroga Mickiewicz podjął nurtujący go pomysł stworzenia bohatera, który podobnie jak rewolucjoniści rosyjscy i polscy w równie ciężkich warunkach chce ratować ojczyznę, napisał "Konrada Wallenroda", podpowiedział sposób walki z potężnym wrogiem.

24

2. Wiele wspólnego ma bohater tytułowy z bohaterem lirycznym "Sonetów krymskich" - Pielgrzymem.

"Obaj są ludźmi o świadomości nieszczęśliwej, zatrutym sercu, utraconym spokoju i obaj szukają ocalenia. Łatwo rozpoznać, że niezależnie od różnic literackiego wykroju przynależą oni do licznej w romantyzmie rodziny bohaterów bajronicznych" (A. Witkowska "Alina").

3.Mickiewicz obawiał się moralnych konsekwencji przedłużającej się nocy niewoli polskiej, bał się całkowitego zdeprawowania moralnego narodu znoszącego przez długie lata obce jarzmo. Nie zawahał się w swym utworze podpowiedzieć najbardziej podstępnej, zdradzieckiej, amoralnej metody walki z wrogiem zdrady, że cel uświęca środki. Swe dzieło opatrzył Mickiewicz cytatem zaczerpniętym z "Księcia" Nicolo Macchiavellego: "Macie bowiem wiedzieć, że są 2 sposoby walczenia... trzeba być lisem i lwem".

4.W motcie mówi Mickiewicz o walce i taktyce: walki: lis - walka podstępna (ludzie słabi) oraz lew - stanąć do otwartej walki wykorzystując siłę.

5.Teoria polityczna słabych - makiawelizm. Makiawelizm w "Konradzie Wallenrodzie" to metafora spisku, to z premedytacją przywdziana przez niewolnika maska lisa, po to by zwyciężyć, by pokazać pazury lwa. Mickiewicz w "Konradzie Wallenrodzie" stworzył polską wersję makiawelizmu - wallenrodyzm, który stał się symbolem walki z wrogiem ojczyzny opartej na podstępie i zdradzie.

6.Wallenrodyzm - to postawa człowieka, który poświęcając swe życie w słusznej walce z wrogiem ucieka się w swoim działaniu do metod podstępu i zdrady, skądinąd moralnie nagannych.

7.Po wydaniu "Konrada Wallenroda" (Petersburg - 1828r.) wybuchło powstanie listopadowe (1830). O utworze Mickiewicza jeden z powstańców - Chodźko wypowiedział słowa: "Słowo stało się ciałem, a Wallenrod

Belwederem".

8.Ze względu na cenzurę tematyka utworu nie mogła być publikowany, dlatego posłużył się Mickiewicz tematem historycznym - dzieje walk między Litwinami a Zakonem Krzyżackim w końcu XIV wieku (kostium historyczny). Nie był to jedyny manewr zastosowany w celu zmylenia carskiej cenzury. We wstępie i epilogu Mickiewicz dodał uwagi: "Wszystko rozerwie nienawiść narodów - Wszystko rozerwie, lecz serca kochanków złączą się znowu w pieśniach wajdeloty". "Taka pieśń moja o Aldony lasach". W ten sposób Mickiewicz stwarzał pozory, że utwór odnosił się do odległych czasów i głównym jego tematem jest miłość Aldony i Konrada, a w istocie był to poemat polityczny.

9.Dzieje Konrada:

a)podczas napadu na Litwę, w dzieciństwie Konrad zostaje porwany przez Krzyżaków

b)wychowuje się wśród Krzyżaków, poznaje ich sposoby walk, zwyczaje, potęgę, Boga, ale ich nienawidzi.

Wychowuje go Wielki Mistrz - Winrych. Stary wajdelota - Litwin przebywający w niewoli często śpiewa mu o ojczyźnie (pokazuje kraj), wznieca w nim uczucie zemsty.

c)Podczas jednej z bitew Walter i wajdelota uciekają na stronę litewską, oddają się w opiekę Kiejstuta (księcia litewskiego). Książę poznaje jego zdolności, wiedzę, wie, że kocha go Aldona - pozwala na zawarcie małżeństwa. Książę z Konradem walczą z Krzyżakami, ale Walter Alf zna ich potęgę i wie, że Litwa jest za słaba, postanawia podstępnie pokonać wroga

d)Udaje się na wyprawy gdzie jest giermkiem (prawdziwy Konrad Wallenrod ginie z jego ręki)

e)Sławiony Walter wraca do Zakonu jako Konrad i za swe czyny (cnoty) zostaje obrany Wielkim Mistrzem. Przez niego Krzyżacy przegrywają z Litwinami, za co ma zostać zabity (tajny sąd), a w końcu sam się otruwa, razem z nim umiera Aldona - pustelnica z wieży.

10. Akcja poematu zaczyna się od momentu, w którym Konrad zostaje wybrany w Marienburgu (Malbork) Wielkim Mistrzem Zakonu. Decyzja braci zakonnych (rycerzy) jest jednomyślna, o takim wyborze zdecydowały chrześcijańskie cnoty Konrada: ubóstwo, skromność, pogarda świata. Przepowiednia Pustelnicy z wieży również zdecydowała o tym wyborze. Konrad nie był łasy na bogactwa, był skromny, nie pragnął sławy, Konrad to również doskonały rycerz. Jawi się idealna postać Konrada Wallenroda, bywały jednak chwile, kiedy Konrad zamykał się w swej celi i upajał winem, w samotności tęsknił za ojczyzną, przeżywał rozterki.

11. Z powieści wajdeloty dowiadujemy się o losach młodego giermka krzyżackiego Alfa Waltera, który jako dziecko został wzięty do niewoli. Wychowany na dworze Wielkiego Mistrza, ochrzczony na pewno zniemczył by się zupełnie, gdyby nie stary wajdelota litewski przebywający również w niewoli u Krzyżaków. Ten zajął się chłopcem, opowiadał mu o Litwie, budził w jego sercu miłość do Litwy, a nienawiść do Krzyżaków. Podczas jednej z bitew Walter przeszedł na stronę litewską, przebywał na tronie Kiejstuta, zakochał się w jego córce Aldonie, którą poślubił. Walter znał potęgę Zakonu, obawiał się o przeszłość ojczyzny, a ponieważ kochał swój kraj więcej niż siebie i swoich bliskich, postanowił udać się do Krzyżaków, zyskać ich zaufanie i doprowadzić do zguby. Innego sposobu ratowania ojczyzny nie widział, zdawał sobie sprawę, że Zakon jest potężniejszy niż Litwa i w otwartej bitwie Litwini zawsze poniosą klęskę.

12. Od pierwszego swego wychowawcy otrzymał pouczenie: "Tyś niewolnik - jedyna broń niewolników, podstępy." Ta myśl podsuwa go do działania podstępem i zdradą. Konrad decyduje się "zdradzać, mordować i potem ginąć śmiercią haniebną". Tę metodę walki Konrad potępia, jest ona niegodna rycerza, ale nie ma wyboru, do Aldony kieruje słowa: "Jeden sposób Aldono, jeden pozostał Litwinom/ Skurczyć potęgę Zakonu; mnie ten

25

sposób wiadomy./ Lecz nie pytaj dla Boga! Stokroć przeklęta godzina/ W której od wrogów zmuszony chwycę się tego sposobu".

13.Kreacja bohatera jest bliska romantycznemu widzeniu świata. Romantyczny charakter Konrada: a) jest wewnętrznie rozdarty między dwie miłości do Aldony i ojczyzny

b) wybiera ojczyznę, wyrzeka się dobrowolnie osobistego szczęścia dla ratowania nękanej przez Krzyżaków Litwy c) Konrad nazywa siebie szaleńcem, bo w istocie jego miłość do ojczyzny posiada znamiona obłędu

d) jest to człowiek o "zatrutym sercu o świadomości nieszczęśliwej" (Maria Witkowska) e) Konrad ma świadomość historii i związanego z nią losu,

f) w jego życie prywatne wkrada się historia jako siła fatalna, złowroga, niszcząca, podporządkowująca sobie wszystkie sfery życia bohatera, czyni go swoim narzędziem, kreuje go na "anioła zagłady"

14.Konrad przywdziewa płaszcz Wielkiego Mistrza Zakonu, staje się narzędziem historii sprawiedliwej, jego serce wypełniają uczucia negatywne, żyje po to, by się mścić. Bohater ciągle gra i stwarza pozory; udaje na zewnątrz miłość do Krzyżaków i nienawiść do Litwinów, zaś w sercu kryje uczucia diametralnie inne: miłość do Litwinów i nienawiść do Krzyżaków. Jest człowiekiem dwóch sumień.

15.Stosunek Konrada do Litwy; mickiewiczowski Konrad - krwawy mściciel krzywd ojczyzny zachował w swym sercu jej nieskalany obraz. Litwa ukazana jest jako Arkadia, kraina słońca, zieleni, niezmąconego szczęścia. Miłość do ojczyzny sprawia, jak przystało na romantyków, że musi iść zabijać, mordować, palić by tylko była wolna.

Bardzo surowo osądzi swoje czyny Konrad w godzinie śmierci, zrzuca z siebie płaszcz Wielkiego Mistrza, depce nogami i z uśmiechem pogardy mówi: "Oto są grzechy mojego żywota!"

16.Tragizm Konrada. Konrad to bohater romantyczny, posiadający znamiona tragizmu, jego tragizm polega na tym, że w konsekwentnym dążeniu do obranego celu, czeka go niechybna śmierć. Można dopatrzyć się znacznie głębszego tragizmu tej postaci, sytuacja polityczna zmusza patriotę chcącego ocalić ojczyznę do zaakceptowania sposobu walki podstępem. Ów sposób przyjmuje bohater bez przeszkód, ale zarazem przeklina go, mamy więc do czynienia z koniecznością podjęcia przez pozytywnego bohatera sposobu walki, który jest niemoralny, ale jedyny

(tragiczna zgoda na tragiczny los)

17.Cechy romantyczne Konrada:

a)romantyczny, tragiczny kochanek

b)człowiek gotów do największych poświęceń, poświęca szczęście osobiste by ratować ojczyznę

c)osamotnienie

d)rozdarcie wewnętrzne

e)podwójna biografia

f)bohater o postawie prometejskiej

g)pesymizm życiowy: bohater nie zaznaje szczęścia

h)tajemniczy fatalizm losu; podporzÄ…dkowanie losu bohatera historii

i)indywidualizm romantyczny

j)żarliwy patriota

k)tajemniczość, straceńczość postaci

l)motyw obłąkania, nazywana siebie szaleńcem

XI. Obraz martyrologii narodowej w trzeciej części Dziadów A.

Mickiewicza

1.Pomysł napisania "Dziadów" cz. III zrodził się w Dreźnie 25.03.1832 (w Katedrze drezdeńskiej podczas uroczystej mszy); "dziady drezdeńskie" powstały wciągu miesiąca. Mickiewicz mimo iż dramat został napisany pół roku po upadku powstania nie nawiązuje do tego wydarzenia, a sięga do czasów znacznie wcześniejszych, prześladowania młodzieży szkolnej i akademickiej (1823r.)

2.Akcja utworu toczy się na Litwie (Wilno) i w Warszawie. "Dziady" drezdeńskie poprzedzone zostały przedmową, która charakteryzowała położenie Polaków szczególnie młodzieży, za panowania cara Aleksandra I. W przedmowie Mickiewicz wyjawił cel jaki mu przyświecał przy pisaniu utworu: "Autor chciał tylko zachować narodowi wierną pamiątkę z historii litewskiej lat kilkunastu...". Jest to wielki dramat o cierpieniu, walce, tragedii narodu, a także wizjonerski obraz (mesjanistyczny) przyszłości Polski. Utwór Mickiewicza miał być poetyckim wkładem twórcy w walkę narodowowyzwoleńczą: "(...)to dzieło uważam jako kontynuację wojny, którą teraz, kiedy miecze schowane, dalej trzeba piórami prowadzić".

3.Obraz martyrologii (męczeństwa) młodzieży polskiej przedstawia Mickiewicz w scenie I "Scena więzienna", w scenie VII "Salon warszawski" oraz w scenie VIII "Bal u senatora"

4."Scena więzienna" (akt 1, scena I); więźniowie są zebranie w celi Konrada, w więzieniu które kiedyś było siedzibą ojców bazylianów. Więźniowie: Żegota (I. Domejko), Frejent (A. Frejent), Sobolewski (Jan Sobolewski),

26

Tomasz (Tomasz Zan), Adolf , ksiądz Lwowicz, Feliks. Więźniowie oczekują zakończenia śledztwa i wyrok, ich rozmowa dotyczy powodów aresztowania, a także traktowania młodych ludzi przez władze carskie. Żegota twierdzi, że aresztowano ich bez powodu, są niewinni. Tomasz z kolei uważa, że senator był w niełasce u imperatora; zrujnowany zupełnie przyjechał z Warszawy do Wilna "(...) na nowo się własne samodzierżący wkręcić", "(...)zaczął bezkarnie po Litwie plądrować" aresztując młodzież. Jak obchodzono się z aresztowanymi?

a)z chłopcami ze szkół (opowiadanie Sobolewskiego scena II)

b)z Tomaszem Zanem (scena I)

c)z Rollinsonem (scena VIII)

d)z Cichowskim (opowiadanie Adolfa scena VII)

5.Opowiadanie Sobolewskiego; widzi chłopców, którzy mają ogolone głowy, są skuci łańcuchami, najmłodszy ma

10lat, prowadzą ich strażnicy. W pewnym momencie dostrzega Janczewskiego, którego znał. Mówi o nim, że sczerniał, schudł, ale wyszlachetniał. Janczewski dostrzegł Sobolewskiego, na znak pocałował własną dłoń, gratulując mu wolności. 3 razy krzyknął: "Jeszcze Polska nie zginęła". Sobolewski dostrzega również Wasilewskiego, który siedział w sąsiedniej celi. Był torturowany, jest słaby co chwilę upada. Wasilewski idzie i upada, jego twarz jest pobladła, obraz jest okropny, że nawet Sobolewski dostrzega również Wasilewskiego, który siedział w sąsiedniej celi. Był torturowanym jest słaby, co chwilę upada, Wasilewski idzie i upada, jego twarz jest pobladła, obraz jest okropny, że nawet żołnierz rosyjski, który mu pomaga wyciera jego łzy. Ręce ma rozłożone na znak krzyża (stylizacja biblijna). Podobnie jak podczas drogi krzyżowej Chrystusa ludzie są zdziwieni. Po opowiadaniu Sobolewskiego, który mocno zbulwersował Konrada i jego towarzyszy nastąpiło "długie milczenie".

6.Tomasz Zan; dostawał jedzenie, które nie nadawało się spożycia. W związku z tym przez cały tydzień nic nie jadł. Próbował jeść, zachorował, miał bóle. Zapadł na wiele chorób, jednak musiał przyzwyczaić się do tego jedzenia.

7.Rollinson - jest młody, był oddany torturom, bito go. Pelikan mówi, że "na śledztwie musiano go obić". W związku z tym zachorował.

8.Adolf znał Cichowskiego od dłuższego czasu, był duszą towarzystwa. Został aresztowany, zobaczono płaszcz nad brzegiem Wisły, sądzono, że utopił się. Rodzina i najbliżsi opłakiwali jego śmierć. Po dwóch latach prowadzono więźniów do Belwederu zaczęli wykrzykiwać nazwiska. Wśród tych głosów było nazwisko Cichowskiego. Pewnej nocy przyprowadzono go do domu. Cichowski nie kontaktował się z nikim, cały czas powtarzał "nic nie wiem i nie powiem". Był śledzony przez policję.

9.Po opowieści następuję długie milczenie. Wszystkie historie zaprezentowane w III części "Dziadów" łączy niewinność prześladowanych ich hedonizm w znoszeniu cierpień i okrucieństwa oprawców.

"Dziady" drezdeńskie to dokument zbrodni popełnionej na młodzieży wileńskiej. Mickiewicz obarcza odpowiedzialnością za martyrologię na Polakach system carskiej Rosji, który demoralizował również własnych obywateli, stwarzając sytuacje rozwijające ich instynkty, stając się posłusznymi narzędziami polityki cara byli urzędnicy rosyjscy tacy jak Nowosilcow. Władze carskie zdawały sobie sprawę, że młodzież stanowi najbardziej patriotyczną zapaloną, a przez to najbardziej niebezpieczną część narodu polskiego, dlatego też starały się przede wszystkim w tę młodzież uderzyć, prześladując ją, podcinając tym samym korzenie narodowego bytu.

XII. Obraz społeczeństwa i sąd o narodzie polskim w trzeciej części

Dziadów

1.W scenie w klasztorze bazylianów Mickiewicz prezentuje patriotyczną część narodu polskiego dając przegląd różnych odczuć i nastrojów młodych ludzi. W scenie więziennej Mickiewicz złożył hołd młodzieży za jej szlachetność, solidarność i nieugiętość w obliczu przemocy. Im zadedykował swoje dzieło.

2.W zupełnie inne środowisko wprowadza czytelnika w scenie VII - salon warszawski. Zebranych dzieli na: "towarzystwo stolikowe" i tych, którzy stoją przy drzwiach.

3.Charakterystyka "towarzystwa stolikowego": urzędnicy, jenerał, mistrz ceremonii, damy, literaci, sztab z oficerami.

4.Pierwowzorem Salonu warszawskiego był salon prowadzony przez hrabiego Wincentego Krasickiego, ojca, poety Zygmunta Krasickiego. Siedzący przy stoliku mówią po francusku. Jedna z dam stwierdza, że nie rozumie polskiej poezji, choć mówi po polsku. Zebrane przy stoliku damy stwierdzają, że Nowosilcow "była to potrzebna w Warszawie osoba", ponieważ umiał urządzać dobre zabawy. Słowa Kawekuriera świadczą o braku rozeznania politycznego tej postaci; Litwa była integralną częścią Polski. O braku zainteresowania sprawami politycznymi i bojaźnią przed ich podejmowaniem, świadczy reakcja Szambelana, który na wieść o tym, że Adolf przedstawi historię Czchowskiego wychodzi.

5.W skład "towarzystwa stolikowego" wchodzą literaci. Przedmiotem rozważań poetów nie mogą być tematy polityczne, poezji ma bawić. Jeżeli w ogóle poezja ma poruszać ważne sprawy to problem ten musi uleżeć.

27

Mickiewicz przedstawił kosmopolityczną arystokrację, jej obojętność na sprawy narodowe, przywiązanie do wartości materialnych, jawny serwilizm (służalczość), posunięty aż do poniżającego płaszczenia się.

6.Scena VIII "bal u senatora" (dwaj profesorowie - służalcy; August Pecu - ojczym Słowackiego, Pelikan - dr

Wacław Pelikan). Obaj podsuwają Nowosilcowi pomysł pozbycia się Rollinsona, bo jest chory na płuca. Postanawiają otworzyć okno, aby chłopiec popełnił samobójstwo. Ten pomysł podsuwają, aby upodobać się senatorowi Nowosilcowowi. Obaj rywalizują ze sobą, aby zdobyć łaski senatora.

7.Blisko z senatorem związany jest Gubernator i Gubernatorowa. Gubernatorowa i jej mąż mają pretensję do starosty, że nie przyprowadził żony i córki, które umiliłyby mu czas.

8.W scenie VIII Mickiewicz wprowadza czytelnika w środowisko urzędnicze Nowosilcowa, obok Rosjan są Polacy - ludzie wyzbyci zasad moralnych, goniących za łaską senatora i korzyści, materialną, nie cofających się przed donosicielstwem rodaków. Temu zdemoralizowanemu środowisku wysnutemu z uczuć narodowych przeciwstawia Mickiewicz patriotyczną część narodu polskiego: młodzież stojąca przy drzwiach to Wysoki, A.G. (Adam Górowski), N. (Ludwik Nabielak) oraz Starosta. Młodzi z ironią i oburzeniem odnoszą się do "towarzystwa stolikowego". P. Wysocki dokonuje oceny narodu polskiego mówiąc: "nasz naród jak lawa, z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, lecz wewnętrznego ognia 100 lat nie wyziębi/ powojenny na tę skorupę i zstąpmy do głębi". Wierzchnią warstwę narodu polskiego stanowią arystokraci wyzbyci poczucia narodowego, natomiast jego istotą )wewnętrzną warstwą) jest patriotyzm.

XIII. Zagadka "milczÄ…cego Boga" - Wielka Improwizacja jako wyraz

uczuć patriotycznych Konrada

1. Elementy łączące Dziady wileńsko - kowieńskie z Dziadami drezdeńskimi:

a)motyw cierpienia

b)obrzęd dziadów

c)tytuł

d)postać Gustawa; Gustawa spotyka uczestnika na początku "Dziadów"

2.W scenie II Konrad (dawny Gustaw) wspomina swoją przyszłość (nieszczęśliwego kochanka samobójcy): "Jam cierpiał, kochał, w rękach i miłości wzrosłem/ Kiedyś mnie wydarł osobiste szczęście,/ Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście". Konrad odkrywa różnice pomiędzy sobą, a dawnym Gustawem; Gustaw całą mocą uczucia kochał kobietę i cierpiał z powodu nieszczęśliwej miłości (miłość jednostkowa), natomiast Konrad kocha naród i cierpi z powodu cierpień narodu (miłość patriotyczna). Zmienia się obiekt emocji bohatera: kobieta uniwersalizuje się do całego narodu.

Symbolicznym umieszczeniem bohatera - Gustawa i powołaniem nowego bohatera - Konrada jest napis więźnia na ścianie: "Bogu Najlepszemu, Największemu Gustaw zmarł 1823.1.11 - tu narodził się Konrad 1823.1.11".

3.Gustaw zrozpaczony kochanek przeistacza się w Konrada - bojownika sprawy narodowej. Scenę przemiany bohatera Mickiewicz podkreśla narodowy charakter utworu dając wyraz przekonaniu, że w obliczu tragedii kraju, tragedie osobiste muszą ustąpić na drugi plan. Konrad jest poetą, talent i moc uczucia stawiają go wyżej od zwykłych śmiertelników. Czynią go "pierwszym z ludzi i z aniołów tłumu". Konrad jest otoczony mgłą tajemnicy, jego inność naznaczona jest wyraźnie lekkim cieniem zza światów: "Pieśń ma był już w grobie, już chłodno,-/ Krew poczuła - spod ziemi wygląda".

4.Konrad oddając się emocją wygłasza improwizację ("Mała i Wielka Improwizacja") (improwizacja - tekst wygłoszony bez przygotowania). Scenę więzienną kończy pieśń Konrada. Konrad nawołuje w niej do zemsty nad wrogami Polski: "(...)zemsta, zemsta, zemsta na wroga/ Z Bogiem i choćby mimo Boga". Konrad jest w stanie przeciwstawić się religii by tylko dokonać dzieła zemsty. Ksiądz Lwowicz nazywa pieść Konrada "pieśnią pogańską", a Kapral "pieśnią szatańską". Po zaśpiewaniu pieśni Konrad improwizuje.

5."Mała improwizacja": Konrad - orzeł wzlatuje ponad ziemię, by z góry dostrzec przyszłe losy swojego narodu. Daremne są jednak wysiłki orła naprzeciw stał kruk i skrzydłami zasłaniał Konradowi przyszłość, a wzrokiem swym zmącił myśli orła. Pierwszy wysiłek Konrada by poznać przyszłość i zapanowanie nad nią kończy się niepowodzeniem. Drugą próbę podejmuje Konrad w scenie II w "Wielkiej Improwizacji".

6.Konrad zaczyna improwizować od wyznań osobistych, czuje się samotny wśród ludzi, gdyż przewyższa ich mocą talentu i nie jest i nie może być przez nich zrozumiany. Słuchaczami jego genialnej poezji będzie Bóg i natura: "Ty Boże, ty naturo! Dajcie posłuchanie/ Godna to was muzyka i godne śpiewanie". Konrad utożsamia się z całą naturą: "Ja mistrz!/ Ja mistrz wyciągam dłonie!/ Wyciągam aż w niebiosa i kładę swe dłonie/ Na gniazdach jak na szklanych harmoniki księgach". Zdaje mu się, że posiadł władzę nad naturą, mocą swego ducha porusza i zatrzymuje gwiazdy w ruchu; jest w stanie powstrzymać ptaki w locie, zahamować kometę w jej pędzie. Jest przekonany o własnej mocy: "Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę/ Cóż Ty większego mogłeś uczynić Boże". Konrad jawi się jako człowiek, który nie tylko demonstruje swoją wielkość, ale również upaja się swoją

28

mocą, która zapewni mu nieśmiertelność. Wywyższa się ponad Boga, stwierdza, że "(...)większe niźli Ty zrobiłbym dziwo/ Zarzuciłbym pieśń szczęśliwym". Świadomość potęgi wzbudza w Konradzie wizję, że mógłby w tej chwili przynieść wyzwolenie narodowi, uzurpuje do tego prawa: "ja kocham cały naród", "Ja i ojczyzna to jedno/ Nazywam się Milijon - bo za miljony/ Kocham i cierpię katusze". Jak tytan Prometeusz chce podjąć samotną walkę, dać wyzwolenie i szczęście swojemu narodowi. Zadanie to spełni pod warunkiem, że otrzyma od Boga możliwość zawładnięcia duszami Polaków. Żąda od Boga możliwości zawładnięcia nad duszami Polaków: "Daj mi rząd dusz!". Bóg nie podejmuje jednak dialogu z Konradem. Milczenie Boga powoduje, że Konrad rzuca 3 bluźnierstwa stopniując je w charakterystyczny sposób:

a)"Kłamca kto Ciebie nazwał miłością, Ty jesteś tylko mądrością"- zarzuca Bogu, że nie kieruje się miłością do ludzi, a jedynie zimną kalkulacją swego umysłu

b)Miłość jest omyłką boga (świat jest pozbawiony miłości, gdyż Jego twórca nie kierował się tym uczuciem stwarzając "martwą budowę")

c)"(...)żeś ty nie ojcem świata, a ... carem!", słowo car wypowiada diabeł; Konrad miał świadomość, że jest to

najcięższa obelga, utożsamienie Boga z carem, stąd zawahał się, obawiał się wiecznego potępienia.

7.Konrad ponosi klęskę podobnie jak w "Małej Improwizacji" nie jest mu dane ani poznać przyszłości narodu ani na nią oddziaływać. Bohater nie zyskawszy od Boga "słania się i pada", dostają się w ręce duchów z lewej strony - szatana.

8.Konrad utożsamia się z ojczyzną:"Ja i ojczyzna to jedno", bierze na siebie wszystkie cierpienia Polaków, pragnie szczęścia narodu, ale chce je wywalczyć sam. Jest więc polskim Prometeuszem. W tej walce o szczęście narodu Konrad tak jak powstańcy (1831r.) nie tylko nie szuka pomocy ludzi, ale wręcz nimi pogardza. Chce rządzić duszami Polaków i narzucić im własną wizję szczęścia: "Co ja zechcę, niech wnet zgadną/ Spełnią, tym się uszczęśliwia, A jeżeli się sprzeciwią/ Niechaj cierpią i przepadną".

9.Główne cechy bohatera to głęboki patriotyzm i głęboka pycha prowadząca do osamotnienia. Z szacunkiem odnosząc się do patriotyzmu Konrada w metaforyczny sposób wyraził mickiewiczowskie przekazanie, iż da upadku powstania przyczyniło się to, iż była ona zrywem grupy spiskowców nie starających się wciągnąć do walki całego narodu ("rewolucjonizm szlachecki"). Monolog Konrada jest przykładem liryki bezpośredniej, wyznania, a głównym akcentem jest walka z Bogiem podjęta w imię szczęścia uciemiężonego narodu. Dalszym ciągiem "Wielkiej Improwizacji" jest scena III przedstawiająca uwolnienie Konrada przez księdza Piotra za szponów szatana i sąd aniołów nad zbuntowanym. Największym grzechem Konrada jak twierdzi Archanioł I: "Panie on zgrzeszył przeciw Tobie , zgrzeszył on bardzo" było bluźnierstwo, brak czci Zbawiciela. Aniołowie jednak uniewinniają Konrada. Twierdząc: "(...) on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki/ On kochał naród, on kochał wiele/ On kochał wielu".

10.Cechy Charakterystyczne dla osobowości Konrada jako bohatera romantycznego:

a)patriota

b)osamotnienie wynikające z niezrozumienia go prze ogół

c)bohater obłąkany (bogactwo uczuć wewnętrznych)

d)nieszczęśliwy kochanek (początek utworu)

e)emocjonalny stosunek do życia

f)postać tajemnicza

g)postawa prometejska

h)dusza poetycka

i)wybujały indywidualizm

j)buntownik

k)nadwrażliwość

XIV. O romantycznym prometeizmie (T. Konwicki "Mała Apokalipsa")

1. T Konwicki - ur. 1926r. na Wileńszczyźnie, prozaik, publicysta, scenarzysta i reżyser filmowy. W czasie wojny należał do AK, w 1960r. wypisał się z partii. Najpiękniejsze jego utwory to powieści: "Władza", "Dziura w niebie", "Sennik współczesny", "Zwierzoczłekoupiór", "Kronika wypadków miłosnych", "Kompleks polski", "Bohin", wiele utworów wydał w obiegu niezależnym (tzw. II obieg). Konwicki jako reżyser: "Zaduszki", "Jak daleko stąd, jak blisko", "Salta", "Dolina Issy". Autor scenariuszy filmowych: "Faraon", "Matka Joanna od aniołów".

29

2."Mała apokalipsa" napisana 1979 dla II obiegu, natomiast wydana oficjalnie 1989r. Tytuł utworu ma bogate uzasadnienie wynika już z pierwszego zdania: "Oto nadchodzi koniec świata". Powtarza się ono w różnych wersjach wielokrotnie. Inne wersje tego zdania: "Czeka mnie jeszcze ostatni kilometr Golgoty"

3.Apokalipsa - (wg słownika j. polskiego):

a)ostatnia z ksiąg Nowego Testamentu zawierająca mistyczne przepowiednie losów chrześcijaństwa i końca świata

b)utwór, którego tematem jest prorocza, zwykle groźna wizja przyszłości

c)objawienie, wizja, zjawisko tajemnicze, przerażające

4.Tytuł jest wieloznaczny: a) jest to koniec świata

b) jest to mała prywatna apokalipsa bohatera, który podlicza "swoją kasę życiową", jak pisarz podsumowuje swój dorobek intelektualny i przygotowuje się do śmierci

c) jest to także "Mała apokalipsa" naszego narodu, o czym mówią liczne diagnozy jego stanu d) jest to jakby rozpad wszechświata: "Serce kosmosu bije na alarm"

5.Narrator powieści jest jednocześnie głównym bohaterem - literatem w dojrzałym wieku, od lat już nie pisze. W utworze znaleźć można elementy autobiograficzne:

a) bohater pochodzi z Wileńszczyzny

b) mieszka na Nowym Åšwiecie w Warszawie c) ma szwagra Jan L (Jan Lenica)

d) przyjaciela Sranisława D. (Dygata)

e) wspomina zmarłych przyjaciół Antoni S. (Słomiński), Wilhelma M. (Macha)

6.Miejsce akcji jest ściśle skonkretyzowane - Warszawa, dokładnie opisana dzięki wędrówce jaką odbywa bohater. Główną rolę w tej przestrzeni odgrywa Pałac Kultury, określony jako "Ogromna spiczasta budowla", która budzi "strach, nienawiść, magiczną zgrozę. Pomnik pych, statua nie wolności, kamienny tort przestrogi". Narrator odnosi się do Pałacu Kultury i Nauki im. J. Stalina z pogardą i ironią. Bohater chodzi po Nowym Świecie, zagląda do baru Familijnego, zachodzi na Powiśle, jest na Placu Trzech Krzyży i na Placu Defilad (zamienionym na ogródki działkowe).

7.Czas akcji jest zamazany, akcja rozgrywa się w ciągu jednego dnia, 22 lipca, ale anomalie pogodowe powodują, że czytelnik ma wrażenie, ze to jesień. Nie wiadomo, który to rok, czy jest to 40,50 czy inna rocznica PRL. Ludzie nie pamiętają, w władze ze względów politycznych utrzymują ten fakt w tajemnicy.

8.Rzeczywistość, w której osadzony jest bohater, przedstawiona jest m.in. w telewizorze. Bohater wędruje, ogląda w różnych miejscach transmisję z uroczystości z okazji przyjazdu sekretarza ze ZSRR i przyłączenia Polski do kraju radzieckiego. Obserwuje powitanie radzieckiego sekretarza przez polskiego sekretarza, uściski, pocałunki, wręczenie sobie podarunków, przemówienia. Uzupełnieniem rzeczywistości wyświetlanej w telewizorze są migawkowe obserwacje ulicy w tym "świątecznym dniu". Widać zniszczone miasto, które jest udekorowane, po ulicach maszerują pochody z transparentami okrzykami: "Polska, Polsza", wzmocnionymi przez megafon. Widać flagi, na których biały kolor staje się wąskim paskiem. Z okazji uroczystości grają orkiestry i prezentują się zespoły folklorystyczne. W utworze przeważa konwencja groteskowa:

a) przedstawienie w tej konwencji ówczesnych realiów Warszawy: rozkopane ulice, brak wody, gazu, prądu, żywności (ale nie brakuje wódki, nawet z importowanych kartofli), specjalne dostawy żywności dla aparatu partyjnego i politycznego, zdewastowana przyroda, szarzy ludzie, a obok pozorna rzeczywistość, tani luksus, aktywna działalność SB (są zamożni, nowocześni, lepiej wyglądają od reszty społeczeństwa)

b) wymiar groteskowy ma również sama śmierć bohatera (np. jakiego koloru życzy sobie kanister) c) przebieg uroczystości i zachowanie ludzi

d) ogniska na ogródka działkowych przed Pałacem Kultury e) wizja Pałacu Kultury

9.Ta groteskowa wizja świata pokazuje rzeczywistość pogrążoną w absurdzie oraz chaosie, zdegradowaną moralnie i materialnie. Ludzie w tym kraju są brzydcy wewnętrznie i zewnętrznie (depresja).

10."Mała apokalipsa" jest powieścią polityczną napisaną przeciwko władzy totalitarnej, opierającej się na działalności UB i milicji. Bohater jest stale przesłuchiwany, milicja sprawdza dowód osobisty, telefony na podsłuchu, pokazanie są działacze służby bezpieczeństwa. Konwicki w tej powieści złamał liczne tabu, przedstawiając szyderczo pewne regiony życia i zjawiska, o których się wówczas nie mówiło np. stosunki polsko - radzieckie. Pozwala sobie na ocenę systemu, pisze, że "reżim" rozmiękczony jest "wielką epidemią łapówek. Terror wzmacnia się, a potem maleje". W tej rzeczywistości przedstawiony zostaje bohater i spisany jeden dzień z jego życia. Przedstawiciele opozycji zaproponowali bohaterowi w sposób obowiązujący dokonanie samobójstwa przez samo spalenie się przed salą kongresową w Pałacu Kultury, na znak protestu przyłączenia Polski do Związku Radzieckiego. Opozycjoniści po długiej analizie kandydatów doszli do wnioski, że czyn bohatera będzie miał sens, że wstrząśnie to ludźmi w kraju i zagranicą, jest on znany czytelnikom. Hubert i Rysio przekonują bohatera o słuszności wyboru kandydata, bo jest nękany obsesją śmierci. Twierdzą, że życiorys i charakter bohatera "(...)jak

30

najbardziej pasuje do tej sytuacji". Powieść zaczyna się myślami o śmierci, a kończy prawdziwą śmiercią bohatera. W między czasie odbywa on wędrówkę po Warszawie.

11.Topos wędrówki pojawia się często w literaturze: Dante - "Boska komedia", A. Mickiewicz- "Sonety krymskie", Homer - "Iliada", "Odyseja", Z. Krasiński "Nie - Boska komedia", D. Defoe "Robinson Cruso". Bohater tak jak Dante odbywa wędrówkę. Jest to wędrówka po ziemskim piekle, po co raz szerszych jego kręgach, w towarzystwie wielbiciela twórczości pisarza, a jednocześnie pracownika UB- Tadzia Skórki. Etapy tej wędrówki to także metaforyczna stacje drogi krzyżowej. Są nimi spotkania z ludźmi i wydarzenia takie jak: wizyta Rysia i Huberta, rozmowa z Nadjeżdżą, przesłuchanie, premiera filmu Bułata "Transfuzja", pobyt w szpitalu u umierającego Huberta, wizyta u Jana, spotkanie z kobietami swego życia.

12.Kreacja bohatera:

a)wrażliwy, skłonny do refleksji

b)pesymista, cały czas myśli o śmierci

c)indywidualista

d)nie dostrzega w sobie żadnej niezwykłości

e)pozbawiony silnej woli

f)przeciętny człowiek

g)baczny obserwator życia

h)ma wątpliwości czy jego śmierć spełni określoną rolę

i)nie chce cierpieć za miliony

j)doświadczony prze los (stracił pracę, podległ szykaną, pozbawiony praw obywatelskich)

k)ma świadomość, że nie wiele może zdziałać w tej rzeczywistości

l)zdolny do miłości

13.Cechy analogiczne pomiędzy Konradem (III części "Dziadów") i bohaterem Konwickiego: a) artyści

b) nieszczęśliwi kochankowie c) doświadczeni

d) żyją w kraju zniewolonym przez zaborcę rosyjskiego e) prześladowani, nękani przez ówczesną władzę

f) mają świadomość spełnienia misji

g) mają świadomość znieczulicy społecznej h) buntownicy

14.Koncepcja artysty proponowana przez T. Konwickiego, a koncepcja mickiewiczowska. Według Mickiewicza artysta to człowiek wyniesiony ponad ludzi, przeznaczony do spełnienia wielkich zadań politycznych, wieszcz, prorok. W powieści Konwickiego romantyczna wizja świata zostaje skrytykowana; bohater nie chce wcale poświęcać się za miliony, nie chce być ofiarą dla narodu. Inne od bohatera romantycznego jest zachowanie się bohatera Konwickiego w obliczu śmierci. Bohater romantyczny nie boi się śmierci, umiera dla idei, ojczyzny, tymczasem w "Małej apokalipsie" w obliczu śmierci życie dla bohatera nabiera dużego znaczenia, bo "(...)ciała mamy wierzące, lecz aspiracje boskie". W ostatniej chwili swojego życia zwraca się do Boga "miłosierdzia i dobra", a także do bliźnich: "Ludzie, dodajcie sił, ludzie".

T. Konwicki potraktował "Małą apokalipsę" jako głos dyskusji tradycją romantyczną; jest to polemika z romantycznym wyobrażeniem artysty i krytyką prometeizmu.

XV. Obraz przyszłej Polski w "Widzeniu księdza Piotra".

Widzenie księdza Piotra to kontynuacja wątku narodowego ukazanego w "Małej i Wielkiej Improwizacji". Ksiądz Piotr jest spowiednikiem, kapelanem więziennym.

2. Pierwsze 4 wersy określają różnice między postawą pokornego księdza, a buntowniczym uosobieniem Konrada. Bóg nie odpowiedział dumnemu Konradowi lecz odpowiedział skromnemu duchownemu, który nazywa się prochem. Źródłem mistycznego związku ks. Piotra z Bogiem jest jego pokora i świętość, dzięki temu właśnie Bóg dał mu moc przewidywania przyszłych losów swego narodu, co zapowiedzieli już aniołowie w scenie III: "Pan maluszkim objawia/ czego wielkim odmawia".

KsiÄ…dz Piotr ma widzenia:

a)widzi obraz Kibitek mknących z młodzieżą na północ

b)obraz męki i śmierci narodu polskiego

c)przyszłego wskrzesiciela

31

Ad. a) spojrzenie z lotu ptaka; widzi 3 drogi, pierwsza wiedzie do "żelaznej bramy" (więzienia), druga "wpadła pod skałę w te jamy" (na śmierć), trzecia ujście w morze (emigracja), widzi również szereg dróg wiodących na północ, na Syberię. Ksiądz Piotr krzyczy: "To nasze dzieci!". Ksiądz Piotr dostrzega, że spośród wiozących na Sybir dzieci, jedno ocalało: "To dziecię uszło, również to obrońco!/ wskrzesiciel narodu...a imię jego będzie czterdzieści i cztery". Mickiewicz porównuje męczoną przez cara młodzież polską, do prześladowanych przez Heroda dzieci izraelskich. Tak jak Chrystus zdołał umknąć się z rąk Heroda, tak z grona młodzieży wyłonił się przyszły obrońca, wskrzesiciel narodu (mesjanizm jednostki).

Ad. b) Motyw mesjanizmu zarysowany zaledwie w obrazie pierwszym rozwija Mickiewicz w obrazie drugim.

Przedstawiony jest naród polski, który jest skazany, postawiony przed sądem i ukrzyżowany. Gal, który ma sądzić naród to Francja, do której zwrócili się powstańcy z prośba o pomoc, rząd francuski nie udzieliwszy pomocy wydał Polskę w ręce Rosji, dlatego rola Francji jest rolą Piłata umywającego ręce lecz wydającego wyrok. Naród polski dźwiga krzyż ukuty z trzech stron (3 zabory), a ramiona rozciąga na całą Europę. U stóp ukrzyżowanego narodu, na wzór Marki Bożej, opłakuje naród Matka Wolności. W ukrzyżowaniu biorą udział Rakus (Austria), Borus (Prusy) oraz żołdak Moskal ("Raku octem, Borus żółci,/ Doi...Żołdak Moskal z kopii przyskoczył"). Żołnierz Moskal został zestawiony z żołnierzem rzymskim Longinem, który przebił bok Chrystusa na krzyżu. Żałował potem swego postępku został świętym. Przez to zestawienie Mickiewicz wyraża przekonanie, że wyzwolenie się spod tyranii caratu pozwoli ludowi rosyjskiemu wyjawić swe lepsze wartości: "On jeden poprawi się i Bóg mu przebaczy". Naród kona na krzyżu jak Chrystus.

Ad. c) obraz trzeci to wniebowstąpienie, naród unosi się ku niebu, przemienia się w portret wybawcy, namiestnika wolności. Wizja jest niejasna, postać o 3 obliczach, stoi na 3 stolicach i 3 koronach, najwyraźniej pognębi zaborców. Powtarza się jego imię 40 i 4. Ten obraz kończy widzenie Ksiądz Piotra.

W widzeniu Księdza Piotra Mickiewicz formułuje hasło: Polska Chrystusem Narodów; losy narodu polskiego ukazane są wyraźnie na wzór dziejów Jezusa Chrystusa, Polska jest narodem wybranym, musi cierpieć jak Chrystus, ale gdy miara cierpienia wypełni się jak Chrystus zmartwychwstanie, odzyska wolność i przyniesie ją innym ujarzmionym narodom. Ideę tę nazywamy mesjanizmem.

7.W warunkach przegranego powstania idea ta miała znaczenie polityczne. Stanowiła moralne usankcjonowanie stoczonej walki, nadawała sens tej walce i stwarzała podstawy do optymizmu na przyszłość. Uważano, że Polska odzyska niepodległość, to tragedia powstania i wcześniejsze prześladowania patriotycznej młodzieży były ważne. W ten sposób Mickiewicz dawał swoim współczesnym pociechę, ratował od goryczy i pesymizmu pokazując, że przegrana to nie jest zmarnowany wysiłek lecz etap przybliżający wyzwolenie.

8.Widzenie Księdza Piotra spełniło rolę: podnosiło naród na duchu po kolejnych klęskach, upajało wiarę w lepszą przyszłość, określało dziejowe zadanie narodu polskiego. Widzenie Księdza Piotra podobnie jak "Mała i Wielka improwizacja" ujęte są w formę monologu lirycznego. Jest to scena wizyjna. Widzenie ma charakter alegoryczny, jest parafrazą drogi krzyżowej, umęczenia i zmartwychwstania Chrystusa. Widzenie składa się z 3 wizji, z których pierwsza zawiera najwięcej elementów realistycznych, druga jest alegorycznym obrazem męki i śmierci narodu polskiego, parafrazą męki Chrystusa, natomiast 3 obraz jest symboliczną wizją przyszłości Polski występującej w roli Mesjasza narodów. Duże znaczenie w widzeniu na symbolika liczb, liczba 40 i 4 - symbol opatrznościowej jednostki, liczba 3 - symbol Polski rozdartej pomiędzy 3 zaborców. W widzeniu Księdza Piotra Mickiewicz posługuje się językiem patetycznym, który wprowadza nastrój podniosły, patetyczny.

Åšrodki artystycznego wyrazu:

a)hiperbole

b)epitety

c)powtórzenia

d)pytania retoryczne

e)metafory

f)gradacja

Te środki nadają widzeniu Księdza Piotra postać apokaliptycznej wizji Polski współczesnej i przyszłej, stwarzając klimat nadziei i wiary przyszłości naszego narodu.

Mickiewicz w widzeniu Księdza Piotra posługuje się stylem biblijnym - apokaliptycznym, charakterystycznym dla

Apokalipsy św. Jana. Stylem takim przemawiały apokalipsy starożytne w okresach upadku państwa żydowskiego, klęsk spadających na naród izraelski, bądź też na pierwszych chrześcijan prześladowanych przez synagogę żydowską i przez władzę cesarstwa rzymskiego. Celem apokalipsy było podniesienie na duchu prześladowanych przez ukazanie wizji szczęśliwej przyszłości. Ten sam cel przyświecał Mickiewiczowi, gdy po klęsce powstania

32

listopadowego, przemawiał stylem apokalipsy do swoich rodaków, aby pokrzepić ich serca nadzieją na lepszą przyszłość.

XVI. Kraj lat dziecinnych... O micie Kresów w literaturze XIX i XX w. (A.

Mickiewicz "Pan Tadeusz")

1.Kresy - nazwa terenów leżących za Bugiem, należących przed II wojną światową do Rzeczpospolitej Polskiej. Pojęcie to oznacza także fenomen kulturowy kojarzący się z kwestiami historycznymi, politycznymi, narodowościowymi.

2.Kresy stały się mitem, synonimem polskiego raju utraconego - arkadii. Rajem utraconym były one dla Mickiewicza, który zdawał sobie sprawę, ze nie powróci już do ojczystych stron. W Paryżu 1832 zaczyna pisać "Pana Tadeusza" z przerwami przez 15 miesięcy. Wydaje do w 1834r. Rozpoczęcie pracy zbiega się z opublikowaniem III części Dziadów i wejściem w skłócone środowisko emigrantów. Życie polityczne Wielkiej Emigracji we Francji charakteryzowały spory polityczne, atmosfera nerwowości, zawiści. Tę atmosferę odtwarza

Mickiewicz w Epilogu w "Panu Tadeuszu".

3.Epilog - dodany tekst objaśniający dalszy ciąg wątków i historii poszczególnych postaci; końcowa część utworu wyodrębniająca się w postaci samodzielnej cząstki kompozycyjnej.

4.Epilog dodany do poematu Mickiewicza nie jest epilogiem w ścisłym tego słowa znaczeniu. Nie objaśnia dalszego wątku postaci, ale stanowi jakby liryczną spowiedź poety, który wyjaśnia genezę utworu i przedstawia siebie na tle środowiska emigrantów. Epilog zaczyna się od odmalowania stosunków na emigracji, atmosfera jest pełna przekleństw i kłamstwa, nieważnych zamiarów, żalów, swarów. Poeta upatruje przyczynę tego stanu rzeczy w sytuacji emigrantów, którzy "w każdym sąsiedzi znajdowali wroga", a "wrogi ich z dala bawią jak grabarze".

Rozpacz po przegranej i brak perspektyw ("(...)w niebie nawet nadziei nie widzą") tłumacza i częściowo usprawiedliwiają nastroje emigrantów ("Nie dziw, że ludzi, świat, w niebie ohydzą").

5.W Epilogu czytelnik poznaje sytuacje zewnętrzną i wewnętrzną poety. Mickiewicz stracił ojczyznę i dopiero w tej nowej sytuacji osierocenia nauczył się ją cenić. Poeta włączył się w działalność polityczną emigracji. Najbardziej bolał nad jej wewnętrznym skłóceniem. Zaczynał wątpić w nadzieje jakie wiązał z emigrację, był to prawdziwy dramat pisarza, który przecież pisał, że "duszą narodu polskiego, jest pielgrzymstwo polskie". Przekonał się, że to dusza jest chora, przeżywał momenty rozczarowania, które doszły do głosu w epilogu. Antidotum na wszystkie rozczarowania były udziałem poety w tym czasie, stał się powrót do kraju lat dziecinnych w "Panu Tadeuszu", namiastkę tego obrazu przedstawia Mickiewicz w Epilogu.

6.Kraj dziecinny nazywa krajem świętym, szczęśliwym i czystym. Mieszkańcy Litwy mieli pełną świadomość, że kraj należy do nich. Wspomina o piękne przyrodzie, mieszkańcy Litwy byli serdeczni wobec siebie, nie mieli do siebie żalów. Wszystko tutaj było bliskie, znajome. Przyszłość kontrastuje z ponurą rzeczywistością, w której przyszło żyć dojrzałemu Mickiewiczowi, ukazuje się ona jako łagodny obrazek o pastelowych barwach, spokojna, harmonijna, lepsza niż naprawdę była, wyidealizowana. Dawała bezpieczne schronienie i miłe, była dla poety arkadię, do której chętnie się wraca myślami. Pobrzmiewają tu uczucia do dawnej Litwy - tęsknota miłość.

7.Wizja kresów i dworku kresowego w Inwokacji i Pierwszej księdza - Gospodarstwo; w Inwokacji autor bardzo mocno podkreśla, że utwór będzie mówił o pięknej Litwie. Wspomina o pagórkach, łąkach rozciągniętych nad Niemnem. Zwraca uwagę na pole obsiane zbożem ("posrebrzane żytem"). Zwraca uwagę na Ostrąbramę - miejsce kultu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Matka Boska ma opiekę nad Litwą. Dworek stał na pagórku, otoczony brzozowym gajem, drewniany, ale podmurowany, był biały, niewielki, dobrze utrzymany, w obejściu znajdowała się stodoła, pługi, niedaleko był ogród. Widać było, że "(...)w tym domu dostatek mieszka i porządek". Soplicowo - miejsce akcji "Pana Tadeusza" jest bajeczną krainą żyjącą swoim rytmem, z dala od chaosu, wielkiego dynamicznego świata, wszelkie potrzeby zaspokaja gospodarstwo, panuje tu spokój, wierność tradycjom i obyczajom.

8.W "Panu Tadeuszu" Mickiewicz wykreował mit "białego dworku" miejsca, w którym realizuje się rejowe wyobrażenia "Żywota poczciwego". Poeta wykreował również ogólniejszy mit kresów - krainy, w której piękna jest ziemia, lasy. Kresy stają się krainą magiczną.

9.Do wizji Litwy jako "kraju lat dziecinnych" w epoce pozytywizmu nawiązywała E. Orzeszkowa w powieści

"Nad Niemnem".

10.Pisarka przedstawia historię z mogił: Jana i Cecylii - protoplastów rodu Bohatyrowiczów oraz powstańców, którzy zginęli w powstaniu styczniowym. Oba miejsca otoczone są czcią, kultem, są zwłaszcza dla rodu Bohatyrowiczów miejscem świętym, bo tu pochowani się założyciele rodu i ci, którzy poświęcili życie za ojczyznę. E. Orzeszkowa w "Nad Niemnem" kładzie nacisk, na to, że ich właścicielami od pokoleń były te same rody. Pokazuje też zagrożenie tej ciągłości, wynikające z represji po powstaniu styczniowym. Najważniejsze problemy

33

"Nad Niemnem" dotyczą właśnie walki o nie przekazanie w obce ręce ojczystej ziemi, w której spoczywają powstańcy i protoplasci rodu Bohatyrowiczów. Okolice Korczyna to "mała ojczyzna" Karczyńskich i Bohatyrowiczów. Tu czują się Polakami, bronią swojej tożsamości narodowej.

11. W późniejszej literaturze motyw "krajów lat dziecinnych" był przywracany w funkcji polemicznej - majątek ziemski, który powinien być oazą szczęścia, okazywał się być miejscem nabrzmiałych problemów. Taką wizję ziemi na kresach mieli m.in. S. Żeromski w "Przedwiośniu" i T. Konwicki w powieści "Bohin". Kresy nie są Arkadią, ale miejscem kulturowym, etnicznym konfliktów, zapowiadających burzliwy XIX w. Wyobrażenia Kresów jako krainy szczęścia i moralnego ładu przemieni się z czasem w legendę, mit niezależnie od ukazanych w dziełach problemów i konfliktów. Jako utracony raj lat dziecinnych, krasy jako mit przekazywany jest nowym pokoleniom jako świętość, której nie należy szargać. Idealny wpływ pamięci o Kresach dostrzec można w eseju Czesława Miłosza "Dolina Issy" oraz M. Bańskowskiego "Szczenięce lata".

XVII. TÅ‚o literackie i wymowa polityczna "Pana Tadeusza"

1.Wszystkie wypadki w soplicowym dworku i na Litwie rozgrywają się na tle wielkich wydarzeń historycznych: doby napoleońskiej, akcja rozgrywa się latem 1811r., a kończy wiosną 1812r., tylko w retrospekcjach sięga ostatniego ćwierćwiecza XVIIIw.

W krótkim przeciągu czasu ukazane zostały wielkie wydarzenie dziejowe, które miały miejsce w ówczesnej Europie. Uchwycony został ten moment dziejowy, kiedy jeden świat kończył się, kończy się Rzeczpospolita Szlachecka, a nadchodził drugi; powstał drugi naród walczący o wyzwolenie. Dążenia do niepodległości związane są z postacią Napoleona.

Historia wkracza już w zakończeniu księgi I, o Napoleonie mówi się z entuzjazmem i nadzieją, jest określany jak mąż, bóg wojny, który odnosi sukcesy militarne. Kult bohatera jest zrozumiały, bo z Napoleonem wiązano wówczas nadzieje na odzyskanie niepodległości.

Na Litwę docierają tajni emisariusze, mimo kordonu granicznego byli to inwalidzi, ludzie starsi, niezdolni do czynnej służby, pragnący jeszcze raz zobaczyć ojczyznę.

2.Emisariusz - tajni wysłannicy polityczni, przynosili wiadomości o wypadkach politycznych, opowiadali o walkach legionistów, krzepiąc czekających wieściami o zwycięstwie Polaków. Opowieści te były czynnikiem podtrzymującym wiarę w rychłe odzyskanie wolności, stanowili łącznik między Litwą, Księstwem Warszawskim i emigracją. Emisariusze informowali również rodziny o losach ich najbliższych. Wśród przekraczających granicę byli specjalni wysłannicy (ksiądz Robak), których zadanie nie ograniczało się tylko do propagandy. Badali oni nastroje i w konspiracji przygotowywali grunt pod ewentualne powstanie.

3.Ksiądz Robak prowadzi agitację wśród mieszczaństwa i chłopów - księga V i VI. Argumenty jakich używa Ksiądz Robak mówiąc o konieczności organizacji powstania:

a) Litwini organizując powstanie na Litwie dają wyraz honorowi, godności

b) wyzwalając Litwę bez udziału jej mieszkańców Napoleon sam sobie będzie przypisywał zasługi c) informacja, że Napoleon dysponuje olbrzymią armią wśród której znajdują się Polacy

d) "Francuzi uderzą z przodu a Litwini z tyłu zrobią powstanie narodowe"

4.Na czele powstania na Litwie ma stanąć brat Robaka - Sędzia. Te fakty i wypowiedzi księdza Robaka budzą uczucia patriotyczne i wywierają nastrój oczekiwania na wkroczenie wojsk napoleońskich na Litwę. Zatem rok 1812 ma być czasem wolności i entuzjazmu, realizacji pragnień, pełen wróżebnych znaków.

5.Marzenia stają się faktem - na Litwę wkraczają oddziały Wielkiej Armii, wśród nich Legiony Polskie. Witano ich entuzjastycznie, bo nie tylko powracali znajomi i krewni ale przede wszystkim przybywali "rodacy mundury noszący, zbrojni, wolni i polskim językiem mówiący". Na cichą wieś litewską wraz z Wielką Armią przybywają historyczni bohaterowie: ks. J. Poniatowski, król westfalski Hieronim, generałowie Dąbrowski, Kniaziewicz, Małachowski, Giedroić, Grabowski. U starszych odżywają wspomnienia młodości, gdy przed III rozbiorem istniało polskie wojsko i młodzi pierwszy raz widzą młodego żołnierza. Sam Mickiewicz daje wyraz zachwytu opisując polskich żołnierzy.

6.Wśród ogólnego zachwytu prawie nie zauważone są głosy krytyczne, a jeśli nawet zostają usłyszane budzą sprzeciw. Przykładem mogą być słowa Maćka Dobrzyńskiego. Wojsko polskie składa się z cudzoziemców, obcokrajowe nazewnictwo, żołnierze grabią, napastują przechodnich, grabią kościoły.

7.Mickiewicz w retrospekcjach wraca do przyszłości w:

a)opowieści Gerwazego, kiedy opowiada historię Stolnika

b)historia Maćka Dobrzyńskiego

c)koncert Jankiela

34

8.Ad. a) Stolnik miał córkę, do której zalecał się Jacek Soplica. Gerwazy wspomina o poglądach swego pana, który popierał powstanie kościuszkowskie, zajazd Moskali na zamek Stolnika

9.Ad. b) Maciek uczestniczył w konfederacji barskiej, targowickiej, bojował z Moskalami

10.Ad c) Najwięcej o przeszłości Polski pisze poeta przedstawiając opis koncertu Jankiela:

a)powstanie konstytucji 3 maja

b)konfederacja targowicka

c)powstanie kościuszkowskie (rzeź Pragi)

d)nawiązuje do Legionów Polskich

11.Na historię w "Panu Tadeuszu" składają się: a) polityczne retrospekcje

b) akcja współczesna (działalność agitacyjna księdza Robaka, przygotowanie powstania na Litwie) c) wkroczenie armii napoleońskiej na Litwę

12.Akcja i historia w "Panu Tadeuszu" kończy się szczęśliwie, wszystkie spory zostały złagodzone, wszystkie pary pobierają się. Akcja polityczna kończy się mocnym kacentem "wszyscy pewni zwycięstwa wołają ze łzami <<Bóg jest z Napoleonem, Napoleon z Nami>>" (marsz Wielkiej Armii na Moskwę). Mickiewicz kończy akcję "Pana Tadeusza" na wiośnie 1812r. Oszczędził czytelnikom obrazu odwrotu Wielkiej Armii, pominął rozczarowanie do Napoleona, którym historia Polakom nie oszczędziła. Zakończył akcję w momencie największej radości. Stało się tak dlatego, by nie mącić wspomnieć o szczęśliwych latach (lata dziecinne) po za tym poemat miał dać radość i spokój znużonych aferami emigrantów, a rodakom w kraju przypomnieć niedawną radosną przeszłość. "Pan Tadeusz" był pisany "ku pokrzepieniu serc".

XVIII. Obraz szlachty w "Panu Tadeuszu"

1.Stolnik Horeszko - pierwszy pan w powiecie, ale z racji powiązań rodzinnych i majątku, mający szersze niż granice powiatu względy. Ojciec Ewy, w której zakochał się Jacek Soplica. Wróg Moskali, popierał konstytucję 3maja, lekceważył ludzi niższych urodzeniem i majątkiem, świadczy o tym stosunek Horeszki do J. Soplicy, podał mu "czarną polewkę", na znak odmowy ręki Ewy. Stolnik chętnie gościł Jacka w zamku, dlatego aby zyskać przychylność Jacka i szlachty. Stolnik to magnat uparty, zadufany w sobie, a jednak zagorzały wróg zaborcy. Spośród zebranych gości w Soplicowie najwyższy urzędem jest Podkomorzy.

2.Podkomorzy - daleko mu do takiego uznania jakie miał Stolnik, ale zdanie Podkomorzego jest w wielu momentach decydujące. Bohater wie o tym i zachowuje się poważnie i godnie, pamiętając o swoim stanowisku nie chce w niczym uchybić. Ma niewielki wpływ na bieg jakichkolwiek spraw, nawet w sejmach jest najniższą instancją. Jego stanowisko jest bardziej tytularne niż znaczące. Być może w duchu zdaje sobie z tego sprawę i stąd wynika jego wrażliwość (scena kłótni przy uczcie)

3.Sędzia - jest gospodarzem dworku w Soplicowie, bratem J. Soplicy, wujkiem i opiekunem Tadeusza.

Przedstawiciel szlachty średnio zamożnej. Doskonały gospodarz, majątkiem zarządza mądrze i roztropnie. W domu panował porządek, organizacja domu oparta na starych obyczajach, był gościnny, chętnie przyjmował emisariuszy, zwolennik uwłaszczenia i równouprawnienia chłopów; przywiązany do tradycji, o czym świadczy jego ubiór, niechętnie przyjmuje nowinki. Dworek posiada zadbany o treści patriotycznej. Sędzia został właścicielem zamku Horeszków, gdyż odebrano dużą jego cześć po konfederacji targowickiej. Sędzia procesował się z Hrabią o zamek, słuszność miał Hrabia, gdyż zamek do Horeszków należał od dawna. Sędzia uważa się i jest uważany za dobrego patriotę, współpracuje z Księdzem Robakiem, Tadeusza wychowuje w patriotyzmie, nie skąpi pieniędzy. Razem z innymi oczekuj wkroczenia wojsk napoleońskich na Litwę i cieszy się, że gości jenerałów. To nie przeszkadza mu przyjąć od Moskali zamek zarekwirowany Horeszkom i z uporem, wbrew sprawiedliwości, broni nabytku przed Hrabią.

4.Wojski - rezydent w domu Sędziego pełni funkcję marszałka domu, zastępuje sędziego pod jego nieobecność, przyjmuje i bawi gości, czuwa nad porządkiem i ładem dworu. Chętnie opowiadał myśliwskie historie, znał się na polowaniu, mistrz kulinarny, przygotowywał uczty, grał na rogu, konserwatysta, niechętny zmianom.

Wyżej od Wojskiego w hierarchii stoi woźny Protazy i klucznik Gerwazy. Należą do służby.

5.Protazy -Baltazar Brzeskalski; dawniej ważny sądowy, znawca staropolskich obyczajów związanych z sądownictwem, on zaniósł pozew sądowy Hrabiemu, oddany sługa Sędziego. Ze wzruszeniem wspomina czasy, gdy Polska była niepodległa. Hołduje starym obyczajom, uważa, że nie musi znać się na nowej modzie, gdyż staropolskie obyczaje są najpiękniejsze. Tęskni za dawnymi czasami przywiązany do tradycji, oddany Sędziemu. Protazy i Gerwazy są przywiązani do swoich chlebodawców.

6.Gerwazy (Rębajło) - sługa Horeszków, pochodził ze szlachty, klucznik w zamku Horeszków, były sługa Stolnika, przydomki: Klucznik, Mapanek, Szczerbiec, Scyzoryk. Był lojalny, nienawidził Sopliców i poprzysiągł

35

im zemstę, przez 20 lat potęgował w sobie nienawiść by w końcu dokonać najazdu na Soplicowo. Potrafił przebaczyć Jackowi Soplicy, który zabił Stolnika.

Spadkobiercą Soplicowa będzie Tadeusz.

7.Tadeusz - wrócił ze szkół z Wilna, matka zmarła, gdy był dzieckiem, ojciec pokutuje pod mnisim kapturem.

Tadeusz o nim nie wie nic. Jest pod prawną opieką Sędziego. Został żołnierzem, do Soplicowa wraca mocny, zaręcza się z Zosią i uwłaszcza chłopów. Dobrze jeździł konno, żołnierka była jego pasją, nie ma zapału na nauki, patriota.

Liczną grupę stanowi szlachta zaściankowa.

ZAŚCIANEK - to okolica szlachecka zamieszkana przez schłopiała szlachtę.

Domostwa Dobrzyńskich są zaniedbane, pozostały ślady po dawnych walkach (wielka żelazna kula wśród traw, stare krzyże, ściany podziurawione przez kule). Nad drzwiami umieszczone są herby, w pomieszczeniach znajduje się rynsztunek, m.in. kolczuga. Dobrzyńscy podkreślają cały czas swoje szlacheckie pochodzenie. Różnią się od chłopów wyglądem, czarne włosy, wysokie czoło, orle nosy. Szlachta dobrzyńska pod wpływem Klucznika buntuje się przeciwko Soplicom. Konewka nazywa Soplice łotrem, Brytewka "ciemiężonym cielem". Na koniec wszyscy krzyczą: "Hejże na Soplicę!". Szlachta łatwo daje się namówić do walki z Soplicami, wynika to nie tylko z tradycyjnego zabijactwa, ale przede wszystkim z wrogości do Sopliców. Sędzia wzbogacił się, a oni biednieją. Maciek nad Maćkami nie popiera wzburzonej Szlachty, staje po stronie Sopliców. Szlachta nie ma rozeznania politycznego ulega moskiewskiej propagandzie, choć jest dość patriotyczna, narzeka na Moskali, którzy nie chcą walczyć.

Na tle tego tradycyjnego środowiska szlacheckiego wyróżniają się dwie postacie: Hrabia i Telimena. Są oni reprezentantami nowych czasów. Tradycjonaliści tkwią korzeniami w czasach oświeceniowych i barokowych, a ci dwaj w czasach sentymentalizmu.

8.Hrabia - daleki krewny rodu Horeszków, różni się znacznie od swych przodków, nie nosi stroju polskiego lecz angielski strój myśliwski, stara się być w ubiorze oryginalny. Odbywa wiele podróży po Europie. Zafascynowany cudzoziemszczyzną, patriota, odważny, ma skłonności do pracy, kocha się w tajemniczych opowieściach.

9.Telimena - w średnim wieku, stara panna, przyjeżdza do Soplicowa by opiekować się Zosią i znaleźć męża, lubi Tadeusza, Hrabiego, wychodzi za Rejenta, ma cechy żony modnej z lat Krasickiego, mieszkała w Petersburgu, zafascynowana cudzoziemszczyzną, lubi rozmawiać o sztuce, na której się nie zna; popisuje się znajomościami w Paryżu i Petersburgu.

10.W "Panu Tadeuszu" oprócz bohatera jednostkowego (J. Soplica - ksiądz Robak) jest bohater zbiorowy szlachta polska:

a) szlachta nie jest monolitem, jest wewnętrznie zróżnicowana na grupy: magnateria (Stolnik Horeszko), arystokracja (Hrabia), szlachta ziemiańska (Soplica), szlachta zaściankowa.

b) można dostrzec proces ubożenia magnatów i utraty ich znaczenia, natomiast bogacenia się szlachty ziemiańskiej c) szerzenie się kosmopolityzmu (Hrabia, Telimena)

d) obyczajowość szlachty:

e) uczta w zamku, porządek zasiadania za stołem gości i gospodarzy w określonej kolejności f) obecność staropolskiego obyczaju podczas zaręczyn Tadeusza i Zosi

g) hołdowanie tradycji - wystrój domów (dwór Sędziego) h) pamięć o przeszłości w zaścianku dobrzyńskim

i) staropolski obyczaj najazdu jako metody wyjaśniania sąsiedzkich nieporozumień j) "czarna polewka" jako obyczaj odmówienia konkurentowi ręki panny

k) ustawienie gości na polanie (powrót z lasu, grzybobranie)

11."Pan Tadeusz" to utwór realistyczny, w którym poeta dbał o obiektywizm; jego bohaterowie nie są postaciami monolitowymi mają zalety i wady.

XIX. J. Soplica - ksiÄ…dz Robak; nowy typ bohatera romantycznego

1.Bohater romantyczny pierwszego okresu literackiego romantycznego był z reguły człowiekiem niezwykłym, zdolnym do wielkich czynów, nieszczęśliwy kochanek, samotny, zbawca, który sam chciał uszczęśliwić naród

(polski prometeusz). Po upadku powstania listopadowego ulega zmianie, nowym typem bohatera jest J. Soplica.

2.Pochodzi ze średnio zamożnego rodu szlacheckiego, nazywany Wąsalem, bywał w zamku Stolnika, pokochał jego córkę Ewę z wzajemnością. Jawi się jako człowiek o dużym temperamencie, dumny, zarozumiały, obdarzony urokiem osobistym, politykujący hulaka. Potrafi powstrzymać swój temperament pod wpływem miłości do Ewy. Nie możność poślubienia córki Stolnika jest ciosem; nie tylko odmówiono mu ukochanej kobiety, ale i zawiódł się na przyjaźni ze Stolnikiem, urażona została jego duma. Z rozpaczy poślubia niekochaną kobietę, wpada w nałóg

36

pijaństwa, stacza się na dno. Po przypadkowym, nieplanowanym zabójstwie Stolnika, cała opinia obraca się przeciwko Jackowi. Okrzyknięto go zdrajcą, ponieważ panowało mylne przekonanie, iż był w zmowie z

Moskalami. Otrzymuje od nich zarekwirowany Stolnikowi zamek. Jacek ucieka z kraju, zamyka się pierwszy etap jego życia.

3.Wstępuje do Legionów. Diametralnie zmienia swoje życie, brał udział w licznych wojnach, zajął się działalnością konspiracyjną. Wstąpił do klasztoru i przyjął imię Robaka - marna istota, taka jak on. Dziełem jego życia miało być przygotowanie powstania na Litwie, wspomaganie wojska Napoleona. Prowadził działalność agitacyjną. J. Soplica jest działaczem niepodległościowym, ale nie takim jak Konrad czy Wallenrod. Jest emisariuszem, jego zadanie polega na przeniesienie wiadomości, ale i agitowaniu do powstania, które ma dokonać się za sprawą wszystkich warstw społecznych. (Robak agituje nie tylko szlachtę ale i chłopów). Miejsce osamotnionego bohatera- zbawiciela, zajmuje działacz polityczny, organizator przygotowujący walkę całego narodu, tym różni się od bohatera wczesnego romantyzmu.

4.J. Soplica ma jednak cechy wspólne z bohaterami wczesnego romantyzmu:

a)Buntownik

b)metamorfoza osobowości

c)patriota

d)nieszczęśliwy kochanek

e)samotność

f)tajemniczość

g)dylematy natury wewnętrznej

5. Ocena postaci:

a)postać dynamiczna- nie tylko zmieniająca się, ale i świadomie kształtująca własną postawę

b)rehabilituje się za grzech zabójstwa, przełamuje wady swojego charakteru

c)odnosi imponujące zwycięstwo, zmienia się, Klucznik mu przebacza, ale i on przebacza Gerwazemu, że zniszczył jego największe marzenie - powstanie w Soplicowie

d)umierając nie przyznaje się, że jest ojcem Tadeusza, umiera w nieświadomości jak go syn osądzi.

XX. "Polonez narodowej wyobraźni". O "Panu Tadeuszu" jako ostatnim

eposie

1."Pan Tadeusz" jest określony jako "epopeja szlachecka" bądź też "epopeja narodowa".

2.Elementy łączące dzieło Mickiewicza z tradycyjną, klasyczna Iliadą i Odyseją Homera:

a)Mickiewicz przedstawia obraz społeczeństwa (szlacheckiego) na tle ważnych wydarzeń historycznych - epoka napoleońska

b)Retardacja - obecność takich partii utworu, które zatrzymują akcję, rolę tą pełnią przede wszystkim opisy przyrody

c)Inwokacja

d)Zachowanie zasady decorum - zgodność formy z treścią (treść a język)

e)Zobiektywizowana narracja, zdystansowany narrator, ukryty poza opisywanymi wydarzeniami

f)Podział na księgi (w eposie antycznym na pieśni)

g)Bogactwo środków artystycznego wyrazu - porównania homeryckie

3.Mickiewicz w "Panu Tadeuszu" wykorzystał wzory literackie, jakie ukształtował epos antyczny, ale i je przekształca:

a) inwokacja nie jest skierowana do muz, natchnienie ma poeta czerpać z pamięci o ojczystych stronach b) brak dwóch płaszczyznowości akcji (czytelnik ogląda to co dzieje się w świecie ludzkim nie boskim) c) przedstawione wydarzenia są zwykłe, codzienne nie tak jak w "Iliadzie"

d) Mickiewicz odheroizował (zdeheroizował) bohatera, wykreował bohatera zbiorowego e) Styl podniosły miesza się ze stylem potocznym

4."Pan Tadeusz" - epopeja narodowa, szlachecka jest eposem "zmodyfikowanym", różniącym się od eposu antycznego.

37

„Przygotowanie” jako polityczny komentarz do „Kordiana”

i pierwsza próba bezpośredniej oceny współczesności

J. Słowacki (1809-1849) poeta, dramaturg, epoki romantyzmu. Zadebiutował podczas powstania listopadowego wierszami: „Kulik”, „Bogurodzica”. Następnie wyjechał do Londynu jako kurier, a potem pozostał na emigracji. W Paryżu wydał dwa tomy „Poezji” zawierające przede wszystkim powieści poetyckie. Z powodu braku reakcji ze strony czytelników i krytyki opuścił Paryż i udał się do Szwajcarii. Powstały wówczas wiersze o tematyce patriotycznej, powieści poetyckie, dramaty i poematy poruszające problematykę osobistą, miłosna oraz narodowa. Wydał w 1834r. „Kordiana”, 1941 „Beniowski”.

Geneza utworu:

Dramat „Kordian” wydany w 1934r. miał być rekompensatą Słowackiego za nie wzięcie udziału w powstaniu listopadowym. Słowacki pod swoim adresem kierował słowa: „Czemuś – nie skonał, gdy inni konali…te nie zginąłem, życie mam za karę, a to piekielna kara niebios – życie”. W utworze próbuje znaleźć przyczyny upadku powstania listopadowego. Czy wynikiem pobudzającym do napisania utworu była również chęć polemizowania z III częścią Dziadów (obrażający portret ojczyma Słowackiego – dr Bem; poeta nie zgadzał się z mesjanistyczną koncepcją Mickiewicza, który rozumiał jako akceptacje biernego cierpienia).

Akcja utworu: osnuta jest na faktach: grupa podchorążych przygotowuje spisek na życie cara Mikołaja I. Zamachu miano dokonać 24 V 1829r., podczas koronacji cara na króla Polski. Do zamachu nie doszło na skutek konserwatywnych poglądów niektórych przywódców powstania.

„Kordian” zaczyna się od „przed akcji”- „Przygotowania”. Akcja zaczyna się w noc sylwestrowa 1799r., toczy się w chatce Twardowskiego w Górach Karpackich. Zebrani diabli wrzucają do kotła różne przedmioty, wlewają substancje po czym wychodzą politycy.

Jako pierwszy wychodzi gen. Józef Chłopicki –stworzony jest z kwasów, gazów, szpilek kaprala (nawiązanie do Napoleona). Jest stary, nie nadaje się do niczego do niczego i otrzymuje sprzeczne z naturą nazwisko Chłopicki od kmieciów. Zarzuca mu bierność w czasie powstania, także brak zaangażowania do powstania niższych warstw społecznych chłopów. Był zwolennikiem poglądów konserwatywnych.

Następnie diabli stwarzają księcia Adama Czartoryskiego do kotła wrzucają diament i sekretny atrament. Z kotła wychodzi człowiek blady, godny. Słowacki zarzuca Czartoryskiemu zbytnią ostrożność, a także krytycznie ocenia zabiegi dyplomatyczne Czartoryskiego, nie przynoszące widocznych rezultatów. Słowacki pracował w biurze dyplomatycznym Czartoryskiego, czcił go jako człowieka, natomiast nie zgadzał się z linią polityczną swego zwierzchnika.

Następną postacią stworzona przez siły nieczyste jest gen. Jan Skrzynecki. Stworzony jest z części raka, ślimaka. Słowacki zarzuca generałowi, że był przeciwnikiem aktywnych działań – militarnych, nie chciał wykorzystać sprzyjających sytuacji, przyjmował postawę defensywna. Cofając się jak rak.

Kolejną postacią jest Julian Ursyn Niemcewicz. W czasach oświecenia należał do działaczy strony patriotycznej, zwolennik reform. Autor komedii społeczno – politycznej „Powrót posła”. Do kotła diabli wrzucają „milion drukarskich czcionek”, sennego maku 3 główki. Słowacki odnawia Niemcewiczowi mianem poety i rycerza zaznaczając, że jego twórczość usypia naród, jest człowiekiem minionej epoki.

W ślad za Niemcewiczem idzie następny autorytet moralny i polityczny Joachim Lelewel, późniejszy przywódca Emigracyjnego Komitetu Narodowościowego Polski. Słowacki przyznaje Lelewelowi wielką wiedzę, jednak jego rolę w powstaniu ocenia negatywnie. Lelewel pokazuje głowę zadaje pytanie, będące parafrazą słów Hamleta: „Czy lepiej kiedy jest król czy kiedy go nie ma?” („Być albo nie być to wielkie pytanie”). Autor zarzuca politykowi chwiejność przekonań (zajmował niezdecydowane stanowisko w czasie sejmowej debaty nad projektem detronizacji cara Mikołaja I).

Następnie z kotła wychodzi ten, którego poeta, zgodnie z panującą na Emigracji opinią najbardziej krytykowanego dyktatora powstania w ostatniej jego fazie – gen. Jan Krukowiecki. Generał jest określony jako twór, poczwara, która przez pierś ma przewieszoną jeneralską wstęgę. Nazywa go zdrajcą, ponieważ porzucił swoich żołnierzy, prowadził pertraktacje z dowództwem wojsk rosyjskich, a następnie poddał Warszawę

38

Rosjanom. Nawiązuje Słowacki do „Kazań sejmowych” P. Skargi i „Do króla” Krasickiego, zarzucając, że „och rycerzy ginących porzuci/ z arki kraju wyleci jak kruk...”.

Nie poprzestając na dygnitarzach diabli stwarzają także środowisko, w którym ci dygnitariusze będą działać – posłów na sejm krajowy. Autor zarzuca posłom, że „Narodowej chwycą się nowiny”, nazywa ich „mówców plemię”; swoje wypowiedzi nie popierają działaniem. Poeta określa ich także mianem „stada szpaków” ludzi nie zdolnych do wyrażania własnego zdania, inspirowanych przez kierujące nimi siły polityczne, przywiązanych do przebrzmiałych poglądów.

Diabli tworzą także korpus oficerów. Również ich krytycznie ocenia, nazywa ich wymuskanymi rycerzami, są zniewieściali, niezdolnymi do działań.

W „Przygotowaniu” Słowacki przeprowadził bardzo ostrą krytykę środowiska powstańczego (posłów, korpusy oficerskie jak i przywódców wojskowych i politycznych) obarczając wszystkich odpowiedzialnością za niepowodzenia walk powstańczych. W „Przygotowaniu” mieści się też zapowiedz późniejszych konfliktów Kordiana. Szatan każe Mefistofelesowi obłąkać jakiegoś żołnierza – Polaka. Wybór pada na Kordiana.

Po „Przygotowaniu” następuje „Prolog”, scena która wywołała wiele sporów i jest przedmiotem różnych interpretacji. Występują 3 osoby, które przedstawiają propozycje kształtu i roli jaką ma spełnić poeta i poezja.

Pierwsza osoba „Prologu” to A. Mickiewicz, który głosi: „Sen cichy, sen przespany”; jest to mesjanistyczna teoria mówiąca o konieczności cierpienia jaka etapu drogi od wolności. Słowacki zarzuca Mickiewiczowi, że usypia naród zamiast budzić go do walki.

Druga osoba „Prologu” reprezentuje krytyków mesjanistycznej teorii Mickiewicza, którzy drwią z koncepcji politycznych, poety, wieszcza. Uważali oni, że były to koncepcje fatalistyczne (bezczynne oczekiwanie na spełnienie się woli Bożej).

Trzecią osoba „Prologu” jest sam Słowacki, który zapowiada odmienną interpretacją narodowej tragedii, zamierza ją przedstawić w dramacie. Jego koncepcja dotyczyć będzie włączenia do walki całego narodu. Zapowiada również osąd szlacheckich aktorów przegranego powstania.

Przygotowanie” i „Prolog” wprowadzają czytelnika w problematykę zakreślająca jakby ramy tematyczne „Kordiana”. Tytuł „Kordian” to trzecia część zamierzonego przez Słowackiego większego dzieła.

Portret psychologiczny Kordiana

Słowacki określił swego bohatera imieniem Kordian, imieniem w zestawie polskich imion poprzednio nieistniejącym. Pochodzi ono od łacińskiego słowa „cor” – serce. Imię bohatera zawiera zatem symbolikę charakterologiczną tej postaci.

Na podstawie didaskaliów aktu I należy stwierdzić, że Kordian jest 15-letnim chłopcem, towarzyszy mu wierny, stary, napoleoński żołnierz – sługa. Rzecz dzieje się w ziemiańskim dworku Kordiana. Chłopiec monologizuje o śmierci przyjaciela (motyw autobiograficzny – samobójstwo przyjaciela Słowackiego – Szpitznagla). Kordian rozumie, że przyczyną która doprowadziła przyjaciela do śmierci była wybujana fantazja (wyobraźnia). Śmierć przyjaciela stała się przestrogą dla Kordiana przed zbyt wybujałą fantazją. Kordian nie dba jednak o skutki swych myśli, przeciwnie pragnie marzeń, chce patrzeć na świat w bogactwie jego form poprzez marzenia.

W następnej części monologu daje wyraz poetyckiemu wizerunkowi świata. Chłopiec doznaje tak wiele uczuć i pragnień, że nie jest w stanie rozeznać się w ich natłoku i chaosie, żadnej myśli nie potrafi uznać za drogowskaz swoich wskazań. Cechuje go więc wewnętrzny niepokój, zagubienie, brak stabilizacji i określonego celu (idei), któremu mógłby się poświęcić. Kordian zwraca się do Boga z prośbą by wyznaczył mu cel życia. Temu wszystkiemu przysłuchuje się sługa – Grzegorz, który chce po przez swoje opowieści zwalczyć poczucie zagubienia i pustki u swego panicza.

Pierwsza opowieść o Janku, co psom szył buty. Janek był chłopcem, który nie chciał się uczyć. Zrozpaczona matka zabrała go do plebana, a ten poradził, aby oddać chłopca do szewca. U szewca Jankowi się nie spodobało i postanowił ruszyć w świat. W rodzinnych stronach słuch o nim zaginął, a tymczasem Janek dotarł okrętem na jakąś wyspę. Tam spotkał go król i mianował szewcem, który miał szyć buty dla jego psów. W ten sposób chłopiec jeździł u boku króla na polowania, potem został szambelanem, następnie rządcą prowincji, a potem panem. Wziął do siebie swą matkę, a król mianował matkę damą dworu, a plebana biskupem.

39

Janek (nic dobrego) robi karierę choć niczym na nią nie zasłużył. Kordian również marzy o „karierze”, chce osiągnąć pozycję wśród ludzi przez wykorzystanie swych talentów i zdolności, które chce oddać dla swych idei. Grzegorz snuje opowieść o Janku przedstawia pierwszą koncepcję samodzielności, zaradności i praktycyzmu życiowego.

Druga opowieść o walkach Napoleona. Pokazany jest Napoleon jako wielki wódz, który umie przemawiać do żołnierzy i wygrywać bitwy przy ich udziale. Druga koncepcja to propozycja udziału w patriotycznej zespołowej walce o wolność narodu.

Trzecia opowieść o pewnym mężczyźnie. Jest to dramatyczna historia z niewoli w Rosji o bohaterskim Kazimierzu, który zapłacił życiem za bunt. Trzecia propozycja to koncepcja spisku i jednostkowej walki za ojczyznę.

Kordian wybiera trzecią propozycję. Opowieść Grzegorza nie uspokajają Kordiana lecz przeciwnie, słuchając o czynach bohaterskich, poświęceniu i odwarze, tym mocniej odczuwa nicość i pustkę swego życia, niezdolność do działania.

Los Kordiana komplikuje się również z powodu nieszczęśliwej miłości do Laury. Laura starsza od niego przyzwyczajona do hołdów lekko i ironicznie traktuje uczucia chłopca, nie rozumie go (Słowacki wykorzystał swoje przeżycia z czasów studenckich – miłość do starszej od siebie Ludwiki Śniadeckiej). Nieszczęśliwa miłość, poczucie samotności, niemożność działania, doprowadzają go do samobójstwa. Kordian popełnia samobójstwo i żyje dalej, nie wiadomo czy go odratowano czy żyje jako duch.

W tym portrecie Kordiana czytelnik znajduje znane mu rysy charakteru bohatera romantycznego:

wyobcowanie

rozdwojenie wewnętrzne

nadwrażliwość

nieszczęśliwy kochanek

samobójca

zamknięty w sobie

nosi znamiona bohatera romantycznego

buntownik

skomplikowany, wrażliwy

patrzy na świat przez pryzmat marzeń i poezji Kordian w I akcie jawi się jako tragizujący młodzieniec.

Akt II – rok 1828; przedstawiony jest Kordian jako wędrowiec, który konfrontuje swoją wiedzę, marzenia z rzeczywistością, dojrzewa na oczach czytelnika.

Scena I – akcja toczy się w Londynie – Jannes Park – rozmowa z Dozorcą, który sprzedaje krzesła w londyńskim parku. Twierdzi, że jeśli chcemy obcować z naturą trzeba mieć pieniądze. Jeden z braci dozorcy sprzedaje miejsca w parlamencie, drugi brat sprzedaje groby w Westministerze (cmentarz), inny z braci sprzedaje herbowe pieczęcie (szlachectwo), czwarty jest aktorem tragicznym. Kordian po rozmowie z Dozorcą uświadamia sobie, że nie ma znaczenia wartość czynów ludzkich. Znaczenie (krzesło w parlamencie), sława i znaczenie (grób w Westministerze), szlachectwo, można zdobyć za pieniądze. Pieniądz ma ogromną moc.

Scena II – Kordian czyta na skałach w Dover dzieło Szekspira „Króla Leara”, ma pretensje do autora, że stworzony przez niego świat jest wyidealizowany, większy od gór, które Bóg stworzył.

Scena III – rozmowa z Wiolettą – na początku rozmowy Wioletta zapewnia Kordiana o swojej miłości do niego. Dla Kordiana porzuciła lorda i Boga. Kordian nie chce rozerwać sznur pereł. Wioletta reaguje jednym słowem: Szkoda!. Przywiązuje uwagę na wartości materialne. Kordian następnie informuje Wiolette, ze przegrał majątek łącznie z jej klejnotami. Wioletta stwierdza, ze przegrał jej serce razem z klejnotami. Postanawia jechać z Kordianem, gdy dowiaduje się, że ma ona konia ze złotymi podkowami. Okazuje się, że koń zgubił złote podkowy. Wówczas Wioletta źle życzy Kordianowi, chce żeby został postrzelony. Kordian wcześniej odtrącony przez damę przekonuje się, że uczucie można kupić za pieniądze. W trakcie rozmowy Wioletta ujawania swoją hierarchię wartości. Kordian bawi się jej udawanymi uczuciami i prawdziwą miłością do pieniędzy.

Obraz kobiety i jej stosunku do uczucia przedstawia również Fryderyk Schiller w balladzie pt. „Rękawiczka”.

Akcja „powiastki” rozgrywa się w średniowiecznym dworze, rozgrywają się igrzyska. Na rozkaz króla giermkowie puszczają na scenę żarłoczne zwierzęta. Nagle dama dworu Marta, chce wypróbować miłość rycerza Emroda, rzuca rękawiczkę w walczące zwierzęta, mówiąc by ten, który ją kocha, podał jej zgubę. Emrod jak na rycerza

40

przystało rzuca się pomiędzy potwory, powraca zwycięski. Czytelnik oczekiwałby w tym momencie sceny pochwały rycerza i jego oddania ukochanej. Tymczasem Emrod rzuca w twarz Marty rękawiczka mówiąc: „Pani twych wdzięków nie trzeba mi wacale”. Emrod uświadomił sobie, że został wystawiony na śmiertelną próbę, gdyby Marta go kochała nie naraziłaby go na niebezpieczeństwo.

Sposób ukazania obrazy kobiety w obu tekstach:

Wioletta – materialistka, uczucie nie ma dla niej znaczenia, dwulicowa, pewna siebie, utrzymuje się z pieniędzy bogatych kochanków

Marta – jest pyszna, lubi być w centrum uwagi, szachująca dla efektu cudzym życiem, bezwzględna. W utworze Słowackiego jak i w balladzie Schillera nie jest przedstawiona szczera miłość

Najstarszą politycznie sceną II aktu jest rozmowa Kordiana z papieżem. Bohater prosi o błogosławieństwo dla garści polskiej ziemi zroszonej krwią niewinnych ludzi. Papież nie podejmuje tematu rozmowy, informuje, że przyjechał do stolicy piotrowej śpiewak z Afryki, namawia Kordiana by wziął udział w koncercie śpiewaka. Swoją wypowiedz kończy: „niech się Polaki modlą, czczą cara i wierzą”. Katolicki papież nawołuje Polaków do czczenia prawosławnego cara polskiego. Trudno o jaskrawszy przykład jak interes polityczny, solidarność panujących, stały wówczas w Watykanie ponad wszystkimi innymi względami ideologicznymi. Kordian zdobywa nowe doświadczenia, wznoszone dotąd autorytety moralne nie sprawdzają się w rzeczywistości, władza trzyma ze sobą, Polska musi liczyć tylko na siebie.

Monolog Kordiana na szczycie Mont Blanc

Finałem aktu II jest monolog Kordiana na szczycie Mont Blanc, odpowiednik „Wielkiej Improwizacji” z III części

„Dziadów” A. Mickiewicza.

Kordian stoi na wyniosłym szczycie, patrzy z góry na odległe równiny, gdzie człowiek jest niewidzialną drobiną, a morze plamką. Doznaje romantycznego poczucia potęgi: „Jam jest posąg człowieka na posągu świata”. Kordian przeżywa rozterki, boi się wgłębić problemy świata. W dalszym ciągu nękają go rozterki dotyczące sensu życia. Do głosu dochodzi również dawna rozterka między pragnieniem działania, a poczuciem niemożności. Rodzi się decyzja: „Mogę – więc pójdę! Ludy zawołam! Obudzę!” Zaraz po tym jednak przychodzi jak echo dawna bezsilność wahanie: „Może lepiej się rzucić w lodowe szczeliny?”.

Następnie Kordian wspomina o swoich podróżach i doświadczeniach, miłość można kupić za pieniądze, zwątpił w sens wiary. Te doświadczenia budzą w nim życie. Brak mu tylko wielkiej myśli, której można by poświęcić życie. Kordian znajduje ideę, jest nią walka o wolność Polski, rzuca hasło: „Polska Winkelriedem narodów!”. Według legendy Winkelried to bohater walki z Austrią o wolność Szwajcarii, podczas bitwy, gdy nieprzyjacielska piechota zagroziła Szwajcarom drogę, zebrał dzidy i wbił sobie w pierś, otwierając tym samym drogę rodakom. Winkelried był dla Słowackiego symbolem poświęcenia i działania. Hasło to miało charakter polemiczny w stosunku do hasła Mickiewicza: „Polska Chrystusem narodów!”; akcentowało konieczności działania. Obu poetom chodziło o to samo, o wyzwolenie Polski z jarzma niewoli poprzez działanie.

W akcie I Kordian był tragicznym młodzieńcem, w akcie II wędrowcem zdobywającym doświadczenia, w akcje III pojawia się Kordian – spiskowiec, w scenie IV podczas narady w podziemiach katedry Kordian występuje jako Podchorąży.

Spiskowcy zebrali się by podjąć decyzję dotyczącą zamachu na życie cara. Kordian wysuwa wniosek, by zabić cara i uwolnić tron od tyrana, Polska wówczas wolność. Po zamachu Kordian nie zasiądzie przy tronie, gdyż „ ja w chwili ofiarnej jak kadzidło spalę”. W starciu z konserwatystami Prezesem i Księdzem, Podchorąży przegrywa – spiskowcy opowiadają się przeciwko zabiciu cara. Kordian decyduje się sam go zabić. Scena dowodzi

41

zapału i siły wewnętrznej Kordiana i jego naiwności politycznej; wydaje mu się, że jednorazowy akt – zabicie cara

– może rozwiązać trudności polityczne Polski. Nie ma programu sięgającego dalej niż zabójstwo tyrana.

W ten sposób Kordian staje w rzędzie indywidualistów romantycznych, którym wydaje się, że trzymają w ręku losy ludzkie. Zawołanie Kordiana: „Dajcie mi się w ręce!”, brzmi jak Konradowe „Daj mi rząd dusz!”. Słowacki nie chce propagować takiego indywidualizmu, przeprowadza jego krytykę. Pierwszą jej zapowiedź mamy w scenie Katedry w podziemiach. Kordian nie potrafi porwać za sobą spiskowców, którzy w głosowaniu idą za prezesem.

Decydująca rozgrywka odbywa się w nocy przed sypialnią cara. W historii Kordiana jest to kulminacyjny moment życia. Kordian pragnął jednej wielkiej myśli i znalazł ją na szczycie Mont Blanc; gnębił się niemożnością dokonania wielkiego czynu i oto ma zabić cara, uwolnić tron od przywłaściciela. Kordian nie dokonuje zabójstwa jest zbyt słaby, by spełnić zaprzysiężony czyn, przeliczył się z własnymi siłami. Na przeszkodzie stają mu nie okoliczności zewnętrzne, lecz wewnętrzne słabości upostaciowione w Strachu i Imaginacji. Nie chodzi tu o zwykły, ludzki strach, ale brak siły dla przedsięwzięcia historycznej odpowiedzialności Kordiana, który pomylił się dwa razy: co do spiskowców i co do siebie.

Złudność nadziej i wiary w celowość podejmowanych czynów unaoczni Kordianowi Doktor (Mefistofeles) w szpitalu wariatów: porównując czyny Podchorążego z wiarą dwóch obłąkańców, przeświadczonych, iż zbawiają ludzkość. Mimo ostrej krytyki działalności spiskowców, mimo, iż szatan daremni chce tym porównaniem złamać Kordiana, który uświadamiając sobie swoją klęskę zachowuje jednak poczucie moralnej słuszności wybranej drogi. „Każdy człowiek, który się poświęca za wolność – jest człowiekiem.

W obliczu przemocy człowiek może ocalić swą godność przez akt sprzeciwu, nawet daremnego. Hańbi dopiero pogodzenie się z niewolą.

Wnioski:

Kordian to postać dynamiczna, ukazana w działaniu

Kordian jako bohater romantyczny:

nieszczęśliwy kochanek

osamotniony

obłąkany

brak mu celu

buntownik, poeta

wrażliwy

patrzy na świat przez pryzmat poezji

prometeizm

w działalności politycznej głosi hasła postępowe, republikańskie klęska Kordiana ma charakter polityczny

Wymowa polityczna dramatu J. SÅ‚owackiego

1.Znaczenie ważniejsze od akcentów polemicznych jest ocena przyczyn klęski powstania. Krytykę sfer rządzących wyraża poeta w „Przygotowaniu” w scenie narady spiskowców. Jako Prezes występuje w „Przygotowaniu” J. U. Niemcewicz. Prezes boi się zdecydowanego działania, hamuje zapał zaprzysiężonych, nie chce, by Polska odzyskała wolność przez zabicie cara. Argumenty prezesa:

a)zbrodnia pociÄ…gnie za sobÄ… zbrodnie

b)Bóg ukarze morderców, inne kraje mogą się zwrócić zbrojnie przeciwko Polsce, a Polska nie będzie mogła się bronić

c)Polska po dokonaniu zbrodni zhańbi się

Konserwatywne i antyrewolucyjne stanowisko Prezesa zostało przedstawione zgodnie z prawdą historyczną.

2.Pierwszą przyczyną niepowodzeń powstania upatruje Słowacki w przesadnej ostrożności, wpływającej na ograniczenie działań powstańców, bierności sejmu i korpusu oficerskiego.

3.Drugą przyczyną – Kordian – Podchorąży – jest postacią syntetyczna, nosicielem poglądów politycznych spiskowców z 1831r. Jest on „szlacheckim rewolucjonistą”. Wierzy naiwnie, że wyzwolenie kraju można dokonać przez jeden akt terroru. Zgodnie z poglądami wojskowego spisku zapomina i nie formułuje żadnego

42

programu na przyszłość. Chce dokonać zbrojnego czynu i usunąć się w cień, by nie być pomówionym o chęć zdobycia władzy. Najważniejszym błędem całej tej ideologii było niedostrzeganie potrzeby uczynienia powstania ruchem ogólnonarodowym, wciągnięcia ludu. Sądzono, że wystarczy spisek i zamach, obawiano się, ze udział ludu nie nada walce charakteru społecznego. Najwyraźniej dostrzec to można w śpiewie Nieznajomego: „Pijcie wino! Idźcie spać! My weźmiemy win puchary, by je w szklany sztylet wlać!” Brzmi tu chęć odgrodzenia się od ludu, działanie zostaje zarezerwowane dla spiskowców. Cała polityczna ideologia spiskowa nie oparta na powstaniu ogólnonarodowym, ale działalność nielicznych patriotów jest błędna. Słowacki krytykuje powstanie, nie podziela poglądu tych , którzy ze słabości politycznej ruchu wyciągnęli wniosek o jego klęsce, poeta mocno akcentuje moralną wartość powstania, jako manifestacji, niezgody na niewolę. Pokazuje, że zła była metoda, taktyka, należało włączyć do walki lud. Problematyka polityczna dramatu nie kończy się na dyskusji o powstaniu; w scenie na placu zamkowym ukazał Słowacki kontrast zachowania się ludu warszawskiego i dygnitarzy.

4.Wypowiedz o zabarwieniu antycarskim w scenie III aktu III. Pierwszy i Drugi z ludu:

Pierwszy: „Car się ukoronował, przysiągł na konstytucję, wyszedł z kościoła”. Drugi: „Kiedy car wróci na zamek, będzie jadł”; zestawia go ze zwierzęciem.

Szlachcic zarzuca, że będzie łamał prawa. Nienawiść do caratu jednoczy lud. Słowacki pokazuje samowolę, okrucieństwo stosowane przez władze carskie.

Zostało zabite dziecko, matka pragnąca je ratować została pobita.

5.Charakterystyka cara:

car mówi o Polsce jak o kraju umarłym; Polska przestała istnieć, umarła na wieki

car, myślał, że Polska będzie się bronić, a tymczasem jest to naród zdjęty strachem

wielu Polaków służy carowi z uśmiechem

Starszy brat cara ustąpił mu tronu za namową matki

Poprzednik – Piotr I – car został uduszony ta zbrodnia plamiła rodzinę carską

Car odnosi siÄ™ do brata z pogardÄ…

6. Charakterystyka Konstantego:

nazywa Kordiana psem, gardzi nim, żąda by przeskoczył piramidę bagnetów, zależy mu, żeby mu sienie udało, by udowodnić lepsze wyszkolenie swoich żołnierzy

zgwałcił i zabił 16-letnią Angielkę i trupa schował w szafie

7.Car i Konstanty doszli do władzy poprzez morderstwo, są żądni władzy, nienawidzą Polaków.

8.„Kordian” jest pierwszym większym dziełem Słowackiego, w którym przeprowadzono słuszną krytykę wydarzeń historycznych

Obrachunek z poezja romantyczną w „Nie – Boskiej komedii”

Sylwetka literacka Zygmunta Krasińskiego:

Z. Krasiński urodził się 1812r. zmarł w 1859, został pochowany w Opinogórze. Pochodził z rodziny arystokratycznej, jego ojciec Wincenty był hrabią, konserwatystą, co sprawiło, że jego stosunek wobec polityki caratu był służalczy, jego salon przedstawił Mickiewicz w III części „Dziadów”. Przez całe życie ojciec miał wpływ na Zygmunta. Zygmunt studiował na uniwersytecie w Warszawie w 1827-1829r. Przed wybuchem powstania wyjechał za granicę na dalsze studia, był to celowy zabieg ze strony ojca. Nie wrócił do Polski, nie wziął udziału w powstaniu, jego ojciec stał po stronie Wielkiego Księcia Konstantego, zabronił mu powrotu do kraju. Kiedy przebywał we Francji i Szwajcarii, był świadkiem działań rewolucyjnych w Lyonie i to skłoniło go do przemyśleń.. Do końca życia przebywał za granica jako turysta, a nie jako emigrant.

Napisał „Nie – Boską komedię” w 1833r. – dramat o rewolucji.

Inne jego utwory to: „Władysław Herman i jego dwór”, „Irydion” – 1836r., „Przedświt” – 1834, „Psalmy przyszłości” – 1845, „Agaj-Han”- 1934r.

Geneza i kompozycja „Nie-Boskiej komedii”:

„Nie – Boską komedie” pisał Krasiński od 1833r. ale wydał dopiero w 1835r. i to anonimowo, by nie ściągnąć na siebie gromów za ujemną opinie o arystokratach i smutnej dla niech prognozy na przyszłość. Nie od razu „Nie – Boska komedia” była zamierzona jako dramat społeczny. Początkowo zamysł autora był inny; miał powstać utwór o romantycznym poecie, któremu brak gorącego uczucia, brak serca. Koncepcja ta uległa zmianie w trakcie pracy nad dramatem, stąd ewolucję tematu można odnaleźć w kompozycji utworu.

Kompozycja „Nie – Boskiej komedii” jest dwudzielna i symetryczna:

43

I i II część tworzy tzw. „dramat rodzinny”

III i IV – „dramat społeczny”.

Obie części łączy postać głównego bohatera – Męża – zwanego później Hrabią Henrykiem.

Dramat, zatem ma 2 warstwy znaczeniowe:

jest to „dramat rodzinny” i hasłem wywoławczym jest temat poezji i poety oraz problematyka moralna, jest to dramat o rewolucji; przedstawione są dzieje abstrakcyjnej walki grup przeciwstawnych – arystokracji i rewolucjonistów.

Te dzieje obrazują prowidencjalizm czyli pogląd poety na istotę historii. Osobliwością kompozycyjna „Nie – Boskiej komedii” jest opatrzenie każdej części rodzajem wstępu o charakterze liryczno-epickim, pisanym zrytmizowaną prozą. Porównywano je często do uwertur muzycznych. Zawierają one metaforyczne wprowadzenie w problematykę następującej po nich części, są do niej komentarzem.

Na kształt dramatu złożyło się wiele okoliczności:

W chwili wybuchu powstania listopadowego Krasiński znajdował się za granica, pragnął powrócić do kraju, ale zatrzymał go zakaz ojca. Wydarzenie historyczne wstrząsnęło jednak wyobraźnią poety, choć interpretował powstanie przez pryzmat ojca: w kategoriach rewolucji społecznej. Poeta chciał dać wyraz swoim poglądom i to stało się jedyną z przyczyn napisania utworu. Po za tym interesował go historia, wiele czytał o rewolucyjnych wybuchach w przeszłości. Zainteresowanie historią walk arystokracji i demokracji, lektury, podróże w połączeniu ze współczesną poecie sytuację w Europie złożyły się na genezę „Nie – Boskiej komedii”.

„Dramat rodzinny”.

W „Nie-Boskiej komedii” występują postacie:

realistyczne: Mąż – hrabia Henryk, jego żona Maria, syn Orcio, lekarz z żoną, Filozof, krewni metafizyczne: Dziewica, Mefisto, Orzeł, Anioł Stróż, Duch zły.

Część I:

Anioł Stróż posyła błogosławieństwo głównemu bohaterowi. Kontrastową postacią do Anioła Stróża jest Chór Złych Duchów. Wypowiada on z kolej przekleństwo – wysyła ku bohaterowi pokusę, piekielne zjawy, które będą usiłowały zwieść go z drogi cnoty. Zanim czytelnik pozna bohatera jest świadkiem walki złych i dobrych mocy o jego duszę. Dalej pojawia się bohater – Mąż – hrabia Henryk; ma miejsce małżeństwo z Maria i poczucie szczęścia, wzajemnie składane obietnice, marzenia Męża – pragnienie poezji, towarzyszki życia – idealnej kobiety; poczucie pomyłki życiowej przy kochającej lecz zwykłej, ziemskiej żonie (wpływ złych mocy). Wysłana przez złe duchy Dziewica uwodzi bohatera, który pędzi za nią wśród skał i widzi w niej uosobienie piękna, poezji lecz w czasie podróży opada z niej fałszywa maska, pozostaje wizja trupa, Mąż pojmuje swój błąd i klęską: Chór Aniołów nakazuje mu wrócić do domu, gdzie odbywały się chrzciny jego syna. Mąż powraca do domu, poszukuje Żony, pragnie pojednania, ale okazuje się, ze obłąkaną Marię zawieziono do szpitala wariatów. Mąż spotyka się tam z Żona, która twierdzi, że jest poetką, przedstawia poetycką wizje upadku świata, ujawnia także, że ich syn Orcio będzie także poetą, poczym umiera.

Część II:

Hrabia Henryk sam wychowuje syna. Spełniają się najgorsze przepowiednie przepowiedziane, w 10 lat po śmierci Marii Orcio jest poetą i traci wzrok. Nieszczęśliwy ojciec staje się obojętny wobec różnych myślicieli świata, traci wiarę, ale ma do spełnienie jeszcze jedną ważną misję – walkę w dobie rewolucji.

W „dramacie rodzinnym” pojawia się główny temat tej części – obrachunek z poezją. W epoce Romantyzmu rozpowszechnione było rozumowanie, że poezji głoszona przez twórcę i jego życie powinny stanowić jedno (nie powinno być różnicy między sztuką, a życiem realnym). Jeżeli samo życie nie staje się poezją, to wysiłek poety jest daremny, jego sztuka jest chwilowa fałszywa.

We wstępie do części I Krasiński w poezji romantycznej dostrzega wiele piękna zewnętrznego, nie potwierdzonego prawdziwością życia twórcy, wiele sztucznej poetyczności, oderwanie od rzeczywistości. Widząc ten rozdźwięk sformułował słynne dziś powiedzenie: „Przez ciebie płynie strumień piękności, ale ty nie jesteś pięknością”.

„Poetą z zewnętrznym pęknięciem” potwierdzającym prawdę wyżej wymienionych słów w dramacie jest Mąż uprawiający tą fałszywą, bo oderwaną od rzeczywistości poezję i dlatego do niego kieruje Krasiński słowa potępienia: „… twoja boleść nic nie utworzy, na nic się nie zda…twoje rozpacze i westchnienia opadają na dół i Szatan je zbiera!”. Zatem we stępie do części I potępia Krasiński poezję fałszywą. „Kto ma serce – on jeszcze zbawion być może” – mówił Anioł Stróż na początku I części; Krasiński wypowiada w ten sposób pogląd, że poezja (również życie) winna być podporządkowana idei moralnej, rozumianej w duchu chrześcijańskim jako

44

idei miłości. Tej zasadzie sprzeniewierza się Mąż, którego największą wada jest egoizm i egotyzm. Zawierając małżeństwo próbuje powiązać swą poezję z życiem, przysięga miłość kobiecie, nie potrafi jednak przezwyciężyć swego egoizmu wyrażającego się w uwielbieniu poezji. Gdy Dziewica – zły duch Męża pyta: „Pójdzieszli ze mną, w którykolwiek dzień przylecę do ciebie?”, Mąż bez wahania odpowiada: „O każdej chwili twoim jestem”. Mąż nie potrafi zwalczyć swego egoizmu i pogodzić miłość do poezji z miłością do kobiety. Mąż widzie przepiękną kobietę, Żona z kolei widzi Dziewicę jako „widmo blade”. Mąż przekonuje się o złudzeniu, gdy ma przeskoczyć przez przepaść, widzi w Dziewicy widmo (powoduje to strach). W scenie nad przepaścią hrabia Henryk otrzymuje drugie napomnienie: „Wracaj do domu i nie grzesz więcej”. Jednak jest już za późno, bo Maria przeklęła już syna, by stał się poetą, natomiast sama jako obłąkana, trafia do domu wariatów i umiera. Orcio również płaci wysoką cenę za talent poetycki, w wieku 14 lat traci wzrok. Mąż dochodzi w końcu do wniosku, że poniósł klęskę. Jego poezja nie ma związku z życiem i jako taka jest źródłem nieszczęścia. Nie nadaje życiu sensu, nie zapełnia pustki. Uświadamia sobie to bohater, wypowiadając słowa: „Pracowałem lat wiele na odkrycie ostatniego końca wszelkich wiadomości, rozkoszy i myśli i odkryłem – próżnię grobową w sercu moim – znam wszystkie uczucia po imieniu, a żadnej żądzy, żadnej wiary, miłości nie ma we mnie”. Hrabia zniszczywszy życie osobiste, powodując tragedię, ma jeszcze jedną szansę. Anioł Stróż udziela mu III i ostatniej przestrogi: „Schorzałych, zgłodniałych, rozpaczających pokochaj bliźnich twoich, biednych bliźnich twoich, a zbawion będziesz”. Różni się ona od poprzednich choć zachowuje ich charakter. Krasiński nadal podkreśla znaczenie miłości jako najwyższej idei. Tym razem kieruje ją nie ku jednostkom, nie ku ludziom bliskim, ale ku wszystkim ludziom cierpiącym. Dochodzi tu do głosu świadomość poety o związkach jednostki z ogółem. Hrabia Henryk decyduje się walczyć. Krasiński wypowiada tu pogląd, że nie poezja ale czyn tworzy prawdziwego człowieka. W „Nie – Boska komedia” „Nie – Boskiej komedii” autor zawarł portret poety – romantyka, pełnego dylematów, który uprawia poezję fałszywą, bo oderwaną od życia i pozbawioną najważniejszej wartości moralnej – miłości. Taka poezja czyni człowieka egotystą i egoistą, a w konsekwencji prowadzi do tragedii.

Oprócz hrabiego Henryka w dramacie poetką jest Maria (w chwili obłąkania) i jest poetą Orcio.

w pojęciu Marii poezja była wartością uwznioślającą człowieka, czymś upragnionym, bohaterka pragnęła jej dla siebie i dla syna.

w Przypadku Orcia poezja stała się treścią życia, oddzielonym światłem, którym żył niewidomy chłopiec.

Są to więc różne odmiany poezji, taka, która owładnęła Henryka, to poezja fałszywa, on sam zaś jest poetą przeklętym. Poezja Orcia i Marii jest prawdziwa, oni są poetami błogosławionymi.

„Dramat rodzinny” z „dramatem społecznym” łączy postać Męża – hrabiego Henryka, ale i również problem miłości. W „dramacie rodzinnym” miłość jest przedstawiona na płaszczyźnie uczuć osobistych, w „dramacie społecznym” uzyskuje wymiar ogólnoludzki.

Obraz arystokracji i rewolucjonistów w „dramacie społecznym”

Z. Krasińskiego „Nie – Boska komedia”

Druga część dramatu poświęcona jest problemowi rewolucji. Do walki o nowy porządek świata stają dwa obozy: arystokracji (obrońcy dawnego porządku)

i nowa siła społeczna – rewolucjoniści.

W skład obozu arystokracji wchodzą: baronowie, hrabiowie, książęta, arcybiskupi za swym duchowieństwem, są tam także kupcy i bankierzy – współczesna burżuazja.

Do obozu rewolucjonistów na czele z Pankracym wchodzą: Żydzi (Przechrzta), Leonard, Chór chłopów, rzeźników i lokai.

Obóz arystokratów:

Charakterystyki obozu arystokratów dokonuje autor w scenie rozmowy Pankracego z hrabią Henrykiem.

Zarzuty jakie stawia arystokratom Pankracy:

szlachta jest pozbawiona dumy

zwraca uwagę na niecną przeszłość szlachty, wskazuje na rozpustę, niemoralność, zbrodnię

zarzuca brak waleczności i wiary („szabla twoja-szkło, Bóg twój-mara”)

zarzuca, że są „zgrzybiali, robaczywi, pełni napoju i jadła”, mówi „ustąpcie młodym zgłodniałym i silnym”; pozbawieni moralności

są „mali, tchórzliwi bez godności osobistej”

45

zarzuca zdeprawowanie szlachty

Pankracy ogląda portrety przodków hrabiego i charakteryzuje je:

Starosta był morderca (zabijał kobiety i Żydów – zbrodniczy charakter arystokracji, fałszerstwo i wandalizm);

Kanclerz – fałszował akty, przekupstwa sędziów, zachłanność na dobra materialne, cudzołóstwo, zdrada narodowa,

szlachta traktowała chłopów na równi ze zwierzętami, kobiety tego stanu były nałożnicami królów

Pankracy uważa arystokratów za głupców, ich głupota doprowadziła kraj do ruiny, dobra zdobywali nieuczciwe

Pankracy wyrzuca arystokracji odwieczny ucisk najniższej warstwy społecznej, gnębiła ja głodem, cierpiała na niewolę, szlachta była zbrodnicza i niemoralna

Argumenty jakie używa hrabia Henryk, aby odeprzeć argumenty Pankracego:

podkreśla zasługi arystokratów dla społeczeństwa, arystokracja broniła granic państwa, opiekowała się ludem

broniła wiary chrześcijańskiej

chłopi pozostawali w domach gdy oni walczyli

upowszechnili naukÄ™

dbali o rozwój duchowy społeczeństwa

Hrabia swoją warstwę społeczną uważa za odwiecznych obrońców i budowniczych tradycji historycznej władza dana jest im od Boga

Charakteryzuje obóz rewolucjonistów mówiąc: „rozpusta złota i krew” to wartości, którym hołdują rewolucjoniści.

Dopełnieniem charakterystyki obozu arystokracji jest scena obierania hrabiego Henryka wodzem okopów Świętej Trójcy i następnie po tym rozmowa z obrońcami. I, II i III Hrabia zazdroszczą Mężowi, że został wodzem, zarzucają mu dumę, egotyzm, zbyt wielkie mniemanie o sobie, nieumiejętność prowadzenia walki. Ujawniają się wady szlacheckie: zazdrość, fałsz, obłuda.

Obrońcy zamku przysięgli walczyć do końca, raczej umrzeć niż poddać się. Okazuje się, że występki znaleźć można nie tylko w powstańcach. Ci którzy mają bronić honoru i religii sami są pozbawieni poczucia honoru, są małodusznymi tchórzami. W chwili gdy przysięgają walczyć do końca, myślą o poddaniu się, by za cenę zaniechania oporu zapewnić sobie drogę układów ocalenia życia, majątków.

Charakterystykę obozu arystokracji znaleźć można w rozmowie hrabiego Henryka z obrońcami w sali zamku Świętej Trójcy. Zebrane kobiety i mężczyźni proszą, by hrabia się poddał, by nie odsyłał posła, że będą walczyć. Chcą się poddać bez walki. Zdrajcą okazuje się książę, który buntuje zebranych. Ojciec Chrzestny popiera postawę Pankracego, namawia by pozostali przyłączyli się do niego, a wódz Pankracy zapewni im ochronę życia i nietykalność majątku; dowodzi to jego zdrady. W rozmowie z Pankracym Henryk bronił arystokracji, choć nie mógł obalić zarzutów wodza rewolucji, próbował przeciwstawić im zasługi szlachty. W scenie ostatniej sam zaczyna przemawiać językiem Pankracego i faktycznie powtarza jego zarzuty.

Wnioski:

Krasiński uważa, że rewolucja jest konsekwencją występków arystokracji, które spowodowały rozkład moralny tej warstwy

Hrabia Henryk próbuje przekonać, że arystokracja była w przeszłości główną siłą narodu, że tworzyła i broniła państwa jednakże nie potrafi znaleźć pozytywów w teraźniejszości

arystokracja jawi się jako klasa zdegenerowana, która straciła męstwo i poczucie honoru i nawet zdolność do obrony. Pozornie pokorni i dumni, w chwili klęski tchórzliwi; podli niebrzydzący się zdrady (hrabia stanowi wyjątek)

stąd pesymistyczny wniosek, że ta cześć społeczeństwa, która zdaniem Krasińskiego jest powołana do obrony świętych zasad: honoru i religii, nie jest w stanie spełnić tego zadania, a swoim postępowaniem tylko przyspiesza własną zgubę.

Obóz rewolucjonistów:

Krasiński miał zbyt mocno od dzieciństwa upojoną niechęć do rewolucji i strach przed nią, by móc zdobyć się na obiektywizm. Obraz obozu rewolucjonistów nosi znamiono pamfletu (utworu szyderczego). Pierwszej charakterystyki obrazu rewolucjonistów dokonuje Krasiński we wstępie do III części.

Wygląd rewolucjonistów: jawi się jako tłum, który stoi u bram miasta; mają rozbite namioty, zastawione deskami, jedzą i upijają się alkoholem. Są nędzni; spoceni, mają rozczochrane włosy, są ubrani w łachmany, rozgorączkowani, ich dłonie są zniszczone od pracy, trzymają w rękach kosy i młoty. Kobiety są biedne, głodne,

46

jawią się jako istoty zbyt szybko zestarzałe, są brudne, mają ponury wzrok, który ożywia się na widok kufla z winem. Wznoszą hasła: „Niech żyje Pankracy!”, „Niech żyje kielich pijaństwa i pociechy”. W okrzykach wznoszonych przez rewolucjonistów zawarta jest sugestia, że ewolucjonistycznemu tłumowi brak jest rzeczywistej ideologii, która zastępują chęć użycia i pragnienia zemsty.

Charakterystyki tego obrazu dokonuje Krasiński w scenie nocnej. Nie wiadomo co skłoniło Henryka do ryzykownej wyprawy, być może ciekawość. Chęć obejrzenia przeciwnika z bliska, być może chęć zrozumienia go. Cała scena ma charakter żywych obrazów powiązanych ze sobą tylko z motywem wędrówki Hrabiego. Cała scena robi wrażenie koszmarnego snu i jest stylizowana na wędrówkę przez piekło (analogia do wędrówki Dantego przez piekło).

W skład grupy rewolucjonistów wchodzą: chłopi, lokaje, rzemieślnicy, robotnicy Przechrzta, Blanchetti, Pankracy, chór zabójców. Tę grupę rewolucjonistów (rzemieślników) charakteryzuje żądza mordu połączona z brutalną siłą i bezwzględnością, a jednocześnie brak celów ideowych. Nie inne cele prześwięcały też chórowi lokai czy chłopów. Ci jeszcze raz formułują cele rewolucji i żądze zemsty, pomszczenia dawnych krzywd, jest siłą i słabością rewolucji. Siłą bo wyzwala fanatyzm karzący rezygnować z moralności, uczuć, mądrości, a zastępując ją ślepym posłuszeństwem i wiarą w przywódcę. Obóz rewolucjonistów chlubił się m.in. tym, że obalił religię, wiarę i dał ludziom wolność. Krasiński sugeruje, że to nie prawda, bo wiara pozostała, tylko zmienił się jej obiekt, dawniej był nim Bóg, dziś Pankracy.

Stosunek rewolucjonistów do przeszłości:

są upojeni teraźniejszością

nie myślą w ogóle o przeszłości, a nawet nie podejrzewają, że o niej myśleć trzeba

Są zdani na przywódców, dlatego nie widzą perspektyw, nie zastanawiają się co będzie dalej, po zburzeniu ostatniego zamku arystokratów.

Żądza zemsty rewolucjonistów ujawnia się w:

w hasłach przez nich głoszonych

rewolucjoniści chcą zniszczyć dorobek materialny arystokracji, świątynie, domy

w ślepym posłuszeństwie fanatyzmie (bezgraniczna wiara w wodza, który nienawidzi arystokracji)

Wg hrabiego Henryka rewolucja zniszczyła cały dorobek materialny i zmysłowy ludzkości ale sama nie wytworzyła nic nowego. Nikt po za Pankracym nie zdaje sobie sprawy, że obalenie starego świata to dopiero połowa drogi. Dopiero teraz trzeba przystąpić do budowania i utworzenia nowego i lepszego świata. Krasiński wyraźnie sugeruje, że obóz rewolucjonistów nie nadaje się do roli twórcy nowego świata: bo którzy ma to uczynić? Rzeźnicy to siła wielka ale bezmyślna, chłopi marzą tylko o wygodach, Leonard jest zapalonym fanatykiem niezdolnym do samodzielności, Blanchetti ma na widoku sławę żołnierską. Jedną z najaktywniejszych grup jest grupa Przechrzty, ale oni chcą wykorzystać rewolucję do własnych celów. Wg Krasińskiego rewolucja nosi w sobie zarodek klęski: jeszcze nie zwyciężyła a już widać tendencje do tworzenia nowej arystokracji. Znamienne są słowa Blanchettiego „Chociaż żeście moi braci w wolności, nie jesteście moimi braćmi w gniewie”. Słusznie hrabia Henryk ostrzega: „(…)tak się poczyna każda arystokracja”.

Wnioski:

Krasiński dostrzega u rewolucjonistów siłę i zapał

Uważa, że obóz ten nie jest w stanie stworzyć nowy lepszy świat, gdyż miejsce głębszych celów zajmują motywy prymitywne, okrucieństwo, chęć wyżycia się, zemsty

Rewolucjoniści bezwzględnie posłuszni są przywódcy, któremu wierzą bezkrytycznie, zaś przywódca odpowiada im pogardą.

Hrabia Henryk i Pankracy – charakterystyka postaci

Hrabia Henryk: W „dramacie rodzinnym” jest Mężem, Ojcem, poetą, zostaje potępiony za uprawianie fałszywej poezji. Otrzymawszy trzecią przestrogę postanawia iść na pomoc zamkowi Świętej Trójcy, zachęcony do tego słowami Orła: „Szablą ojców twoich, bij się o ich cześć/ i potęgę… nie ustępuj, nie ustępuj nigdy,/ a wrogi twe, podłe wrogi twe pójdą w pył.” Mąż wierzy, że w ten sposób przetworzy się na człowieka. Stojąc na czele obrońców Świętej Trójcy, hrabia Henryk nie czyni tego z miłości do zamkniętych tam. Ich wartość ocenia trafnie i bez złudzeń. Pociąga go szansa odegrania roli przywódcy, świadomość, że w jego rękach spoczną losy starego świata. Zaspokaja go poczucie dumy. Jako wódz czuje się osamotniony (podobnie jak Pankracy), nie solidaryzuje się z tymi, których broni, ani z przeciwnikami. Na widok arystokraty prowadzanego przez chłopów na śmierć i błagającego o łaskę, hrabia powiada do Arystokraty: „Nim pogardzam, a was nienawidzę”. Oschłość, egoizm i

47

egotyzm, poetycki stosunek do życia, sprawiają, że hrabia zostaje potępiony. W zamku słyszy: „Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czuł/ prócz siebie i swych myśli, potępion jesteś, potępion na wieki”. Jest to jednocześnie wyrok na całą arystokrację. Hrabia kocha syna, jest odważny, nie jest zdecydowanie negatywny, ma odwagę wodza obejmującego ostatnią placówkę i świadomego, że tylko zwycięstwa, ale i śmierć może go czekać, jest odważny. Odwagę osobistą prezentuje, gdy wędruje przez obóz rewolucjonistów. Ma wysoko rozwinięte poczucie honoru, wiecznie dotrzymuje danego słowa, zgodziwszy się na spotkanie z Pankracym, wypełnia dokładnie warunki porozumienia. Obejmuje dowództwo w zamku, przysięga, że raczej zginie niż się podda i sam tej przysięgi dotrzymuje. Hrabia to postać wybitna. Docenia go Pankracy, który ma świadomość o samobójczej śmierci Hrabiego mówi: „On jeden spośród was dotrzymał słowa, za to chwała jemu, gilotyna wam”. Krasiński uczynił hrabiego najwybitniejszym z arystokratów, a jednak potępił go za dumę i oschłość. Jest to dowód obiektywizmu Krasińskiego.

Pankracy – przywódca rewolucjonistów, ma przeciągły ostry i wyraźny głos, ruchy powolne i łatwe, czoło wysokie, oczy niewzruszone. Wszyscy słuchają go i krzyczą: „Niech żyje Pankracy”. Przywódca rewolucji, zna swoją wielkość, które stawiając go ponad tłumem, czyni go samotnym. Ma pełną świadomość celów i dróg rewolucji, uważa siebie za wyraziciela woli wszystkich uciskanych, a jednocześnie świadom jest złożoności swojej woli, którą prowadzi. On jeden w całym obozie rozumie, że ostatniego obozu arystokratów nie oznacza zwycięstwa rewolucji, że to dopiero połowa drogi. Po zburzeniu starego świata trzeba zbudować, nowy lepszy świat. Podobnie jak hrabia, Pankracy pogardza tymi, którzy rządzi, nazywa ich „trzodą naśladowców”. Pogarda przejawia się w świadomym stosowaniu demagogii: „Myśl moja, czyż nie zdołasz ułudzić sobie, jako i drugich łudzisz?”, ale również w pozie dyktatora, jaką przyjmuje Pankracy. Pankracy pragnie przeciągnąć hrabiego na swoją stronę. W ostateczności gotów mu jest zagwarantować nietykalność majątkową i osobistą, żądając, by Mąż zaniechał zamiaru bronienia zamku. W Henryku widzi jedynego człowieka honoru, godnego siebie, zasługującego na szacunek. Pragnie go uratować jako poetę

Krasiński wiele zaczerpnął z filozofii Saint- Simone – twórcy socjalizmu utopijnego, stwierdzając, ze artyści to najcenniejsza część ludzkości, a ze jej sprawą dokonuje się postęp.

Wymowa ideowa dramatu Krasińskiego „Nie – Boska komedia”

1.W dziele Krasińskiego rewolucja społeczna jest rozumiana jako obalenie starego porządku społecznego i przejęcia władzy przez klasy dotychczas uciskane, stworzenie wolnego świata opartego na sprawiedliwości społecznej. Przyczyny konieczności przeprowadzenia rewolucji:

a)wieki krzywdy i ucisku nagromadziły tak wielki ładunek nienawiści w skrzywdzonych, iż żadna siła nie jest w stanie powstrzymać tego wybuchu

b)arystokracja w ciągu pokoleń straciła nie tylko charakter klasy użytecznej, ale także zalety, którymi się chwaliła: męstwo, rycerskość, szlachetność, poczucie honoru;

c)świat stary, który stworzyła jest spróchniały, klęska arystokracji tkwi w niej samej

2.Wnioski: Rewolucja zatem jest procesem prawidłowym, koniecznym i nieuchronnym. Rewolucja niesie jednak zniszczenie, burzy cały dotychczasowy dorobek ludzkości, nie wnosi nic nowego. Rewolucjoniści działają z wielkich pobudek, kieruje w nich chęć zemsty i użycia, są okrutni, zdeprawowani, brak im świadomości, celów działania, nie uświadamiają sobie, że zburzywszy dotychczasowy świat muszą zbudować doskonalszy, ale dzieła tego dokonać nie potrafią.

Wniosek – rewolucja jest zatem siłą pożyteczną, potężną, ale nie twórczą lecz niszczącą. Powstaje sytuacja tragiczna w klasycznym rozumieniu tego słowa – sytuacja, która nie ma dobrego rozwiązania. Rewolucja jest nieunikniona ale jest to barbarzyński kataklizm. Krasiński stoi więc na stanowisku katastroficznym.

3.Autor „Nie – Boskiej komedii” realizuje w dramacie koncepcję racji cząstkowych. Żadna ze stron działających w utworze nie ma całkowitej słuszności za sobą. Ma rację Pankracy krytykując historyczne przewinienia arystokratów, ale i ma rację hrabia, który wątpi w zwycięstwo rewolucji, stwierdzając, że klęska tkwi w jej zalążku. Poglądy Pankracego są krytyką przeszłości, a Hrabiego krytyką teraźniejszości jednak żadna ze stron nie potrafi nic zbudować. Jest to sytuacja gdzie strony mają część racji, nikt zdaniem Krasickiego nie ma jej całkowicie. Świat opiera się na tych właśnie racjach cząstkowych

4.Autor wskazuje na wyjście z tej katastroficznej sytuacji. Wyrazem tego jest zakończenie z wizją Chrystusa, która poraża Pankracego. Symbolizuje jakby „trzecią siłę” – ideę miłości chrześcijańskiej (caritas), która zwycięży rewolucyjną ideę nienawiści. W Chrystianizmie rozważanym jako idea czynnej miłości Krasińskiego widzi szansę na ocalenie świata, uniknięcia zalewu rewolucyjnego. Jest to zakończenie sztuczne nie wynikające logicznie z poprzedniego toku wydarzeń ale dodany dla osi, osiągnięcia zamierzonej antyrewolucyjnej wymowy utworu.

48

5.Tytuł stanowi wyraźne nawiązanie do „Boskiej komedii” Dantego i podlega różnorakim interpretacjom. Poeta chciał prawdopodobnie ukazać działania ludzi jako „nie-boski” czynnik dziejów, ewentualnie zasugerować, że wydarzenia przedstawione w utworze toczą się przeciwko Bogu, wbrew jego woli. Najważniejszym problemem książki jest niewątpliwie konflikt społeczno – polityczny, jaki rozgorzał między arystokracją a próbującym wydrzeć jej władzę ludem, demokracją.

Czy wrażliwy jest nowy wspaniały świat? O cenach i kosztach rewolucji

(S. Żeromski „Przedwiośnie” część I

oraz Z. Krasiński „Nie –Boska komedia”)

1.Problem rewolucji był bardzo ważnym zagadnieniem dla romantyków. W 1p. XIX w. miały miejsca powstania i przewroty także o charakterze narodowowyzwoleńczym (Wielka Rewolucja Francuska). Przewroty te były udziałem ludzi młodych, gniewnych, niezadowolonych z istniejącego porządku politycznego i społecznego. Problem ten podjął m.in. Z. Krasiński w „Nie – Boskiej komedii”, A. Mickiewicz w „Reducie Ordona”, S. Żeromski w „Przedwiośniu”, Witkacy w „Szewcach”, G. Orwell „Folwark zwierzęcy”.

2.Stefan Żeromski „Przedwiośnie” część I, powieść zostaje wydana w 1924r. Na genezę utworu wpływa miała droga ideowa jaką przebył pisarz i sytuacja Polski gdy utwór powstawał. Lata niewoli stworzyły w wyobraźni Polaków wizję wymarzonej odrodzonej Polski jako państwa idealnego, w którym będzie miała miejsce wolność i sprawiedliwość społeczna. Pierwsze lata niepodległości Polski budzą wątpliwości Żeromskiego w możliwość zrealizowania tych marzeń. Ojczyzna w dalszym ciągu była krajem nierówności i niesprawiedliwości społecznych. Z tych złudzeń i rozczarowań zrodziło się „Przedwiośnie”.

3.Dzieje C. Baryki w I części utworu „Szklane domy”:

Cezary był synem Jadwigi Dąbrowskiej i Seweryna Baryki –Polaków mieszkających w Baku, bogata rodzina urzędnicza

wychowany był w dyscyplinie przez ojca, rozpieszczany przez matkę, dbano o jego wykształceni, rodzice starali się wpoić mu ducha polskości

ojca Cezarego zabrano do wojska, wkrótce słuch o nim zaginął, Cezary zaczął korzystać ze swobody

w Baku wybuchają walki etniczne między Ormianami i Tatarami – rewolucja

Cezary spędza wiele czasu z rewolucjonistami, uczestniczy w wielkich zebraniach ludowych, publicznie policzkuje dyrektora szkoły

Jest tak przejęty rewolucją, że wydaje skarb zakopany w piwnicy przez matkę (kosztowności miały zapewnić im byt)

Pogarszają się znacznie warunki życia Cezarego i matki; utrzymanie rodziny spoczywało na barkach Jadwigi; rewolucjoniści zarekwirowali mieszkanie

Matka Cezarego zdobywa pożywienie sprzedając zachowane kosztowności, wyjeżdża często na wieś, wkrótce umiera z wycieńczenia

Cezary najął się do grzebania trupów

Spotyka ojca, który jak okazuje się ocalał

Ojciec opowiada Cezaremu o szklanych domach jakie są w Polsce (krewny imieniem Baryka, nad morzem wytapia szklane kafle, z których budowane są kolorowe osiedla; mieszkają w nich bogaci i biedni); Cezary uwierzył w istnienie szklanych domów

Obaj podejmują decyzję powrotu do Polski, Cezary powodowany jest ciekawością, a Seweryn miłością i tęsknotą do ojczyzny

W czasie podróży umiera Seweryn Baryka (daje synowi list polecający do Szymona Gajowca dawnego znajomego, wysokiego urzędnika Warszawy)

Cezary przekracza granicę polską, widzi zniszczone brudne domy, biednych ludzi i pyta: „Gdzie są twoje szklane domy”.

4. Obraz rewolucji wyłaniający się z „Przedwiośnia”:

w Baku wybuchają walki między Ormianami i Tatarami – rewolucja

organizowano wiece uliczne, zgromadzenia ludowe podczas których głoszona była rewolucja

grabieże, panuje głód, zniszczone domy, sklepy, miasta, panuje brud

rewolucjoniści stanowią siłę w mieście, narzucają wolę innym

śmierć zatraca swój jednostkowy charakter, mordowane są kobiety i dzieci, znęcano się nad martwymi

niszczono wizerunki rzÄ…dzÄ…cych, wojskowych

powszechne cierpienie

5. PoglÄ…dy Cezarego na temat rewolucji:

49

„Rewolucja to jest konieczność wyższa ponad wszystko. Jest to praw moralne”

Cezary sądzi, że społeczeństwo cierpiało przez bogaczy, nie można żyć w świeci, gdzie człowiek jest niewolnikiem

Nie chce pić drogiego wina; stąpać po dywanach zroszonych krwią biednych

W miarę biegu akcji Cezary dojrzewa oglądając skutki rewolucji bohater rewiduje swoje poglądy na jej temat; widząc ciało młodej Ormianki, która została zabita w czasie rewolucji. Cezary uświadamia sobie, że rewolucja pochłania niewinnych.

6. PoglÄ…dy Jadwigi:

dostrzegała zło rewolucji komunistycznej, miała za złe, że rewolucjoniści grabią, niszczą. Twierdziła, że „(…)kto by chciał tworzyć ustrój komunistyczny, to powinien by podzielić na równe działy pustą ziemię, jakiś step czy jakieś góry i tam wspólnymi siłami orać, stać, budować, rządzić i zbierać”.

7. PoglÄ…dy Seweryna:

w wielkich wydarzeniach historycznych widzi zniszczenie, zbrodnie, przewiduje powstanie czerwonej arystokracji, bogacącej się kosztem ludu, według niego: „rewolucją istotną i jedyną jest wynalazek, rewolucją fałszywą jest wydzieranie przemocą rzeczy przez innych zrobione”.

8.Stosunek do rewolucji S. Żeromskiego; konfrontacja sądu Cezarego z wyrażonym w utworach Żeromskiego (opowiadania, „Ludzie bezdomni”) nasuniętym protestom przeciw cierpieniom ludu, nierówności społecznej, pozwala wysunąć wniosek, że pisarz mógł aprobować rewolucji jako siłę, obalającą stary porządek, który zawsze uważał za głęboko krzywdzący i niesprawiedliwy. Jednocześnie pisarza przerażały skutki rewolucji. Nieszczęścia i cierpienia, niszczenie dorobku kulturalnych, zagłada wieku istnień ludzkich. „Przedwiośnie” to pierwszy utwór w literaturze połowy XX wieku, w którym autor jednocześnie opowiedział się przeciwko rewolucji socjalistycznej. Dzieło to można uznawać za ostrzeżenie przed rewolucją.

9.Podobieństwa w postrzeganiu rewolucji przez Z. Krasińskiego i S. Żeromskiego:

rewolucja obala stary porządek społeczny, a jednocześnie nie wnosi nic nowego

rewolucja jako siła niszcząca

zauważa, że po zwycięstwie rewolucji wykształciła się następna elita warstwa rządząca

dwa obozy bogaci i biedni

antyprometeizm – tragiczna wizja człowieczeństwa niezdolnego do samodzielnego stworzenia historii i kierowania własnym losem

frenezja – zamiłowanie do ukazywania wstrząsających scen okrucieństwa, obłędu i zbrodni

„Śluby panieńskie” A. Fredry – miłość, intryga, komizm

1.Aleksander Fredro urodził się 20.06.1793r. w Surochowie pod Przemyślem, zmarł 15.07. 1876 r. we Lwowie. Najwybitniejszy komediopisarz polski, poeta, prozaik, aforysta. Pochodził z bogatego ziemiaństwa, uczestnik kompanii napoleońskiej, odznaczony legią honorową (wspomnienia z tego okresu zawarł w pamiętniku „Trzy po trzy”). Działacz polityczny, m.in. poseł do samorządu galicyjskiego. W okresie Wiosny Ludów w związku z ostrymi wystąpieniami Fredry przeciw administracji austriackiej, został oskarżony o zdradę stanu, co spowodowało wycofanie się pisarza z codziennego życia politycznego. Twórczość Fredry układa się w 2 fazy:

a)1818-1835 powstają wówczas najsłynniejsze jego komedie: „Pan Geldhap”, „Mąż i żona”, „Cudzoziemszczyzna”, „Śluby panieńskie”, „Pan Jowialski”, „Damy i husary”, „Zemsta”, „Dożywocie”.

b)1855 – jest to jakby drugi debiut Fredry: „Rewolwer”, wiele bajek: „Małpa w kąpieli”, „Paweł i Gaweł”, aforyzmy w zbiorze „Zapiski starucha”.

Fredro był starszy od Mickiewicza o 5 lat, od Słowackiego o 16 i ta różnica wieku i doświadczeń spowodowała dystans między Fredrą a młodymi romantykami.

2.„Śluby panieńskie”; na dziejach powstania utworu swoiste piętno wycisnęła biografia pisarza. Pracę nad jedyną w swojej twórczości komedią poświęcona wyłącznie problematyce i psychologii miłości rozpoczął pisarz przy końcu 1826r. Na początku następnego roku była już gotowa pierwsza redakcja. Czteroaktowy wówczas opatrzył autor tytułem „Nienawiść mężczyzn”. Prototyp późniejszej Klary nosił imię Laura, a w roli przyszłego Albina występował Erazm. W tym czasie pisarz kochał się w Zofii z Jabłonowskich Skarbkowej, żyjącej w separacji z mężem. W 1827 roku pomyślne początkowo zabiegi o unieważnienie małżeństwa zaczęły zawodzić. Fredro zniechęcony niepowodzeniem, zaczyna wątpić w sens życia, a tym samym w sens twórczości. Jesienią 1828 r. Fredro osiągnął swój cel i poślubił kochającą go Zofię. Wybuch powstania listopadowego i wyjazd z kraju znów przeszkodziły pisarzowi w pracy nad tekstem komedii. W rezultacie do kraju powrócił dopiero po 6 latach. Ostateczna jej wersja powstała w 1832 r., a 15 II weszła

50

na scenę teatru lwowskiego pod tytułem „Śluby panieńskie czyli magnetyzm serca”. Dzieło swoje tworzył Fredro zgodnie z zasadami komedii „miłości”. Współczesne Fredrowi komedie tego typu pisał de Musset m.in. „Nie igra się z miłością”, w tych komediach miłość stała się centralnym tematem utworu.

W tytule zawarł Fredro sformułowanie: „magnetyzm serca”; magnetyzm to inaczej mesmeryzm, modna w stuleciu Fredry teoria Mesmera (lekach z XVIII w.), który głosił, że istnieje na świecie uniwersalny fluid emanujący z człowieka i oddziaływujący na drugą istotę jak swojego rodzaju magnes (ma miejsce przyciąganie się dwóch serc). Taka skłonność jest przyrodzona i konwenanse świata zmienić tego nie mogą. Teorię Mesmera obalano lecz Fredro nie dyskutuje tej sprawy z punktu widzenia nauki, a eksponuje istotę pomysłu: fakt, że uczucie łączy 2 ludzi jest siła magnetyczną ponad sztuczne ustalenia i schematy. Fredro przedstawia w swojej komedii analizę całego przebiegu procesu miłości – jej początku, narastania uczucia, walki o nie i w końcu szczęśliwego finału. Nie jest to miłość od pierwszego wejrzenia, ale cały ciąg budowania miłości. Fredro prezentuj złożoność tego uczucia, jego zróżnicowanie, twierdzi, że miłość ma wiele postaci i różny przebieg.

3.Akcja komedii toczy się na wsi, w dworku pani Dobrójskiej, w milę od Lublina. Do majątku pani Dobrójskiej przybywa Gustaw z Radostem, Radost chce ożenić swojego podopiecznego – Gustawa. Gustaw trzeźwo ocenia perspektywy małżeństwa perspektywy małżeństwa projektowanego przez Radosta i pani Dobrójską, uznaje je za nieunikniony w określonych warunkach społecznych wynik rodzinnych układów, za ciężki obowiązek wynikający z nakazu środowiska. Fredro ukazujący niechęć Gustawa do małżeństwa, odsłania jednocześnie jej założenia motywy. Wynika ona z perspektywy utraty kawalerskiej wolności jako beztroskiego okresu życia. Niechęć Gustawa wynika również faktu, że jego przyszłe małżeństwo miało być konwencjonalnym związkiem bez miłości. Warszawski fircyk i bawidamek nie był wcale wyznawcą idei głębokiego uczucia, przerażała go perspektywa nudnych i monotonnych konkurów, a następnie jednostajne życie na wsi u boku gąski, za jaką uważał Anielę. W akcie II stwierdza, oceniając panujący wówczas obyczaj i podczas rozmowy z pannami usypia Gustaw wierzy, że dzięki swojej urodzi, swobodnemu sposobowi bycia, wreszcie temu, że przybywa ze stolicy wywrze na wywrze na parafiankach olbrzymie wrażenie; wystarczy oświadczyć się, by Aniela z wdzięcznością i zachwytem zgodziła się wyjść za mąż. W sposób trzeźwy oceniają Gustawa bohaterki. Gustaw dowiaduje się o złożonych przez panny ślubach: „nigdy nie być żoną”. Rośnie w nim podniecenie oporem panny. Młodzi po za Albinem są przeciwni małżeństwu, uważają, że między małżeństwem, a miłością istnieje sprzeczność. Panny sądzą, iż współcześni im mężczyźni nie dorośli do uczucia, jakie opiewają czytane przez nie romanse. Dl Gustawa małżeństwo oznacza koniec kawalerskiej wolności i monotonne życie na wsi u boku „głupiej” Anieli. Dążąc do przekreślenia planów swych opiekunów, obie strony ujawniają aktywność, która w skutkach przypadkowego zbiegu okoliczności zamiast oddalić, zbliża ich. Rozwój akcji prowadzi do odrzucenia wyobrażeń panien o mężczyznach, harmonii między małżeństwem a uczuciem. Już sentymentalizm ustalił dominujące miejsce miłości w literaturze wprowadzając płaczliwo – retoryczną konwencję przeżywania i wyrażania uczuć, skutkiem tej konwencji był werteryzm. Miłość stała się mistycznym związkiem 2 dusz sobie przeznaczonych, gdy świat i prawa ten związek uniemożliwiały, przekreślało to sens istnienia. Przykładami tego są: Werter, Gustaw, Kordian. Poza tym literatura sentymentalno – romantyczna pokazywała miłość jedynie w fazie rodzenia się i dojrzewania lub przeciwnie, gdy skutek rozerwania związku stawało się cierpienie. Nigdy lub prawie nigdy pisarze romantyczni nie pokazywali miłości odwzajemnionej, uwieńczonej małżeństwem (wyjątek „Pan Tadeusz”).

4.Fredro w I fazie twórczości między 1815 – 1832 r. dość sceptycznie podchodzi do koncepcji wielkiej miłości. Pokazuje nie tragiczną namiętność, ale zręczną grę, której celem jest małżeństwo, a siła napędową chęć zdobycia majątku („Damy i husary” czy w „Panu Geldhabie”). W powstaniowych komediach Fredry koncepcja miłości uległa pewnym modyfikacjom, np. „Śluby panieńskie”. Miłość nie musi być siłą tragiczną i fatalną, może być uczuciem ciepłym, pogodnym, opromieniającym życie. Już w fakcie pokazania miłości szerszej, bezinteresownej, odwzajemnionej i szczęśliwej tkwi różnica w stosunku do sztuk wcześniejszych. „Śluby panieńskie” to komedia intrygi, ośrodkiem komizmu staje się zabawny, pogmatwana miłość.

5.Gustaw to „szaławiła” z miasta, trzpiot, fircyk, bawidamek, który przekształca się w młodzieńca rozważnie i konsekwentnie dążącego do obranego celu. Zainteresowany Anielą i podniecony niespodziewanym oporem, potrafi zdobyć się na pomysłowość i przenikliwość psychologiczną, a poznawszy bliżej zalety Anieli – pokocha ją – i to co początkowo miało być tylko wypełnieniem życzeń Radosta, potem zaspokojeniem ambicji, staje się w końcu autentycznym głębokim uczuciem. Gustaw to na początku niezbyt dojrzały trzpiot, nie przywiązujący uwagi do zasad, konwenansów salonowych, być może zbuntowany przeciwko nim, jest człowiekiem wewnętrznie poczciwym, a co najważniejsze umiejącym inteligentnie związać intrygę, by zdobyć serce ukochanej dziewczyny w salonowej komedii. Postać najciekawsza.

51

6.Albin – młodzieniec zakochany w Klarze też wzajemności, nieszczęsne uosobienie odepchniętego kochanka, płochliwa natura z chustką przy oczach, „chodząca fontanna”, łzawy, sentymentalny kochanek pokornie znoszący wszystkie kaprysy wybranej, zamęczający dziewczynę swoimi wyznaniami. Nie ma zręczności uwodziciela, nie umie jak Gustaw prowadzić salonowej gry i flirtu, jest ciągle zażenowany. Flirt prowadzony przez niego traci już myszką, jest staroświecko – sentymentalny, a nauczył się go z sentymentalnych romansów i dramatów. W zderzeniu z młodzieńczą werwą swoich rówieśników styl ten okazał się nie do przyjęcia, komiczny.

7.Klara – jest inteligentna i błyskotliwa jak Gustaw potrafi prowadzić salonową grę w sposób złośliwy. Nie ma w sobie nic z postawy Anieli, jest zbuntowana przeciwko całej obyczajowej staroświecczyźnie, walczy z zajadłością, złośliwością, ze starym konwenansem, sentymentalnym sposobem ujawniania uczuć i zalotów. Jest ucieleśnieniem samodzielnego myślenia, ironii, satyry i nowoczesności. Dzięki tej sprytnej osobowości i inteligentnej kobietce atmosfera sztuki staje się żywsza.

8.Aniela – to panna – anioł, idealna, poważna dziewczyna o szczerym sercu; początkowo wydaje się

Gustawowi potwornie nudna.

9.pani Dobrójska – przeżywa głęboko zarówno własną porażkę jak i skutki nieszczęśliwego małżeństwa swojej siostry – marki Klary. Stąd zrozumienie dla ostrożności panien, co wyraża słowami: „Lepiej za mało, niż za dużo uczucia”.

10.Radost – jest starym kawalerem i stąd niezrozumiała na pierwszy rzut oka pobłażliwość z jaką traktuje Gustawa. Fredro usprawiedliwia Radosta, gdyż i Radost i Gustaw są sami na świecie, pędzą kawalerski żywot. W tym układzie Radost staje się przyjacielem bratanka, uczestnikiem jego zabaw, o czym Gustaw nie omieszka wspomnieć.

11.Perypetiom młodych towarzyszy niewygasłą miłość Radosta do pani Dobrójskiej. Do małżeństwa nie doszło z powodu sprzeciwu rodziców pani Dobrójskiej lub też z powodu lekkomyślności Radosta.

12.Zatem cechą szczególnie ważną jest umiejętność Fredry bogatego różnicowania charakterów i typów. Przedstawiając galerię typów śmiesznych, obdarzających ich cechami szczególnie humorystycznymi, stwarzając ciąg zabawnych perypetii, potrafi pisarz tak wyposażyć swych bohaterów, że w każdym śmieszy co innego; świadczy to o biegłości autora w konstruowaniu sylwetek psychologicznych. Fredro starannie różnicuje charaktery działających osób. Jest tu prawdziwym mistrzem; dokonuje sztuki jaka niewielu tylko przed nim i po nim się udało zachowując typowość postaci, każda z osób ma swoją cechę dominująca, stwarzającą typ: (Radost – naiwność, pani Dobrójska – dobroć, Albin – sentymentalizm, Gustaww – spryt i trzpiotowatość, Klara – energię i zaczepność, Aniela – łagodność i tkliwość); jednocześnie ocalił pisarz indywidualność każdej z nich, dzięki czemu nie są to postacie szablonowe, papierowe, jednolite.

13.Zatem „Śluby panieńskie” to komedia charakterów. Utwór jest komedią dobrotliwą; nikt nie jest tu przedmiotem satyry, nie ma gryzącej ironii, wszystko ogarnia ciepły, trochę jowialny humor Fredry. Bohaterowie komedii są śmieszni, ale ani na chwilę nie tracimy do nich sympatii, są w gruncie rzeczy razem ze swymi śmiesznostkami dobrzy i sympatyczni.

14.Komedia Fredry wykorzystując pewne chwyty tworzy komizm: sytuacyjny, charakterologiczny i językowy.

a)komizm charakterologiczny – wyposażenie wszystkich lub najczęściej niektórych postaci w cechy charakteru wywołujące śmiech czytelnika

b)komizm sytuacyjny – to konstruowanie sytuacji zabawnych lub ośmieszających np. scena gdy

Gucio zasypia podczas rozmowy w salonie

c)komizm słowny – to dowcip językowy, zabawne jest to co bohaterowie mówią, np. sformułowanie przysięgi złożonej przez Anielę i Klarę. Śmieszna jest w niej przesada w ustach dziewcząt, które dopiero co zostały dopuszczone do świata dorosłych i znają go z paru romansów.

15.Farsa – gatunek komedii. Akcja farsy jest pozbawiona treści intelektualnych, skoncentrowana na błahych problemach, opiera się na spiętrzeniu nieprawdopodobnych sytuacji. Farsa była popularna w XIX wieku jako tzw. komedia bulwarowa

16.Magnetyzm (mesmeryzm) – pseudonaukowa popularna na początku XIX wieku teoria Franza Mesmera zakładająca istnienie emitowanych przez żywe organizmy fluidów odpowiedzialnych u ludzi za uczucie i sympatie.

52

Patriotyczne, uniwersalne, filozoficzne treści poezji C.K. Norwida

W twórczości poetyckiej C.K. Norwida można wyróżnić następujące motywy treściowe:

kult wielkich ludzi, wybitnych jednostek, ich miejsce w społeczeństwie

rozważania o człowieku, jego sytuacja w świecie, w zależności od historii, cywilizacji, w konflikcie jednostka – świat

historia; czym są dzieje ludzkości, jak je rozumieć

sztuka i rola artysty

miłość jako uczucie ponadczasowe

antyk; jego bogaty dorobek kulturowy a czas współczesny

„Klaskając mając obrzękłe prawice”

Norwid pisze o sobie i swoich odczuciach jak również przedstawia świat i ocenia jego prawidłowości. Charakterystyka świata, w którym żyje podmiot liryczny (poeta):

świat, w którym znudzony pieśniami lud domaga się czynu

ojczyzna w której jest „laurowo i ciemno” („laurowo” – kojarzenie z pieśniami romantycznymi; „ciemno”

– bo to czas niewoli, ciemności)

świat, w którym kobiety są sztuczne jak posągi, wierne salonowym konwenansom

czas „przesytu”, czyli bierności i lenistwa

świat, w którym ludzie zapatrzeni są w świat romantyczny i tam szukają wartości.

W tej atmosferze pojawia się nowy poeta – Norwid. Norwid o sobie:

jest samotny, nie naśladuje wielkich wieszczów i nie idzie ich drogą

poezja jego jest obłąkanym lecz rzeczywistym pamiętnikiem

poeta żywi nadzieję, że jego wiersze zrozumieją przyszłe pokolenia

wędruje przez świat, jawi się jako poeta – wędrowiec

ma świadomość, że jego losem kieruje Bóg, nie oponuje przeciwko swojemu losowi

zna wartość swojej poezji

odważnie głosi swoje poglądy, eksponuje swoją inność

„Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie” W

wierszu tym ujawnia siÄ™ kult wielkich ludzi. Zalicza do nich Sokratesa, Dantego Alighieri, Kolumba,

Camoensiego, Kościuszkę, Napoleona i Mickiewicza. Poeta 7 razy pyta 7 wielkich ludzi co uczynili swemu społeczeństwu, że nie zaznali spokojnego grobu, po śmierci przenoszono ich ciała. Każda z tych postaci wniosła cos do historii, miał przeciwników i zwolenników. Dyskutowano o ich dziełach i poczynaniach, szukając wartości i absurdu. Byli niedocenieni do końca za życia co uczyniono po ich śmierci. Zastanawia się Norwid jak będzie los pośmiertny Mickiewicza.

Norwid dochodzi do wniosków:

człowiek wielki nie zazna spokoju i najczęściej nie jest doceniany przez współczesnych, ale staje się mitem dla potomnych

„Bo glina w glinę wtapia się bez przerwy/ Gdy sprzeczne ciała zbija się aż ćwiekiem”; „glina” to przeciętne masy ludzkie, łatwo ze sobą łączące się, łatwo rozumiejące się; „ciał sprzeczne” to społeczeństwo ze swoja glinianą konstrukcją i wybitna jednostka inny trwalszy materiał. Zrozumienie jej jest bolesne (obrazowano jako zbijanie ćwiekiem lecz następuje wcześniej lub później)

„Fortepian Szopena”

Utwór powstał po wizycie Norwida u umierającego F. Szopena. W utworze wyróżnić można następujące wątki treściowe:

wspomnienia z ostatniego spotkania z Szopenem (strofa I-III)

charakterystyka i ocena sztuki Szopena dokonana na tle ogólnym również nad sztuka strofa IV,V,VI,VII, X

dramatyczny obraz upadków (VIII, IX)

Jest to utwór wielowarstwowy. Warstwa wspomnieniowa: Norwid przywołuje pamiętna doznanie z ostatniego spotkania z geniuszem, wzruszenia tym głębsze że wiązały się ze świadomością kryzysu ziemskich sił artysty. Sylwetki umierającego nie widzimy, a tylko jego rękę dotykająca chwiejnie i lekko „jak strusiowe pióro” klawiatury ze „słoniowej kości”. Słychać ciche, zamierające tony muzyki Szopena. Przedwcześnie umierająca postać artysty przywodzi Norwidowi na myśl upuszczoną przez Orfeusza – mitycznego greckiego pieśniarza i muzyka lirę, po jego śmierci. Przypomina również rzeźne wyczarowaną z marmuru przez legendarnego greckiego króla Cypru – Pigmaliona, w którą tchnęła iskrę życia bogini miłości Afrodyta. Podmiotowi lirycznemu podczas

53

odwiedzin w te „dni przedostatnie” towarzyszyły przebogate uczucia: smutku, zrozumienia, zachwytu; były to chwile „pełne jak mit, blade jak świt”. Blade bo artysta umiera, świt bo objawia się wielkość artysty pokoleniom potomnym. Charakterystyka wartości muzyki Szopena:

klasyczna prostota i doskonałość Peryklejska (doskonałość równa sztuce greckiej czasów Peryklesa V w. p.n.e.)

pierwiastki ludowe; domy wiejskie, modrzewiowe

pierwiastki polskości; muzyka oddaje ducha narodowego

wysoka wartość moralna, zdolność moralnego odradzania się, słuchaczy, uszlachetnienie ich: „Odrodziłem się w Niebie/…Hostię przez blade widzę zboże…/Emanuel [z j. hebrajskiego „Bóg z nami”] już mieszka na Taborze (Tabor – góra w Palestynie, gdzie wg Ewangelii nastąpiło przemienienie się Chrystusa)”

Przy charakterystyce muzyki Szopena szczególnie przydatny okazał się środek poetycki – symbol; symbole wzięta z życia wsi polskiej (ścieżka, zboże, drzwi modrzewiowe), starożytnej Gracji, Pisma Świętego (hostia, Emanuel). W strofie V Norwid szczególnie wyobcował pamiątki polskie. Dostrzega Polskę idealną, przywodzące czasy legendarnego Piasta Kołodzieja protoplasty narodowej dynastii polskiej, stąd Polska przemienionym Kołodziejem. W końcowym akcencie strofy V zawarta jest ciągle żywa tęsknota i miłość poety do dalekiej ojczyzny. Norwid umiejętnie łączy motyw refleksji nad muzyką Szopena z rozważaniami nad sztuką. Snuje monolog wewnętrzny będący filozoficzną zadumą nad dziełami genialnych twórców. Strofę VII rozpoczyna Norwid stwierdzeniem „O ty! Co jesteś Miłością profilem, któremu na imię Dopełnienie”, wers ten wskazuje, że poeta zwraca uwagę na sztukę, która jest ziemskim odbiciem piękna, doskonałości, które są właściwe tylko wielkim artystom. Odbicie tego doskonałego dopełnienia odnajduje Norwid w rzeźbach Fidiasza, psalmach Dawida, dramatach Ajschylosa, muzyce Szopena. W sztuce widzi poeta trwające od wieków dążenie człowieka do doskonałości do pełni. Dopełnienie jednak ma miarę tylko ludzką, doczesną, jak wskazuje Kościół, natchnięta jest wszystkim co ziemskie pierwotnym upadkiem. „BRAK” cechuje wszelkie najlepsze nawet dokonania artystów są to doskonałe niedoskonałości. Doskonałość jest celem idealnym, praktycznie nieosiągalnym. Tylko nie wielu wybitnych artystów zbliża się do tej pełni, nigdy jednak jej nie osiągając. Umieszczenie w tym szeregu Szopena jest wyrazem najwyższego uznania dla jego artyzmu. Piękno jest historyczne i użytkowe, bowiem służy kontemplacji i zbliżeniu się do doskonałości. Po dygresji natury filozoficznej jest motyw odzwierciedlający upadki historyczne. Przedstawiony jest obraz zemsty carskich żołdaków, którzy jesienią 1863r. z pałaców Zamoyskich na Nowym Świecie w Warszawie wyrzucili na bruk Fortepian Szopena, po zamachu dokonanym z tego gmachu na gubernatora Warszawy – Berga. Podsumowaniem rozważań wspomnieniowo – filozoficznych jest ostatnia strofa, gdzie podmiot liryczny na nowo podejmuje monolog wewnętrzny. Norwid snuje gorzką refleksję, że wszystko co wielkie, genialne spotyka się najpierw z niezrozumieniem, protestami, powtarza wielki nurt o wielkich muzykach, pieśniom Orfeusza przez Pasje, który musiał być rozszarpany, aby muzyka jego mogła uzyskać nieśmiertelność. Jest to potwierdzenie losów nieśmiertelności. Jest to potwierdzenie losów muzyka Szopena. Poświęcenie fortepianu jest symbolem Pasji. Strofę X kończy Norwid stwierdzeniem „cień się późny wnuku!… Jękły głuche kamienie – Ideał sięgnął bruk--”. Bruk symbol realnej i rzeczywistej prawdy życia, symbolizuje martw głuche społeczeństwo. Ideał – to genialna twórczość Szopena, sztuka. Ma miejsce zbliżenia dwóch biegunowo obcych dla siebie sfer i światów, realizowanie ideałów poprzez tragizm. „Cieszy się późny wnuk” – jest to prorocza zapowiedź o docenieniu wielkości sztuki. Miał Norwid na myśli również swoją poezję.

„Bema pamięci żałobny – rapsod”; Generał Józef Bem był to bohaterski dowódca artylerii polskiej z okresu powstania listopadowego, a także naczelny wódz powstańczej armii węgierskiej z 1849r. Norwid miał o Bemie wysokie mniemanie zawdzięczając go w poczet niezłomny a rycerstwa. Bem został pochowany po śmierci na cmentarzu Aleppo bez uroczystej asysty, nie oddano nawet salwy honorowej (miano za złe, że wstąpił do wojska w Turcji, gdzie przyjął mahometanizm). Wiersz ten miał być rekompensatą i zamanifestowaniem wielkości Bema. Norwid przedstawia korowód pogrzebowy, wizję poziomu Bema wystylizował poeta na pogrzeb rycerski z czasów średniowiecza. Świadczą o tym rycerskie rekwizyty: miecz, pancerz, sokół, koń, które nie przystają do XIX wieku i do rzeczywistego Bema – twórcy nowoczesnej taktyki walki, czynią tę wizję, archaiczną. W korowodzie pogrzebowym niesione są chorągwie, idą chłopcy „bijący w tabuny”, pachołki biją „w tarcze rude od światła”; uczestniczą również panny żałobne – wynajęte płaczki, które roniąc łzy „tłuką o ziemię, wielkie gliniane naczynia”. Dodatkowym argumentem wskazującym na fakt, że pogrzeb jest stylizowany na pogrzeb rycerza średniowiecznego jest stwierdzenie, że za zwłokami Bema niesionymi na marach jedzie na koniu zgodnie z tradycja średniowieczną jego sobowtór.

Już samo wystylizowanie pogrzebu Bema na taki – przysługujący najdoskonalszym pogrzeb nadaje jego postaci niebywale wysoka godność: zostaje wywyższony między największych. Na początku orszak pogrzebowy jest opisywany „z boku” przez narratora – świadka, narratora – sprawozdawcę, nie uczestniczącego w kondukcie żałobnym, wyraża się to poprzez zastosowanie wobec opisywanych wydarzeń: użycie formy 3 osoby l. mnogiej. W strofie V ma miejsce zmiana miejsce narratora – świadka, zaczyna on mówić w 1 osobie l. mnogiej (strofa V I VI). Zobiektywizowany dotychczas narrator, zdystansowany wobec opisywanej społeczności nagle zaczyna się

54

utożsamiać z nią, staje się uczestnikiem jej działań. Towarzyszy temu druga wyraźna zmiana: narracje prowadzona w czasie teraźniejszym (sprawozdawczym) od pewnego momentu zaczyna być prowadzona w czasie przyszłym.

Znamienne jest to ten sam moment w którym 3 osobowe „oni” ulega zmianie na 1 osobowe „my”. Granica grobu, która miała zamknąć przeszłość i teraźniejszość, otwiera przyszłość. Grób zostaje przekroczony, pochód idzie dalej. Z teraźniejszości wyrasta przyszłość; zbiorowość, mimo fizycznej śmierci Bema kontynuacja jego działania, idee (walki o wolność), po zostają im wierne. Wraz ze śmiercią wielkiej postaci nie ginie idea, za którą niejednokrotnie poświęcono życie.

Cechy charakterystyczne dla poezji Norwida, nowatorstwa poezji:

Norwid dba o wartość słów – nie ma w jego poezji słów zbędnych wielosłowia

Metafora – mnogość skrótów myślowych

Neologizmy

Celowe przemilczenia i niedopowiedzenia; poeta często posługuje się wielokropkiem; poeta wykorzystuje milczenia sugerujące wzorowe zdanie

Norwid stosuje często ironie, aluzje, parabolę, kontrast

„Między doznaniami i młodszymi laty”.

O legendzie romantycznej i kontynuatorach

Literatura romantyczna stworzyła kanon zachowań, zbiór motywów powracających w literaturze późniejszych wieków. Do tradycji romantycznej nawiązywali nawet twórcy doby pozytywizmu np. A. Asnyk, pisarze w XX wieku, zwłaszcza zaczynający swoją drogę literacką w czasie II wojny światowej np. K.K. Baczyński, T. Gajcy, jak również pisarze po wojenni S. Barańczak.

S. Barańczak „Garden party” oraz C.K. Norwid „Ostatni – despotyzm”

Wiersz S. Barańczaka przedstawia scenę przyjazdu gości z Polski. Jest to spotkanie towarzyskie- rozmowa przy winie. Goście mówią o szkole, dzieciach. Na temat Polski Sam, mówi, że słyszał tylko o Polaku papieżu, którego uważa za konserwatystę. Utwór przyjmuje formę dialogu. Dialogi ukazują atmosferę w czasie rozmowy, wskazują również na stan wiedzy obcokrajowców o Polsce. Motto poprzedzające utwór Barańczaka jest wypowiedzią Norwida: „Pomarańcza, jak widzę z Malty - wyśmienita”. Wyrazy, które są zawarte w motcie: pomarańcz, Malta jakby nie przystają do rzeczywistości polskiej i w sposób ironiczny wskazują, że to co obce jest lepsze od tego co jest polskie. W wierszu Norwida zasygnalizowany jest ironiczny dysonans rozmowy rozdartej pomiędzy salonowe nowinkarstwa dotyczącej życia codziennego i próbę dyskursu politycznego. Norwid – przedmiotem satyry czyni bagatelizowanie przez Polaków spraw politycznych – trzykrotnie powtarza się zdanie: „…i jak despotyzm ów minął” przerywane rozważaniami które dotyczą życia towarzyskiego. Oba teksty łączy ukazanie rzeczywistości współczesnej poetą.

S. Grochowiak [„Mamy tych braci…”], C.K. Norwid [„Coś ty Atenomzrobił…”]

Bracia o których pisze Grochowiak to „wielcy ludzie” (np. ci którzy ginęli za ojczyznę ale i artyści). Byli nie zrozumiani przez ich współczesnych, musieli pokonywać wiele trudności, by ich dzieła ujrzały światło dzienne. Ich egzystencja nie skończyła się wraz ze śmiercią w dalszym ciągu ich dzieła są przedmiotem dyskusji, budzą kontrowersje. W wierszu przywołana jest scena „płonących kielichów”, która jest aluzją do sceny z powieści J. Andrzejewskiego „Popiół i diament”. Tam miała ona zabarwienie pozytywne; Kosecki zapalając kieliszki z wódka przypomina M. Chełmickiewmu kolegów (AK-owców), którzy poświęcili swoje życie walce z wrogiem w czasie II wojny światowej. W utworze Grochowiaka scena ta ma zabarwienie ironiczne. Przyczyną lęków bohaterów lirycznych jest świadomość, że mogą być (jako wielcy ludzie) po śmierci niezrozumiani, niedocenieni. Istnieje związek pomiędzy wierszem Grochowiaka i Norwida. Oba wiersze łączy fakt, że zanim wybitne jednostki zostanę ocenione za swoje czyny muszą przejść przez pewną falę krytyki („próba bruku”) przez ludzi sobie współczesnym, którzy nie rozumieją ich postępowania. Wokół wiersza ma gorzka ironia związek z losem wielkich ludzi, refleksje dotyczące historiozofii.

J. Lechoń „Herostrates”, J. Słowacki „Grób Agamemnona”

Obraz rzeczywistości polskiej w wierszu J. Słowackiego:

Polska i Polacy to niewolnicy

Polska pełni rolę papugi, a Polaków „błyskotkami łudzą”

55

Słowacki wspomina o „pięknej duszy”, „duszy anielskiej” (patriotyczna warstwa narodu polskiego) związanej „w czerepie rubasznym” (analogia do wypowiedzi P. Wysockiego z III części „Dziadów”: „Nasz naród jak car”)

Polska Prometeuszem skazanym na ciągłą mękę, poddająca się manipulacji zaborców Polacy całkowicie stracili nadzieje na odzyskanie niepodległości

Polacy nie mogą się równać z bohaterstwem żołnierzy walczących pod Termopilami Poeta czuje się współodpowiedzialny za taki stan rzeczy

Słowacki wyraża życzenie, by Polacy zjednoczyli się w „jedną bryłę”, tak hartowną, „że w gromach nie pęknie”

Można zestawić wiersz Słowackiego obrazowi Polski mu współczesnemu z obrazami Polski ukazanej w widzeniu księdza Piotra:

w widzeniu księdza Piotra Polska jest zbawicielem, Chrystusem narodów u Słowackiego papugą

u Mickiewicza naród cierpi aby wyzwolić siebie i inne narody, uczciwie znosić cierpienie, ale mają one sens

u Słowackiego Polska to syn Proemteusza, który jest skazany na „wyjadania mózgu”

u Mickiewicza o sile kraju stanowi jego obywatel (młodzież, która walczy z okupantem i za to zsyłana jest na Sybir oraz starsi, którzy kultywują Polską tradycję) cechujący się życiową mądrością i tożsamością narodową. W utworze Słowackiego obywatele łudzeni się błyskotkami w skutek, czego Polska „wiąże się w czerepie rubasznym” i sama skazuje się na cierpienie

u Słowackiego brak jest jednostki wybitnej, u Mickiewicza występuje mesjasz o imieniu 40i4

w widzeniu sformułował Mickiewicz hasło: „Polska Chrystusem narodów”; Słowacki natomiast rozprawia się z tą teorią.

W wierszu Słowackiego są motywy zaczerpnięte z tradycji antycznej – Termopile, Cheronea, paląca koszula Dejaniry, Agamemnon, Iloci. Motywy te miały za zadanie podkreślić i skrytykować pewne cechy narodowe Polaków i przeciwstawić je doskonałym wydarzeniom sprzed wieków.

Elementy Å‚Ä…czÄ…ce oba wiersze:

negatywny obraz Polski współczesnej autorom

Polska rozdarta wewnętrznie zatraciła swoje Chrześcijańskie wartości, wizja Polski jako papugi; Polska niewolnicą, Polacy z narodu walczącego stali się ludźmi pozbawieni honoru; życzenie twórców by Polska odrodziła się; parafraza sformułowania Słowackiego w wierszu Lechonia (np. „Papuga wszystkich ludów w cierniowej koronie”) są narzędziem rozprawy z Polską i Polskością; Polska w oczach Lechonia nie jest Chrystusem narodów.

J. Przyboś „Z rozłamu dwu mórz”; J. Słowacki „Hymn” („Smutno mi Boże…”); trudno byłoby poprawnie zinterpretować wiersz Przybosia bez znajomości hymnu Słowackiego. Przyboś stosuje nawiązania do hymnu, poezja silnie zmetaforyzowana, polemizuje ze Słowackim. Wiersz Przybosia można określić jako poetycką rozmowę ze Słowackim; w kolejnych częściach wiersza Przyboś odwołuje się do „Hymnu”.

Elementy Å‚Ä…czÄ…ce oba wiersze:

opis krajobrazu (w tekstach ukazany jest pejzaż romantyczny); poeta zwraca uwagę na lecące bociany, które stają się symbolem ojczyzny i tęsknoty za nią, smutku; zachód słońca obecny w obu tekstach; morze

refleksje o przemijalności – medytacja nad losem ludzkim

motto do wiersza Przybosia pochodzi z hymnu SÅ‚owackiego

symbolika

nastrój pesymistyczny monolog

Różnice:

Słowacki zwraca się do Boga bezpośrednio, Przyboś nie. Bóg jest tu po to by człowiek mógł mu powiedzieć o wszystkim co dzieje się wokół. Jednak nie zadowolony podmiot liryczny nie walczy z Bogiem, nie bluźni przeciwko Niemu

W hymnie SÅ‚owackiego sÄ… rymy, u Przybosia brak

Wiersz Słowackiego jest bezpośrednim wyznaniem podmiotu lirycznego, podczas gdy J. Przyboś pozostaje ukryty za światem przedstawionym

U Przybosia przewaga refleksji

Przez utwór słowackiego przemawia większy pesymizm

56

Legenda romantyczna i szydercy.

O refleksjach poezji romantycznej w literaturze współczesnej

W okresie romantyzmu poezja była politycznie zaangażowana w walce o niepodległość Polski (poezja tyrtejska).

Do tego rodzaju poezji nawiązywał A. Mickiewicz w „Konradzie Wallenrodzie” w „Pieśni Wajdeloty”.

Poezja narodowa ze względu na cenzurę określona jest tutaj jako „pieśń gminu”.

Rola poezji, jakÄ… wyznacza jej poeta:

poezja jest łącznikiem między przeszłością i przyszłością

poezja nazwana jest „arką przymierza” (drewniana skrzynia, w której Żydzi przechowywali najdroższą pamiątkę – tablice z 10 przykazaniami)

naród przechowuje i ocala dzięki poezji najcenniejsze skarby i wartości narodowe: uczucia patriotyczne, idee, myśli przewodnie, emocje

pieśń zagrzewa do czynu

poezja stoi na straży wiary chrześcijańskiej

jest niezwyciężona przetrwa wszystko

Poezja stanowi klucz do zrozumienia narodowych dziejów, jest kodem, szyfrem za pomocą, którego porozumiewają się Polacy.

Po „Pieśni Wajdeloty” nawiązuje współczesny poeta Marcin Świetlicki w wierszu „Do Jana Polkowskiego”.

Świetlicki ustosunkowuje się do tradycji romantycznej, nazywa poetów romantycznymi niewolnikami, którzy

„żywią się poezja”. Zwraca uwagę, że wiara ma dla nich znaczenie. Zauważa, iż poeta romantyczny i jego bohater to nadludzie, którzy pokonuję wszelkie przeszkody zbliżając się do Boga. Świetlicki polemizuje w sposób ironiczny z tradycją romantyczną. Poezja romantyczna nie była rzeczywista, nie miała charakteru utylitarnego.

Współcześni twórcy są często zdystansowani wobec tradycji romantycznych. Polemiki dokonuje się przede wszystkim przez parodie i trawestacje.

Przykładem jest utwór S. Mrożka „Śmierć porucznika” nawiązujący do „Reduty Ordona” A. Mickiewicza. Mickiewicz napisał utwór mniej więcej w tym samym czasie, co III część „Dziadów” oparł go na relacji świadka walk powstańczych –Seweryna Goszczyńskiego.

Obraz bohaterstwa żołnierzy i porucznika Ordona:

mimo panującej atmosfery strachu ryzykuje życie za ojczyznę

żołnierze walczą mimo przewagi liczebnej wroga

konsekwentnie pełnią swą powinność żołnierską

walczÄ… bohatersko, sÄ… wyszkoleni w swoim fachu

są odważni w przeciwieństwie do rządzących, którzy wysyłają ich na pewna śmierć

Ordon by nie oddać siebie w ręce wrogów wysadza redutę

żołnierze broniący Redutę są narzędziem karzącym w ręku Boga daje przykład jak kochać i walczyć za ojczyznę

Obraz bohaterstwa żołnierzy i porucznika Ordona, który wysadza Redutę w powietrze wraz z sobą i żołnierzami miał uświadomić współczesnym Słowackiemu, że ojczyzna jest wartością najważniejsza, dla niej warto zginąć. Mickiewicz napisał wiersz katastroficzny w swoim utworze pokazał wizję zagłady świata: „Bóg wysadzi tę ziemię jak on swą Redutę”.

Tekst ten odbiega od prawdy; porucznik Ordon przeżył wysadzenie Reduty, a o swojej śmierci dowiedział się z wiersza Mickiewicza. Był to celowy zabieg stylistyczny ze strony poety, chciał, bowiem ukazać śmierć bohaterską chwalebną w obronie ojczyzny.

Utwór ma, zatem charakter parenetyczny.

Do tekstu Mickiewicza „Reduta Ordona” odwołał się w swoim utworze pt. „Śmierć porucznika” S. Mrożek.

Współczesny dramaturg chce w ten sposób osądzić literaturę romantyczną (poezję Mickiewicza). Autor ocenia legendę narzuconą przez literaturę romantyczną; szydzi z niej. Drwi, dokonuje rozrachunku z narodowymi kompleksami.

Elementy satyryczne w tekście Mrożka:

57

kreacja poety i jego sposób patrzenia na wydarzenia wojenne poeta traktuje wojnę jako temat literacki, który upiększa

z niecierpliwością, poeta czeka na krwawą rzeź

poeta jest zafascynowany śmiercią żołnierzy na polu bitwy

„Śmierć porucznika” to utwór demistyfikujący Mickiewiczowski mit „Reduty Ordona”. Utwór S. Mrożka jest groteską.

58