Share PDF

Search documents:
  Report this document  
    Download as PDF   
      Share on Facebook

ÝÌß

ÄÝÌÁ

ÝÌÇÝÃÕÝÍ,

ÝÐÑÄÝËÒÝÉÕÝÍ

ªÑªРÍÀÑ

ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ, 2005

Õýâëýëä áýëòãýñýí: Æ. ̺íõçîðèã Í. ̺íõçóë

Öààñíû õýìæýý: 60õ84 1/16 Õýâëýëèéí õóóäàñ:9.25

Õýâëýëèéí “Òîîíîò ïðèíò” ÕÕÊ-ä õýâëýâ. Õàÿã: Óëààíáààòàð, Áàÿíãîë ä¿¿ðýã, Õ õîðîîëîë,

Ìàðêèéí òîâ÷îîíû, 8. Óòàñ:687616 Å-mail: Toonot@magicnet.mn

2

ÎÐØÈË

ªñâºð íàñ õ¿íèé àìüäðàëûí øèéäâýðëýõ ¿å. Ýìçýãõýí, ýðñäýëòýé ýíý íàñûã õ¿í áîëãîí äàéð÷ ºíãºðäºã ÷ ýíý íàñàíä õèéñýí àëäàà îíîîã äýíñýëæ èðýýä¿é õîé÷ ¿åäýý ÿìàð èõ õàðèóöëàãàòàé ¿å áîëîõûã áèä ìýääýãñýí áèë ¿¿. Ýíý íàñíûõíû áèå ñýòãýëèéí îíöëîã, çàí ¿éëèéí ýðñäëèéã ¿ë õàéõàðñíààñ õè÷íýýí èõ àâüÿàñ áèëýã õºãæèõã¿é ñààòàæ, õè÷íýýí îëîí çàëóóñ áóðóó çàì ðóó õàëüòàð÷, ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñààðàà õîõèð÷, õè÷íýýí îëîí ýõ ýöýã çîâæ øàíàëæ, õè÷íýýí îëîí õºðºí㺠ìºí㺠¿ð àøèãã¿é óðñàæ áàéãààã òîî÷èæ áàðøã¿é þì.

ªñâºð íàñíû çàëóó÷óóäàä àìüäðàõ óõààí, óð ÷àäâàð ñóðãàõ, òýäýíä ¿íýí çºâ ìýäýýëýë õ¿ðãýõ, ýð¿¿ë ñàðóóë èðýýä¿éã öîãöëîí á¿òýýõýä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îð÷èí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõýä ýöýã ýõ, ãýð á¿ëèéíõýí, ñóðãóóëü, áàãø,íàéç íºõºä, õàìò îëîí, õºðøèéíõýí, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä, îðîí íóòàã õèð çýðýã òóñàëæ áàéãàà áèëýý. ªñâºð ¿åèéíõýí ÷ ººðñíºº ýíý òàëààð ìýäýýëýë, ìýäëýãòýé áàéæ ººðñäèéíõýý àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä èäâýõèòýé îðîëöîæ ÷àäàæ áàéãàà áèë¿¿. Ýíý á¿õýíä áàãà ÷ áîëîâ òóñ äýì ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ýìçýãõýí, Ýðñäýëòýéõýí ªñâºð íàñ ãýäýã íîìûã Òà á¿õýíäýý òîëèëóóëæ áàéãààäàà òààòàé áàéíà.

Ýíýõ¿¿ íîì íü ºñâºð íàñíû îõèä õºâã¿¿äýä çîðèóëàãäñàí áºãººä ýõ õ¿í, ýðäýìòýí õ¿í, ýì÷ õ¿í, ºñâºð íàñíûõíû òàëààð áîäëîãî áîëîâñðóóëæ

3

õýðýãæ¿¿ëæ áàéñàí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷, òýäíèé ýð¿¿ë ìýíä, îðîëöîõ ýðõèéí òàëààð àíõààðàí òýäýíòýé õàìòðàí àæèëëàäàã íèéãìèéí ç¿òãýëòíèé õóâüä àæèë, àìüäðàëûí òóðøëàãà, îëæ àâñàí îíîëûí ìýäëýã äýýðýý ò¿øèãëýæ ýíýõ¿¿ íîìûã áè÷ëýý.

Ìýäëýã, òóðøëàãà äóòàãäñíààñ áîëæ ºñâºð íàñàíäàà íàéç íºõºäòýéãýý õàðüöàõäàà õýí íýãíèéã ãîìäîîñîí áîë, ºñâºð íàñàíä íü ¿ð õ¿¿õäýý õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõäýý ÿìàð íýã àëäàà ýíäýãäýë ãàðãàñàí áîë, ºñâºð íàñíûõíû òàëààð òºð çºñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàëöàæ õýðýãæ¿¿ëýõäýý äóòóó äóëèìàã

õàíäàæ àëü íýã àñóóäëûã íü

îðõèãäóóëñàí áîë

ýíý á¿õíèéõýý òºëºº ýíýõ¿¿

íîìîîð äàìæóóëàí

Òà á¿õíýýñýý ã¿íýý õ¿ëöýë º÷èæ áàéíà. Ýíý çàâøààíûã àøèãëàí ýíý íîìûã áè÷èæ õýâë¿¿ëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí ÄÝÌÁ áîëîí ÝÌß –ä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå.

ªñâºð íàñíûõíû ýçýìøâýë çîõèõ àìüäðàõ óõààí, óð ÷àäâàð áîëîí çàðèì ýðñäýëòýé çàí ¿éë, ò¿¿íèéã ãýòëýí äàâàõ àðãà çàì, ºñâºð íàñíûõàíä ýëáýã òîõèîëääîã ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóäûí òóõàé ìýäýýëëèéã ýíý íîìîîðîî äàìæóóëàí Òà á¿õýíäýý õ¿ðãýõèéí ÿëäàìä Òà á¿õíèé ºñâºð íàñ ýëýãñýã äîòíî õàðüöàà, õàéð ýíýðýëýýð áÿëõàæ ãýãýýí äóðñàìæààð ä¿¿ðýí, ýð¿¿ë ñàðóóë, ýð÷ õ¿÷òýé, ººäðºã áàéõûí ºëçèéòýé åðººëèéã äýâø¿¿ëüå.

Çîõèîã÷

4

ªÑªРÍÀÑ

ÃÝÆ ÞÓ ÂÝ

5

ªñâºð íàñ áîë áýëãèéí õî¸ðäîã÷ øèíæ èëðýõ ¿åýñ áýëãèéí áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí á¿ðýí áîéæèëòûí ¿å ð¿¿, õ¿¿õýä íàñíààñ íàñ áèå ã¿éöñýí òîì õ¿í áîëîõ ¿å ð¿¿, õ¿íèé õàðàà õàìãààëàëò, àñàðãààíä áàéñàí ¿åýñ õàðüöàíã¿é áèå äààñàí áàéäàëä øèëæèõ øèëæèëòèéí ¿å áàéäàã áºãººä ýíý ¿åä òýäíèé ãàðãàñàí øèéäâýð íü àìüäðàëûíõ íü ñàéí ñàéõàí áàéäàë, õóâü çàÿàíä óðò, áîãèíî ÿìàð íýã õóãàöààãààð íºëººëäºã ó÷ðààñ ìàø ýãçýãòýé, ýðñäýëòýé, õàðèóöëàãàòàé ¿å þì.

ªñâºð íàñ ãýæ Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãà 10-19 íàñûã õàìðóóëàí òîäîðõîéëñîí áàéäàã. ªíººäºð äýëõèé äýýð 1,2 òýð áóì ºñâºð íàñíûõàí àìüäàð÷ áàéãàà áºãººä òýäíèé 85 õóâü íü õºãæèæ áàéãàà îðíóóäàä áàéíà.

Yíäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðûí 1999 îíû ìýäýýãýýð Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí 46 õóâü íü 19- ººñ äîîø íàñíû õ¿¿õýä çàëóó÷óóä áàéãààãèéí 581186 áóþó íèéò õ¿í àìûí 24,1 õóâü íü 10-19 íàñíû çàëóó÷óóä áàéíà.

ªñâºð íàñíûõíû äóíä ºâ÷èí ýìãýã òóñ÷ ýð¿¿ë ìýíäýä íü àþóë çàíàë ó÷ðàõ íü áóñàä íàñíû õ¿ì¿¿ñèéã áîäâîë õàðüöàíãóé õîâîð áºãººä õàðèí àðõè, òàìõè õýðýãëýõ, õºäºë㺺í äóòàãäàõ, çºâ çîõèñòîé õîîëëîæ ÷àäàõã¿é áàéõ, áýëãèéí õàðüöààíä ýðò îðîõ, õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîõ, ñîãòóóãààð òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîæ îñîëä îðîõ ãýõ ìýò ýð¿¿ë áóñ çàí ¿éëòýé õîëáîîòîé ãàðàõ ýðñäýë òýäíèé äóíä ºíäºð áàéäàã. Èõýíõè ºñâºð íàñíûõàíä äýýðõè ýð¿¿ë áóñ çàí ¿éëèéí íýã áîëîîä íýãýýõýí õýñýã íü áàéäàã. Õ¿í á¿ð ìàòåìàòèê÷, ýì÷, áàãø, ñàíñðûí íèñãýã÷ áîëîõ

6

àëáàã¿é ÷ õ¿í á¿ð èðãýí, ýõ, ýöýã áîëäîã áîëîõîîð õ¿í áîëæ òºëºâøèõ ýõ ñóóðü íü òàâèãääàã ºñâºð íàñûã àíçààðàõã¿é îðõèõ áîëîìæã¿é þì.

Äýëõèé äýýð æèëä äóíäæààð íýã ñàÿ îð÷èì ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä çàëóó÷óóä àìü íàñàà àëäàæ áàéãàà áºãººä íàñ áàðàëòûí ãîë øàëòãààí íü áýëãèéí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë áóñ çàí ¿éë, òàìõè òàòàõ, àìèà õîðëîõ, áîëîí àâòî çàìûí îñîë áàéíà.

Ýäãýýð íü ºñâºð íàñíûõíû àìüäàð÷ áàéãàà îð÷èí áîëîõ ãýð îðîí, ñóðãóóëü, îðîí íóòàã, íàéç íºõäèéí íºëººíººñ áîëæ áàéíà. ̺í íàñàíä

õ¿ðýã÷äèéí ºâ÷ëºëèéí èõýíõè íü ºñâºð íàñàíäàà ýõ ñóóðü íü òàâèãääàã áºãººä Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãà íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ºâ÷ëºëèéí 79 õóâü íü ýíý íàñàíä ýõýëñýí áàéäàã ãýæ

òîãòîîæýý.

7

ªÑªРÍÀÑ ÁÀ ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ ×Èà ÕÀÍÄËÀÃÀ

8

ÄÝÌÁ áîëîí ÍYÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóä íü

*ªñâºð ¿åèéíõíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõàä ºñâºð ¿åèéíõýí ººðèéíõýý ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ¿íýí çºâ ìýäýýëýëòýé áàéõ,

*Ýðñäýëòýé çàí ¿éëèéã ãýòëýí äàâæ ÷àäàõ àìüäðàëûí àðãà

óõààíòàé áàéõ,

*Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿìàð íýã àñóóäàë òóëãàðàõàä çºâëºë㺺 àâäàã áàéõ,

*Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà õ¿ðòýýìæòýé áàéõ,

*Ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ ãýñýí õýäýí ãîë ÷èãëýëèéã ìºðäëºã

áîëãîäîã.

Ãýð á¿ë, ñóðãóóëü, íèéãýì, òºðèéí àìüäðàëä çàëóó÷óóäûã îðîëöóóëàõ íü çàéëøã¿é ÷óõàë,ýíý áîë ¿íý, öýíýòýé, áîäèò áîëîëöîîòîé ç¿éë ãýäýãò íèéãìèéí àíõààðëûã òºâëºð¿¿ëýõ.... Õ¿¿õäèéí ºñ÷ õºãæèõèéí õèðýýð õ¿¿õäèéí îðîëöîõ áîëîëöîî õóâèéí õ¿ðýýíýýñ îëîí íèéòèéíõýä, îðîí íóòãèéí õ¿ðýýíýýñ äýëõèé íèéòèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë ºðãºæäºã þì...

Äýëõèéí õ¿¿õäèéí áàéäàë 2003 îí èëòãýëýýñ

Æèíõýíý ¸ñîîð óòãà àãóóëãà òºãºëäºð îðîëöäîã áîëãîõîä íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ñýòãýë ç¿é, çàí áàéäëûã ýðñ ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé. Y¿íä õ¿¿õäèéã õÿçãààðëàõ áàéäëààð

õàíäàí õ¿¿õäèéí ÷àäàë áîëîëöîîã äóòóó ¿íýëäãýý áîëèõ, á¿õ àñóóäëûã äàí íàñàíä õ¿ðýã÷èä øèéäâýðëýæ áàéäàã òèéì æóðìààñ òàòãàëçàæ, õ¿¿õäýä ººðñ人 ÿìàðøóó åðòºíöºä

àìüäðàõûã õ¿ñ÷ áàéíà âý, òèéì åðòºíö áàéãóóëàõàä õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëîëöîî

îëãîõóéö òèéì õàðèëöààã äýìæèõ õýðýãòýé

Äýëõèéí õ¿¿õäèéí áàéäàë 2003 îí èëòãýëýýñ

“Õ¿¿õäýä ýýëòýé äýëõèé åðòºíö” òóíõàãëàëûí äàãóó ¿éë àæèëëàãààíû òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë

1.Àìüäðàëûí ýð¿¿ë çºâ ìàÿã áàéäàëä òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëýõ

2.×àíàðòàé áîëîâñðîë îëãîõ

9

3.Õ¿¿õäèéã õàòóó õýðöãèé õàðèëöàà, ìºëæëºã, õ¿÷èðõèéëëýñ õàìãààëàõ

4.ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõ

Îðîëöîã÷ óëñóóä îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí ÷óõàë ¿¿ðýã ðîëèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, õ¿¿õýä íü îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé àëèâàà ýõ ñóðâàëæààñ ìýäýýëýë, ìàòåðèàë, ÿëàíãóÿà õ¿¿õäèéí íèéãìèéí, îþóíû áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû òààòàé íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ, ò¿¿í÷ëýí áèå áÿëäàð, ñýòãýë ñàíààíû õóâüä ýð¿¿ë ÷èéðýã ºñºí áîéæèõîä íü òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí ìýäýýëýë, ìàòåðèàë îëæ àâàõ áîëîìæèéã õàíãàíà.

Õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí Àðâàí äîëäóãààð ç¿éë.

10

ÒÝÄ ªÑªРÍÀÑÍÛÕÀÀ ÒÓÕÀÉ ßÐÜÆ ÁÀÉÍÀ

11

“Õ¿¿õäèéã õýäèéä íèéòèéí ¿éë õýðýãò õóâü íýìðýý îðóóëæ, èäâýõèòýé

îðîëöîõ õàíãàëòòàé ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøñýí õýìýýí ¿çýæ áîëîõ âý ãýñýí ãîë ÷óõàë ç¿éëèéã íàñàíä õ¿ðýãñýä îéëãîäîãã¿é þì. Õýðýâ õ¿¿õäèéã àæèë

õýðýãò îðîëöîõ áîëîëöîî îëãîõã¿é þì áîë òýä ÿàæ òèéì ìýäëýã, ÷àäâàð

ýçýìøèõ þì áý. Áèäýíä àëü áîëîõóéö áàãà íàñíààñ òèéì áîëîëöîî îëãîãò¿í, òýãýýä áèäíèé õè÷íýýí ºíäºðò íèñýí õººðºõèéã ¿çíý áèé âèé”

ÍYÁ-ûí õ¿¿õäèéí àñóóäëààðõè òóñãàé ÷óóëãàíä îðîëöñîí Ìàëàéçèéí 17 íàñòàé òºëººëºã÷ Õàéðóë Àçðè Õ¿í õýìýýõ îðøèõóé. ªºðèéíõýý ìºí ÷àíàðûã

áè “ºñâºð íàñíûõàà äóðñàìæààñ” ë îëæ

õàðñàí

äààÕ ¿ ¿ õ ý ä

à õ ó é

íàñíû ìèíü òîìîîã¿é,

ã ý í ý í ö à é ë ã à í ,

èòãýìòãèé,

õ¿ñýë

çîðèëãîäîî

áèø,

ì º ð º º ä º ë ä º º

àâòàãäñàí ¿å

ìààíü

õºäººãèéí òýð íýãýí ñóìàíä ºíãºðñºí þì. Àíõ 8 äóãààð àíãèä á à é õ ä à à õ è ÷ ý ý ë äýýðýý àíãèéíõàà íýãýí îõèíä çàõèà ºã뺺. Ãýòýë òýð îõèí çàõèàã ìèíü õè÷ýýë îðæ áàéñàí áàãøèä ºã÷èõ뺺.Áàãø ÷ íàìàéã ýðýý öýýðýý

àëäñàí, õ¿¿õýä çàíã¿é ãýýä ë íàéç íºõäèéí ìèíü äýðãýä í¿¿ð õèéõ ãàçàðã¿é áîëãîñîí þì.Òýãýõýä áè òýð îõèí, áàãø õî¸ðòîî äýíä¿¿ èõ ãîìäîæ áèëýý.Ýíý ë á¿õ äóðñàìæààñàà áè õ¿í ãýäýã áîë

12

èíýýäýã, óéëäàã, õàéðëàäàã, õàðàìëàäàã, áàÿðëàäàã, ãîìääîã, õººðäºã, ãóòàðäàã, ìýäýðäýã óõààðäàã,õ¿ñ÷ ìºðººääºã, õàðèí ýíý á¿õ ÷àíàð íü ºñâºð íàñàíä èëýðäãèéã îéëãîñîí. Õàðèí ýíý ¿åäýý àëäàæ ýíääýã íü ¿¿íèéãýý óõààðàõ óõààí äóòàãäñàíäàà áèø ýöýã, ýõ, áàãø, îéð äîòíû õ¿ì¿¿ñèéí äýìæëýã äóòàãäñàíààñ áîëäîã ãýæ áîääîã. Òýðíýýñ áèø ºñâºð íàñûã äàéðàí ºíãºð÷ áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéí áóðóó ãýæ þó áàéõ âý

Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü, Óëñ òºð ñóäëàëûí 3-ð êóðñûí îþóòàí

Àâàðçàäûí Áàòáàÿð

Õ¿íèé àìüäðàëûí õ à ì ã è é í ñ à é õ à í

àòëàà

áàñ

àëäàæ

áîëîõ

¿å

áîë 10

æèëèéí

ñóðãóóëèéí

àõëàõ àíãèä áàéõ ¿å þì. Ìèíèé ýíý ¿å Àðõàíãàé àéìãèéí Ý ð ä ý í ý ì à í ä à ë ñóìàíä ºíãºðñºí. Ýíý ¿åä áóñàä õ ¿ ¿ õ ä è é í à ä è ë

ìèíèé

çàí òºëºâ,

ñ ý ò ã ý ë

ñ à í à à

º º ð ÷ ë º ã ä º æ

ººðèéãýý áèåý äààõ ÷àäâàðòàé òîì õ¿í áîëñîí ãýæ áîäîæ áàéëàà. 10 òºãñººä

13

èõ ñóðãóóëüä îðîõ óðàëäààíò øàëãàëòàà ºãºõ ãýæ áàéñàí òýð ¿åä íýãýí îðîé íàéç íºõäèéíõýý õàìòààð íýã çàëóóã äóóäàæ ¿ãýýð ºäºæ ìóóäàëöàæ áàéñíàà ñàíàæ áàéíà.

Òýð ¿åä õýðýã áóðóóãààð ýðãýñýí áîë ºíººäºð áàéäàë ººð áàéõ áàéñàí ÷ áàéæ ìàãàäã¿é. Ýíý ÿâäàë ìèíèé àìüäðàëä õàìãèéí òîì ñóðãàìæ áîëñîí þì.

Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü. Õóóëü ç¿éí ñóðãóóëèéí 3-ð êóðñ Ï¿ðýâöýðýíãèéí Óóãàíáàÿð

14

ªÑªРÍÀÑÀÍÄ ÃÀÐÀÕ ÎÍÖËÎà ªªÐ×˪ËÒYYÄ

15

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÁÈÅ ÁßËÄÐÛÍ ÕªÃÆÈË

ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí áèå áÿëäðûí õºãæèëä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàðäàã.

Y¿íä

Ýíý íàñàíä áèåèéí ºñºëò õóðäàí ÿâàãäàíà. ªíäºð, ìàõëàã áîëíî. Îõèäîä ººõºí ýä, õºâã¿¿äýä áóë÷èíãèéí ýä èë¿¿ õºãæäºã. Èéì ó÷ðààñ îõèä áýëõ¿¿ñ, áºãñºí áèåýð á¿ä¿¿ð÷ õºâã¿¿ä öýýæ, õºë ãàð, õýâëèéí áóë÷èí íü ÷àíãàð÷ áÿä íýìýãäýíý.

Áýëãèéí õî¸ðäîã÷ øèíæ òýìäýã èë¿¿ òîä ãàð÷ èðíý. Ýíý øèëæèëòèéí ¿åä áèå ìàõ áîäü äàõü áýëãèéí äààâðûí õýìæýý íýìýãäñíýýñ îõèäîä àíõíû ñàðûí òýìäýã èðæ, õºâã¿¿äèéí äóó á¿ä¿¿ð÷, õî¸óëàíä íü ñóãà, óìäàãíû ¿ñ óðãàæ í¿¿ð, áèåèéí àðüñíû òîñëîã íýìýãäýæ áàòãà ãàðàõ áàéäàë àæèãëàãääàã.

Òàðõèíû õºãæèë ýð÷èìòýé ÿâàãääàã áîëîâ÷ ìýäðýëèéí ýñ¿¿äèéí ñýòãýë õºäëºë, áèå ìàõáîäü, ñýòãýõ ÷àäâàðòàé õîëáîãäîõ õîëáîî íü á¿ðýí ã¿éöýò õºã溺ã¿é áàéäãààñ ºñâºð íàñíûõàí ñýòãýë ñàíààíû õóâüä òîãòâîðã¿é, àìàðõàí áàÿðëàæ, ãîìääîã.

Áèå ìàõ áîäèéí ýíýõ¿¿ õºãæèë òýäýíä õýðõýí íºëººëäºã âý

ªñâºð íàñíûõàí èë¿¿ èõ íîéðòîé áàéäàã. Äóíäæààð òýä 9-10 öàã óíòäàã

Òýä ä¿íñãýð, è÷èìõèé áàéõ íü èõ. Îõèäóóä áèåèéí õýëáýð, ãàëáèð, æèíãýýñýý

áîëîîä è÷èæ çîâîõ, áèåý áàðèõ, ýíý òàëûí àñóóäàëä èõ ìýäðýã õàíääàã

ªºðñäèéãýý áóñàä ¿å òýíãèéíõýíòýéãýý õàðüöóóëæ ýõýëíý.

Ýñðýã õ¿éñèéíõíýý ñîíèðõîæ ýõýëíý.

16

Òýä áýëãèéí õàðèëöààíû òóõàé ñîíèðõîæ ýõýëíý.

Ýíý ¿åä ÿàõ ¸ñòîé âý

Áóñàä õ¿¿õä¿¿äòýé ººðèéãýý õàðüöóóëàõ õýðýãã¿é. Õ¿¿õýä á¿ð ººð ººðèéí ãýñýí îíöëîãòîé áàéäàã.

Ñàéí óíòàõ õýðýãòýé Èë÷ëýã ñàéòàé õîîë èäýæ çîõèñòîé õîîëëîõ

Áèåèéí èäâýõèòýé õºäºë㺺í õèéõ

Áýëãèéí õàðèëöààíû òàëààð ¿íýí çºâ ìýäýýëýë îëæ àâàõ

Íàéç íºõ人ñºº õîë õºíäèé áàéãàà, è÷èìõèé áàéãàà øàëòãààíàà îëîõ, ¿¿íèéõ íü òºëºº ººðèéãýý áîëîí áóñàä íàéç íàðàà áóðóóòãàõ õýðýãã¿é

Ãî¸æ ãàíãàëàõ äóðòàé áîëäîã ó÷èð

ýíý

õ¿ñëýý ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áèåë¿¿ëýõ íü

÷óõàë

17

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÒÀÍÈÍ ÌÝÄÝÕ¯ÉÄ ÃÀÐÀÕ ªªÐ×˪ËÒ¯¯Ä

18

ßìàð íýã þìíû ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ ÷àäâàðòàé áîëíî

Õèéñâýðýýð ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð íü õºãæèíº.

Õ¿íèé þó áîäîæ ñýòãýæ áàéãààã îëæ ìýäýõ ÷àäâàðòàé áîëíî.

Ýäãýýð ÷àäâàðóóä íü òýäýíä ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëýõ âý

ªºðèéí ãýñýí ¿çýë áîäîëòîé áîëæ õ¿ì¿¿ñ íàìàéã õàðæ áàéíà, íàìàéã þó ãýæ áîäîæ ñýòãýæ áàéãààã òýä ìýäýæ áàéãàà ãýæ ¿çäýã

Òýä ººðñäèéíõ íü áîäîë ñàíààã õýí ÷ îéëãîõã¿é áàéíà, áè ë àíõààðàãäàõã¿é áàéíà ãýæ áóñäûã áóðóóòãàõ õàíäëàãàòàé áîëäîã.

Òýä àëèâàà þìûã ýíý íàäàä õàìààã¿é, íàäàä

ò î õ è î ë ä î õ ã ¿ é ã ý æ á î ä ä î ã î î ñ ÿ ì à ð ÷ øààðäëàãàã¿éãýýð ýðñäë¿¿äèéã õèéäýã. Àðõè óóãààä ìàøèí æîëîîäîõîä îñîë ãàðàõã¿é, òàìõè òàòàõàä õîðò õàâäàð ¿¿ñýõã¿é, õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàðüöààíä îðîõîä ºâ÷èí òóñàõã¿é ãýõ ìýòýýð áîääîãîîñ äýýðõ ýðñäë¿¿äèéã õèéæ ººðòºº áîëîîä îð÷èí òîéðíûõîíäîî õ¿íä öîõèëò àâ÷èðäàã.

ªñâºð íàñíûõàí øàëòàã, øàëòãààíä àìàðõàí èòãýõ õàíäëàãàòàé áîëäîã. Æèøýý íü: àìüòíû òóõàé ýíýðýíã¿é íýâòð¿¿ëýã òåëåâèçýýð ãàðëàà ãýõýä òýä öàãààí õîîëòîí áîëîõîîð øèéääýã ÷ þì óó ýñâýë àìüòàí õàìãààëàõ õºäºë㺺íèé èäâýõèòýé ãèø¿¿í áîëîõ ãýõ ìýò

ªñâºð íàñíûõàí íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ¿ã, ¿éëäýë á¿ðèéã ø¿¿í òóíãààæ ººðòºº èë¿¿ õàìààðóóëæ òóñãàí àâàõ õàíäëàãàòàé áîëäîã. Òèéì ó÷ðààñ òýäíèé ñàíàìñàðã¿é ¿éëäëèéã áóðóóòãàõ íü îëîíòîé áàéíà.

19

Ýíý ¿åä þó õèéõ âý.

ªñâºð íàñíûõíû äýýð äóðüäñàí ¿éëäýë, õàíäëàãóóäûã õóâü õ¿íòýé íü õîëáîæ îéëãîõã¿é áàéõ íü ç¿éòýé. Ýíý áîë çºâõºí ýíý íàñíû îíöëîã ãýäãèéã îéëãîõ. Ýíý òàëààð àõìàä õ¿ì¿¿ñ, íàéç íºõºä, ñýòãýë ç¿é÷ íàðòàé èëýí äàëàíã¿é äýëãýðýíã¿é ÿðèõ íü ÷óõàë

ªñâàð íàñíûõíû çàí ¿éë, ò¿¿íýýñ ãàð÷ áàéãàà ¿ð äàãàâðûíõàà òàëààð àëü áîëîõîîð îëîí õ¿íòýé ÿðüæ çºâëºëäºõ, íàéç íºõºä, ýöýã ýõ, áàãø, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí òóñëàëöààã àâ÷ ÷àääàã áàéõ

Ýðñäýëòýé çàí ¿éëýýñ ñýðãèéëæ ýíý òàëûí ìýäýýëýë, ñóðãàëò, çºâëºë㺺íä àëü áîëîõîîð õàìðàãäàõ àðãà çàìûã õàéõ

ªñâºð íàñàíäàà îëîí íèéòèéí àæèëä èë¿¿ èõ èäâýõèòýé îðîëöîõ íü ÷óõàë, ãýð îðîíã¿é õ¿ì¿¿ñ, àõìàä íàñòàí, òàõèð äóòóó èðãýä, õ¿¿õýä çàëóó÷óóä, ºâ÷òýé çîâëîíòîé õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ÿâóóëæ áàéãàà àæèëä èäâýõèòýé îðîëöîæ õîðâîîãèéí ºí㺠àÿñûã èë¿¿ îéëãîõûã õè÷ýýõ

ªºðòºº òîõèîëäîæ áàéãàà ýëäýâ áýðõøýýë, ýâã¿é ñýòãýãäýë òºðæ áàéãàà àëèâàà ¿éëäëèéí òàëààð áîëîí åð íü ººðèéí áîäîë ñàíàëûã èë¿¿ íýýëòòýé áàéëãàõ, áóñàäòàé õóâààëöàõ, ýíý ¿åä áóñàä õ¿ì¿¿ñ õýðõýí õàíääàã òàëààð òýäíèé òóðøëàãààñ ñóðàëöàõ

Ýöýã ýõ, ýã÷, àõ íàðòàéãàà áîëîí ¿å òýíãèéíõýíòýéãýý íàéðñàã õàðèëöààòàé áàéõ íü õàðèëöàí îéëãîëöîõîä èõ òóñòàé. Ñýòãýë ñàíààíû

20

ÿìàð íýã õîðèã ñààäûã ãýòëýí äàâàõ ÷àäâàðòàé áàéõ

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÍÈÉÃÝÌ,ÑÝÒÃÝË Ç¯ÉÍ ªªÐ×˪ËÒ

ªñâºð íàñàíä íèéãýì, ñýòãýë ç¿éí äàðààõ ººð÷ëºëò¿¿ä ãàðíà

ªºðèéí ãýñýí ¿çýë áîäîëòîé áîëæ áóñàä õ¿ì¿¿ñò íºëººãºº ¿ç¿¿ëæ ýõýëäýã

Áóñäààñ õàìààðàõ õàìààðàë íü áàãàñ÷ áèå äààñàí áàéäàëòàé áîëíî.

Äîòíî õàðüöàà ¿¿ñãýíý. Yå òýíãèéíõýí áîëîí áóñàäòàé îéð äîòíî áàéæ èòãýëöýæ, èëýí äàëàíã¿é õàðèëöàõ ÿâöàä õ¿íèé õàðèëöààíû ìºí ÷àíàðûã îéëãîæ ýõýëíý. Õ¿íòýé ¿åðõýæ íºõºðëºõ, ñàéäàëöàõ,

ìóóäàëöàõ àëü àëüíûã íü ìýäýð÷, ìýääýã áîëíî.

Áýëãèéí àìüäðàëûí ýõëýë òàâèãäàíà. Ýíý òàëûí ìýäýýëëèéã ñîíèðõîæ òîäîðõîé îéëãîëòòîé áîëíî. Áèå áÿëäðûí õóâüä áîëîîä ñýòãýë ç¿éí õóâüä áýëãèéí õàðüöààíä áýëòãýãäýæ ýõýëíý.

Îëîëò àìæèëò, íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðèéí òóõàé ººðèéí ãýñýí ¿íýëýìæ, îéëãîëòòîé áîëíî. Èðýýä¿éí àæèë, ìýðãýæëèéí ñîíãîëòûí òóõàé ñàíàà çîâæ òºëºâëºæ ýõýëíý.

Ýíý ººð÷ëºëò¿¿ä ºñâºð íàñíûõàíä õýðõýí íºëººëºõ âý

ªñâºð íàñíûõàí íàéç íºõºäòýéãýý àëü áîëîõ èõ öàãèéã õàìò ºíãºðººõ áîëíî. Y¿íä íü ýöýã ýõ÷¿¿ä ýõëýýä õÿíàëò òàâüæ ýõýëäýã. Ýíý íü ñàéí, ìóó õî¸ð òàëòàé. Äàðàà íü ààæèìäàà òýäíèé íºõºðëºëèéã ýöýã ýõ÷¿¿ä ñàéøààäàã.

21

Áýëãèéí õàðèëöààíû òàëààð èë¿¿ èõ ç¿éë ìýäýõèéã õ¿ñäýã.

ªðººí人 îðîîä ¿¿äýý ò¿ãæèõ, àëü áîëîõîîð ãýð á¿ëèéíõíýýñýý òóñãàé ºðººíä ãàíöààðàà áàéõûã ýðìýëçýæ ýõýëäýã. Ýíý íü òý𠺺ðèéí ãýñýí õóâèéí íóóöòàé áîëñíûã ãýð÷èëæ áàéãàà þì. Ýíý íü ýõëýýä ýöýã ýõýä íü åð áóñûí ç¿éë ìýò áàéõ áîëîâ÷ òýä ýíý áàéäàëä ààæìààð äàñàæ åðäèéí ìýò õ¿ëýýæ àâàõ áîëíî.

Îëîí ÿíçûí îëîí íèéòèéí áîëîîä íèéãìèéí àðãà õýìæýýí¿¿äýä îðîëöîõ ýðìýëçëýëòýé áîëíî.

Õýíòýé õààøàà ÿâæ þó õèéñíèéã ýöýã ýõ íü àñóóõàä èõýâ÷ëýí òîäîðõîéã¿é õàðèóëæ õóóðàõ áàéäàë ãàðãàíà.

Àëèâàà þìàíä èõ ø¿¿ìæëýëòýé õàíääàã áîëíî. Ìàãàäã¿é ýõ ýöýãòýý òà ¿¿íèéã îéëãîõã¿é ãýæ õýëíý.

Ýöýã ýõòýéãýý îëíû ºìíº õàìò ÿâàõ ñîíèðõîëã¿é áîëíî.

Ýöýã ýõòýéãýý èæèë òýãø õàðèëöàõ õàíäëàãàòàé áîëíî.

Ýíý ¿åä þó õèéõ âý

Îëîí íèéòèéí àæèëä èäâýõèòýé îðîëöîõäîî ýöýã ýõýýñýý äýìæëýã õ¿ñýõ, òýäýíä èëýí äàëàíã¿é ÿðüæ ñàéí îéëãóóëàõ

Ñóðàõàä õýðýãöýýòýé ÿìàð íºõöºë áîëîëöîî, äýìæëýãèéã ýõ, ýöýã ÷èíü ¿ç¿¿ëæ áîëîõîîð áàéãààã òýäýíä èëýðõèéëæ , îéëãóóëæ ñóðàõ

22

ªºðèéíõýý èðýýä¿éí àæèë, ìýðãýæëèéí òàëààð íàéç íºõºä, ýöýã, ýõòýéãýý èëýí äàëàíã¿é ÿðüæ àñóóæ ëàâëàæ ò¿¿íòýé õîëáîîòîé äýëãýðýíã¿é, ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã îëæ àâàõàä àíõààðàõ

Ǻâ çàí ¿éë, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõýä àíõààðàõ. Íàéç íºõäèéíõýý ñàéí òàëûã äóóðèàõ, ìóó, ìóóõàé ÷àíàðûã õàðæ ººðºº óðóó òàòàãäàõã¿é áàéõ òàë äýýð àíõààðàõ, íàéç íºõ人 ýíý ÷àíàðààñ àíãèæðàõàä íü ñýòãýë ñàíààíû äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ

Ýöýã ýõèéí ç¿ãýýñ õýíòýé íºõºðëºæ þó õèéæ ÿâààã àñóóæ ëàâëàõàä óóðëàæ óöààðëàëã¿éãýýð ¿íýí çºâººð íü õýëæ áàéõ. Ýöýã ýõ ÷èíü ÷àìàéã áóðóó çàì ðóó îðîõ áèé ãýñýíäýý ÷èíèé õýíòýé ¿åðõýæ, þó õèéæ áàéãààã àñóóäàã áºãººä òýäíèé çºâëºë㺺

÷àìä òóñ áîëäîã

Áèå äààñàí áàéäàëòàé, ýöýã, ýõýýðýý çààëãàõã¿é áàéìààð áàéãàà ÷ äýíä¿¿ õºíäèéð÷ á¿õ ç¿éëýý ººðèéíõýýðýý øèéäâýðëýæ áîëîõã¿é. Ýöýã ýõ, íàéç íºõºä ÷èíü ÷àìàéã àëäàà ãàðãàõààñ õàìãààëàõààñ ãàäíà òýäíèé òóðøëàãà ÷àìä õýðýã áîëíî. Ýöýã ýõòýéãýý íàéç íºõºð øèãýý õàðüöàæ áàéõ.

23

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÕÝÐÝÃÖÝÝ ÁÀ ÀÌÜÄÐÀÕ

ÓÕÀÀÍ, ÓÐ ×ÀÄÂÀÐ

24

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÕÝÐÝÃÖÝÝ

ªñâºð ¿åèéíõýí ýð¿¿ë ÷èéðýã ºñºí òîðíèõ, íèéãýìøèæ õºãæèõºä çàéëøã¿é øààðäàãäàõ íààä çàõûí õýðýãöýý áàéäàã áºãººä ýäãýýðèéã äîòîð íü áèîëîãèéí, íèéãýì ñî¸ëûí, ñýòãýë ç¿éí ãýæ àíãèëæ ¿çäýã. Áèîëîãèéí õýðýãöýýíä óíòàõ, èäýõ, óóõ ãýõ ìýò òýäíèé áèå ìàõ áîäèéí ôèçèîëîãèéí çàéëøã¿é õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõàä øààðäàãäàõ õýðýãöýýí¿¿ä îðíî. Íèéãýì, ñî¸ëûí õýðýãöýý íü íèéãýì,ãýð á¿ë, ñóðãóóëèéí îð÷èíä áàéõ ¿åä øààðäàãäàõ õýðýãöýý þì. Ñýòãýë ñàíàà àÿ òóõòàé, àìãàëàí òàéâàí áàéõàä øààðäàãäàõ õýðýãöýý íü òýäíèé ñýòãýë ç¿éí õýðýãöýý áîëíî.

Íèéãýì ñî¸ëûí õýðýãöýý

·Àÿòàé òóõòàé îðîí áàéðàíä àìüäðàõ

·Òýæýýëëýã, ÷àíàðòàé, ýð¿¿ë õîîë õ¿íñ õýðýãëýõ

·Öýâýð, áèåä òààð÷ òîõèðñîí õóâöàñ õóíàð ºìñºõ

·Àþóëã¿é, ÷àíàðòàé óíäíû óñ õýðýãëýõ

·Áîõèðäîëã¿é öýâýð îð÷èíä àìüäðàõ

·Èðãýíèé á¿ðòãýë õàðüÿàëàëä áàéõ

·Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý àâàõ

·Ñóð÷ áîëîâñðîõ

·Ýðõýý õàìãààëóóëàõ

·Íèéãìèéí õàëàìæ õ¿ðòýõ çýðýã îðíî.

Ñýòãýë ç¿éí õýðýãöýý

·Àþóëã¿é îð÷èíä ºñºí òîðíèõ

·Íàéç íºõºäòýé áàéõ

·Ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ

·Ýâëýëäýí íýãäýõ

·Yã õýëýõ, ñàíàà áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ

25

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ YÅÐÕÝË ÍªÕªÐ˪Ë

Yåðõýë íºõºðëºë áîë ºñâºð íàñíûõíû ºäºð äóòìûí àìüäðàëûí íýãýýõýí õýâ øèíæ áóþó õýðýãöýý þì.. Õ¿¿õýä á¿ð äàðóóõàí, óõààíòàé, ñóðëàãà ñàéòàé, ¿íýí÷ øóäàðãà, íºõºðñºã õ¿¿õýäòýé íàéçëàõûã õ¿ñäýã. Ãýâ÷ õ¿í áîëãîí àäèëã¿é õ¿ëýã áîëãîí æîðîîã¿é ãýäãèéí æèøãýýð àìüäðàëä òýð á¿ð ñàíàñíààð áàéäàãã¿é. Ñóðëàãàäàà ìóó, ñàõèëãàã¿é, õýðýã òºâºãò ºðòºìòãèé õ¿¿õýä ãýäýã íü ìóó õ¿¿õýä ãýñýí õýðýã áèø áºãººä òýäýíä îð÷èí òîéðíû õ¿ì¿¿ñèéí õàéð õàëàìæ, çºâëºë㺺, òóñëàìæ áàéíãà øààðäàãäàæ áàéäàã.

ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð ÷ õ¿¿õýäòýé ¿åðõýæ íºõºðëºæ ÷àääàã áàéõ õýðýãòýé. Ýíý ÷àäâàðûã ýçýìøñýí õ¿¿õä¿¿ä íü ÿìàð ÷ íºõöºë áàéäàëä õýíòýé ÷ àðãà ýâýý îëîîä áèåý àâààä ÿâàõ ÷àäâàðòàé áàéíà.

Yå òýíãèéíõíèé íºëºº

ªñâºð íàñíû îõèä õºâã¿¿ä ãýð îðîíäîî ýöýã, ýõòýéãýý õàìò áàéõ õóãàöàà íü õàðüöàíãóé áàãàñ÷ íàéç íºõºä, ¿å òýíãèéõíèéõýý äóíä ºíãºðººõ öàã íü íýìýãääýã. Ýíý ¿åýñ ýõëýí ¿å òýíãèéíõíèé íºëºº íýìýãäýæ òýä íýã íýãýíäýý ñàéí áà ìóóãààð íºëºº ¿ç¿¿ëæ ýõýëäýã. Yå òýíãèéíõíèé íºëºº ãýäýã íü íàéç íºõºä, ¿åèéíõíèéõýý ÿòãàëãàíä îðæ òýäíèé ¿çýë áîäîë, ¿éë õºäëºëèéã óõàìñàðòàé áà óõàìñàðã¿éãýýð àÿëäàí äàãàëäàõûã õýëíý.

26

Yå òýíãèéíõíèé ñàéí íºëºº

ªñâºð íàñàíä íýã íýãýíäýý ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëýõ òîõèîëäîë áèøã¿éäýý áàéíà. Õè÷ýýë íîìîî äàâòàõ, óðëàã ñïîðòîîð õè÷ýýëëýõ, ñîíèðõîëòîé íîì çîõèîë óíøèõ, ººðñäèéãýý õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÷ºëººò öàãàà ¿ð á¿òýýëòýé ºíãºðººõ, àëáàí áà àëáàí áóñ êëóá, õîëáîî, ¿å òýíãèéíõíèé ñ¿ëæýý áàéãóóëàõ ãýýä òýä íýã íýãýíäýý îëîí òàëààð ñàéíààð íºëººëæ ÷àäíà.

Yå òýíãèéíõíèé ìóó íºëºº

ªñâºð íàñíû îõèä õºâã¿¿ä íýã íýãýíäýý ìóó íºëºº ¿ç¿¿ëýõ òîõèîëäîë ÷ áàñ áàéíà. Àðõè òàìõè õýðýãëýõ, ãàäóóð äîòóóð ñýëã¿¿öýõ, õýðýã òºâºãò îðîîöîëäîõ, õè÷ýýë íîìîî òàñëàõ, õóëãàé õèéæ, õóäëàà ÿðèõ íºëººíä àâòàæ ýíý çàì ðóó àìàðõàí òàòàãääàã ºñâºð íàñíûõàí íü èõýâ÷ëýí ººðòºº èòãýë áàãàòàé, ººðòºº õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ ÷àääàãã¿é, ººðèéí ãýñýí ¿çýë áîäîë íü òºëºâøººã¿é îõèä, õºâã¿¿ä áàéäàã. Áàñ áàéíãà ¿å òýíãèéíõíýý äàðàìòàëæ, ººðèéí õ¿ñýë ñîíèðõëîî äàãàõûã òóëãàí øààðäàæ äàðàìòàëæ áàéäàã õ¿ì¿¿æèë ìóóòàé õ¿¿õä¿¿ä ìýð ñýð áàéíà.

Yå òýíãèéíõíèé ìóó íºëººíººñ õýðõýí ñýðãèéëýõ âý

·Àëèâàà òààã¿é ñàíàë, øàõàëò äàðàìòûã ýñýðã¿¿öýõ, ººðèéíõýý ñàíàë áîäëûã ¿åèéíõýý õ¿¿õä¿¿äýä ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ òýäýíä ÿòãàí ¿íýìø¿¿ëæ ÷àääàã óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ

·Àðõè äàðñ óóõûã øàõàõ, òàìõè òàòàõûã çºâëºõ, áóñàä àëèâàà òààã¿é ¿éëäýë õèéõýýð äàðàìòàëäàã õ¿¿õýäòýé àëü áîëîõîîð ãàíöààðàà óóëçàõã¿é áàéõûã

27

õè÷ýýõ, òèéì íºõöºë áàéäàë ¿¿ñýõýýñ áàéíãà ñýðýìæèëæ ñóðàõ

· Èéì áàéäàëä îðñîí áîë ò¿¿íýýñ ÿàæ õóðäàí ãàðàõ, àíãèæðàõ òàëààð íàéç íºõºä, àõìàä õ¿ì¿¿ñòýé çºâëºæ øààðäëàãàòàé áîë òýäíèé òóñëàìæèéã àâ÷ äàõèí òèéì áàéäàëä îðîõã¿é áàéõ á¿õèé ë àðãûã õýðýãëýõ

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ªªÐÈÉÃÝÝ ÕYÍÄÝÒÃÝÕ ÕYÍÄÝÒÃÝË

ªºðèéãýý õ¿íäýòãýõ õ¿íäýòãýë íü õ¿í á¿ðä áàéõ ¸ñòîé ñàéõàí ÷àíàð þì. Ýíý íü òà ººðèéãýý þó ãýæ áîäîæ áàéãàà òàíû áîäîë, ¿íýëýìæ áºãººä ººðèéãýý ñàéíààð ¿íýëäýã, ìóóãààð ¿íýëýõ ãýäýã íü ººðººñ ÷èíü øóóä øàëòãààëíà. ªºðèéãýý õ¿íäýëæ ñóðààã¿é õ¿í íàéç íºõºä, ýöýã ýõ, èðýýä¿éí õàíü èæèë, ¿ð õ¿¿õäýý õ¿íäýòãýõ ÷àäâàð ìóó áàéäàã. ªºðèéí ¿íýëýìæèéí òóõàé îéëãîëòîíä äàðààõ ç¿éëñ îðîõ áºãººä òà íà𠺺ðñ人 ìýäýæ áàéãàà çàðèì ÷àíàðàà íýìæ ÷ áîëíî. Y¿íä:

·Òà õ¿íèé õóâüä ººðèéãýý õýðõýí ¿íýëæ áàéãàà áàéäàë

·Òàíû ýðõýëäýã àæèë, ñóðäàã ñóðãóóëü

·Òàíû ãàðãàñàí àìæèëò, á¿òýýë

·Òàíûã áóñàä õ¿ì¿¿ñ þó ãýæ áîääîã ãýæ òà ¿çäýã âý

·Òàíàé àìüäðàëûí çîðèëãî

· Òàíû íèéãýìä ýçýëæ áàéãàà áàéð ñóóðü

·Àìæèëò ãàðãàõ áîëîìæ

·Òàíû ñóë áà õ¿÷òýé òàëóóä

28

·Áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õýðõýí õàðüöäàã áàéäàë

·ªºðèéãýý áèå äààí àâààä ÿâàõ ÷àäâàð áóþó áóñäààñ õàìààðàëã¿é áàéäàë ãýõ ìýò

ªºðòºº õ¿íäýòãýë áàãàòàé ºñâºð íàñíûõàíä äýýðõè ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ çàðèì íü áóþó îëîíõè íü äóòàãäàæ áàéäàã. ªºðòºº èòãýõ èòãýë áàãà áàéõ, áàéõã¿é áàéõ íü îëîí ñºðºã ¿ð äàãàâðûã àâ÷èðíà. Y¿íä:

·Ñóðëàãûí àìæèëò ìóóäíà.

·Ãýìò õýðýã õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ íü èõ áàéíà

· ªñâºð íàñàíäàà æèðýìñëýõ íü èõ áàéíà.

· Àðõè, òàìõè õýðýãëýõ íü èõ áàéíà. ªºðòºº èòãýëã¿é õ¿¿õýä ñýòãýë ñàíàà íü òîãòâîðã¿é, ñýòãýëýýð àìàðõàí óíàõ õàíäëàãàòàé áàéäãààñ ò¿¿íèéãýý çàñàõûí òóëä àðõè óóõ, òàìõè òàòàõ ¿éëäýëä àìàðõàí àâòàõ áºãººä ººðèéíõýý àìüäðàëä õÿíàëò òàâèõ ÷àäâàð ñóëòàé áàéíà.

·Ñóðãóóëèàñ ãàðàõ, ñóðãóóëü çàâñàðäàõ íü èõ áàéíà.

ßàæ ººðèéãýý õ¿íäýòãýäýã áîëîõ âý.

ªºðòºº õ¿íäýòãýë áàãàòàé õàíääàã ºñâºð íàñíûõàí ñàíàà áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é áàéõ, àëèâàà ç¿éëèéí áîëîõã¿é, ñ¿¿äýðòýé òàëûã ýõëýí õàðàõ, øààðäëàãà, õ¿ñýëòýýñ òàòãàëçàõ, óóð óöààðòàé áàéõ, áàéíãà øàëòàã çààõ, òóñëàìæ õ¿ñýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. ªºðòºº õ¿íäýòãýëòýé õàíääàã áîëîõûí òóëä äîîð äóðüäñàí ÷àíàðóóäûã ýçýìøèõ õýðýãòýé.

ªºðòºº õ¿íäýòãýëòýé õàíäàõ íü õ¿íèé õàìãèéí ÷óõàë øèíæ áºãººä ýíý íü òýäíèé áàÿð

29

áàÿñãàëàíòàé, àìüäðàëäàà èòãýëòýé, àëñûí çîðèëãîòîé, àç æàðãàëòàé áàéõ ãîë ¿íäýñ íü áîëäîã.

ªºðòºº õ¿íäýòãýëòýé õàíääàã ºñâºð íàñíûõàíä áàéäàã 15 øèíæ¿¿ä

1. Èõ áàãà ÿìàð÷ ç¿éë õèéñýí ò¿¿íèéãýý á¿ðýí äóóñãàõ ¿åä áè áàõàðõäàã

2.Áè ÿìàð íýã õ¿íèé çààâàð çºâëºë㺺íã¿éãýý𠺺𺺠ººðèéãýý çºâ çàëààä ÿâæ ÷àääàã

3.Áè ÿìàð íýã ç¿éëä áîäèòîéãîîð õàíäàæ

ãýðýë ãýãýýòýé òàëûã íü ýõëýýä õàðàõ äóðòàé

4.Áè àëèà õîøèí áàéæ èíýýõ äóðòàé

5.Áè àëèâàà íèéãìèéí àðãà õýìæýýíä îðîëöîõäîî àÿ, òóõòàé áàéäàã

6.Áè ÿìàð ÷ ñàéøààë, çýìëýëèéã ñîíñîæ ÷àääàã

7.Áóñàä õ¿íèé õèéñýí ç¿éëä áè àòààðõäàãã¿é, òýäíèéã äýìæèæ óðàìøóóëäàã

8.Áè ººðèéíõýý áîäîë ñàíàà, çàí ¿éëýý á¿ðýí õàðèóöàõ ÷àäâàðòàé

9.Áè ÿìàð íýã ç¿éëèéã óäèðäàõ ¿¿ðýã îíîãäâîë áàÿðòàéãààð çºâøººðíº

10.Áè ÿìàð íýã ñàíàà÷ëàãà ãàðãàõ ¿åä ãàðàõ áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàðòàé

11.Áè ººðèéãýý ¿íý öýíýòýé õ¿í ãýæ áîääîã. Õýäèéãýýð õ¿ì¿¿ñ íàìàéã ø¿¿ìæèëäýã, áè àëäàà ãàðãàäàã ÷ ãýñýí áè ýíý áîäëîî ººð÷èëäýãã¿é.

12.Áè àìüäðàëûíõàà õÿíàëòàíä áàéõ ¸ñòîé ãýäãýý ìýääýã

30

13.Áè ººðèéíõýý ñàíàë áîäëûã ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ ÷àäíà.

14.Áè ÿìàð ÷ ç¿éëä øàíòàðäàãã¿é. Íàìàéã áóðóóòãàõ, áýðõøýýë òîõèîëäîõ áîëîí çºð÷èëòýé àñóóäàë ãàðàõ ¿åä ÷ áè óðüäûí àäèë ýð÷ õ¿÷òýé õýâýýðýý áàéæ ÷àääàã

15.Áè íàäàä òîõèîëäñîí ÿìàð ÷ àñóóäëûã ýâ ç¿éãýýð øèéäýæ ÷àääàã

Òà ººðòºº õýðõýí õ¿íäýòãýëòýé õàíääàãàà ìýäìýýð áàéíà óó

Òýãâýë äàðààõ ñîíæóóðûã áºãëººä ¿çýýðýé. Òà äàðààõ àñóóëòóóäàä òèéì, ¿ã¿é ãýñýí õàðèóëòûí íýãèéã ë ñîíãîæ õàðèóëàõ áºãººä òàíû íèéëáýð îíîî 15-16-èéí õîîðîíä ãàðâàë Òà ººðèéãýý ñàéí õ¿íäýòãýäýã õ¿¿õýä áàéíà ãýæ îéëãîõ, 12-14 ãàðâàë ººðèéí õ¿íäýòãýë ñàéíòàé, ãýõäýý çàðèì ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã çàñàæ ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ îéëãîõ, 8-11 îíîî ãàðâàë òà ººðòºº õ¿íäýòãýë áàãàòàé õàíääàã áºãººä ýíý ÷àíàð ÷èíü òàíûã õîéø íü ÷àíãààãààä áàéíà ãýæ îéëãîõ, 8-ààñ äîîø îíîî àâáàë èõ ìóó ¿ç¿¿ëýëò ó÷èð ÿàðàëòàé çàñàõ, äýýøë¿¿ëýõ, ýì÷ë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýõ õýðýãòýé. Íýã çààëò á¿ð íü 1 îíîî áºãººä õàðèí ¿ã¿é ãýæ õàðèóëñàí òîõèîëäîëä 0 îíîî ºãººðýé.

1.Áóñàä õ¿ì¿¿ñ íàäààñ õàâüã¿é èë¿¿ õóâü çàÿàòàé ãýæ áîääîã

2.Áè ººðèéãýý áàéãààãààð íü õ¿ëýýí çºâøººðäºã

3.Áè õ¿ì¿¿ñòýé áàéõäàà äóðòàé

4.Áè õàéð õ¿íäýòãýëä äóðòàé

5.Áè ººðèéãýý ¿íý öýíýòýé, õýðýãòýé õ¿í ãýæ áîääîã

31

6.Áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí çºâëºë㺺 íàäàä õýðýãã¿é. Áè á¿õ ç¿éëýý ººðºº ñàéí ã¿éöýòãýæ ÷àäíà.

7.ªºðèéíõººðºº áàéõ íü ìàø ÷óõàë

8.Áè õ¿íòýé íºõºðëºõ人 ìàø àìàðõàí áàéäàã

9.Áè ÿìàð ÷ ø¿¿ìæëýëèéã ñýòãýë ýìçýãëýõã¿é õ¿ëýýæ àâäàã

10.Áè ººðèéíõýý àëäààã íýýëòòýé õ¿ëýýí çºâøººðäºã

11.Áè ººðèéíõýý áîäëûã õýçýý ÷ íóóäàãã¿é

12.Áè ººðòýéãýý áàéíãà ÿðèëöäàã,ò¿¿íèéãýý áóñäàä èëýðõèéëæ ÷àääàã

13.Áè àíõààðàë õàëàìæààñ ãàäóóð, àç æàðãàëòàé õ¿í

14.Áóñàä õ¿ì¿¿ñ íàìàéã þó ãýæ áîäîõ íü íàäàä õàìààã¿é

15.Áè ñàéõàí ñýòãýãäýëòýé áàéõûí òóëä áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ çºâøººðºë àâäàãã¿é

16.Áè õ¿ññýí ñàéí ñàéõàí ç¿éëýý õýëñýí, õèéñíèéõýý òºëºº çýìëýë õ¿ëýýäýãã¿é

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ YÇÝÌÆ,ÒªÐÕ

Òàíû ãàäààä òºðõ áîë òà áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé ººðèéãýý õàðüöóóëæ áàéãàà õàðüöóóëàëàëò áºãººä ýíý íü áèå áÿëäðûí õóâüä òºäèéã¿é ¿çýë áîäîë, èòãýë ¿íýìøëèéí õóâüä ÿìàð õ¿í áý ãýäãýý ¿íýëæ áàéãàà òàíû áîäîë þì. Y¿íèéã áàñ ººðèéí ¿çýë áîäîë ãýæ ÷ íýðëýæ áîëíî. Ýíä äàðààõ àñóóäëóóä õàìðàãäàíà.

32

Y¿íä:

·Áèå áÿëäðûí õóâüä ººðèéãýý ÿìàð õàðàãääàã ãýæ òà áîääîã âý

·Õóâü õ¿íèéõýý õóâüä òà ººðèéãýý ÿìàð õ¿í

ãýæ áîääîã âý

·ªºðèéãýý åð íü ÿìàð õ¿í ãýæ áîääîã âý

·Òàíûã áóñàä õ¿ì¿¿ñ ÿìàð õ¿í ãýæ áîääîã ãýæ òà ¿çäýã âý

·ªºðèéíõýý áàéãàà áàéäàëä òà äóðòàé þó

·Òàíû òóõàé áîäîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí áîäëûã òà þó ãýæ ¿çäýã âý

Äýýðõè àñóóëòóóäàä õàðèóëààä ¿çýõýä òàíû ººðèéí òºðõ ÿìàðøóóõàí áàéãàà òàëààð òàíä òîäîðõîé òºñººëºë áóóíà. Õýðýâ äýýðõè àñóóëòóóäàä íýãä íü áóþó íýã õýñýãò ñºðºã õàðèóëò ãàð÷ áàéãàà áîë òà ººðèéí òºðõºº ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýñýí ¿ã.

ªºðèéí ¿çýìæ, òºðõºº ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ

·ªºðèéíõýý òóõàé ñàéí ñàéõàí ãýæ áîäîæ áàéãàà ç¿éëýý æàãñààæ áè÷èõ

·ªºðèéíõýý òóõàé ìóó, ìóóõàé ãýæ áîäîæ áàéãàà ç¿éëýý æàãñààæ áè÷èõ

·Ñàéí ç¿éë äýýðýý òºâëºð¿¿ëæ ìóó, ìóóõàé õàðàãäàæ áàéãàà ç¿éëýý çàñàæ çàëðóóëàõàä àíõààðëàà õàíäóóë.

·ªºðèéíõýý ¿çýìæ, òºðõºº ñàéæðóóëàõ çºâëºë㺺 àâàõ, äàñãàë õèéõ

33

· Õ¿ì¿¿ñ ººðèéí ÷èíü òàëààð õýëñýí ñàéí, ñàéõàí øèíæ¿¿äèéã òýìäýãëýæ àâ÷ áàéíãà ñàíàæ ÿâàõ.Ýíý áîë òàíû äàâóó òàë þì.

·Õóâöàñëàëò, ¿ñíèé çàñàëò, ãàäààä òºðõ, çàðèì çàí ¿éëýý çàñàæ ñàéæðóóëàõàä àíõààðàõ

·ªºðèéíõýý ¿çýìæ, òºðõèéí òàëààð õ¿ì¿¿ñèéí õýëñýí ø¿¿ìæëýëèéã õ¿ëýýí àâ÷ àëü áîëîõîîð çàñàõûã îðîëäîõ

·ªºðèéíõýý äîòîîä åðòºíöºä áàðèãäàëã¿é ÷ºëººòýé ñýòãýæ îð÷èí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñýýñ ñàéí ñàéõíûã íü ñóðàëöàõ

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÀÍÄ ØÀÀÐÄÀÃÄÀÕ ÍÀÉÇÀËÆ ÍªÕªÐËªÕ ÓÐ ×ÀÄÂÀÐ

Þóíû ºìíº áè õýíòýé íàéçëàæ íºõºðëºõ ãýæ áàéíà âý, áè ò¿¿íòýé, òýäýíòýé íàéçëàæ íºõºðëºæ ÷àäàõ óó, áè áîëçîîíä ÿâàõ óó, áîëçîîíû ¿åä ÿìàð ¿éë ÿâäàë áîëîõ âý ãýõ çýðýã îëîí àñóóëòóóäàä õàðèóëàõ øààðäëàãà ºñâºð íàñíûõíû ºìíº òóëãàðíà.

Õýäýí íàñíààñàà áîëçîîíä ÿâàõ âý

Òîäîðõîé çºâøººðºãäñºí íàñ áàéäàãã¿é. ºñâºð íàñíûõíû õóâüä ýíý íàñ íü õàðèëöàí àäèëã¿é

34

áàéäàã. Íàñûã òîãòîîõîîñ èë¿¿ ÿìàð íºõöºëä áîëçîõ ãýæ áàéíà âý, áèå áÿëäðûí õóâüä õýð çýðýã áîëîâñîðñîí âý ãýäýã íü õàìãèéí ÷óõàë. Ìàãàäã¿é 13 íàñòàé îõèí àíãèéíõàà õ¿¿õä¿¿äòýé äýëã¿¿ð ÿâàõààð áîëçñîí áàéâàë ýíý áîëçîîã áîëîìæèéí ãýæ ¿çýæ áîëíî. Èéì õýëáýðèéí á¿ëãýýðýý áîëçîõ áîëçîî íü ºñâºð íàñíûõàíä õàìò îëîíòîéãîî îéðòîõ, áèå áèåíýý òàíèõ, îéðòîí íºõºðëºõºä òóñ äýì áîëäîã. Ìºí ¿å òýíãèéíõíèéõýý äóíä áàéæ ººðèéãýý õýí áîëîõîî ìýäðýõ áîëîìæ ÷ ãàð÷ áîëíî.

Öààøäàà õàìò îëíîîðîî êèíî ¿çýõ, õîîëîíä îðîõ, äýëã¿¿ð ÿâàõ, íîìûí ñàíä ñóóõ, õè÷ýýë äàâòàõ çýðýã øàëòãààíààð áîëçîæ áàéõ õóãàöààíäàà õýí íýãýíòýé îéð äîòíî íºõºðëºæ äîòíîñîõ òîõèîëäîë áàéíà.

ªºðòºéãýý òîõèðîõ íàéç íºõ人 õýðõýí ñîíãîõ âý

·Õýë àìàà àìàðõàí îëîëöîæ ÷àäàõ

·Èæèë ñîíèðõîëòîé

·Õàìò áàéõàä ººðò ÷èíü áîëîîä ò¿¿íä àÿòàéõàí ñýòãýãäýë òºð¿¿ëæ ÷àäàõ

·Äàðóó òºëºâ

·ßíç á¿ðèéí áóðóó çóðøèëã¿é

·ªºðèéã òàíü õ¿íäýòãýäýã òèéì õ¿¿õäèéã ñîíãîæ ¿åðõýõ

ªñâºð íàñíûõàí áîëçîîíä ÿâàõ ¿åäýý þó õèéõ âý

·Ìóçåé ¿çýõ

·Äóãóéãààð ÿâàõ

·Àìüòíû õ¿ðýýëýí ¿çýõ

·Õºçºð òîãëîõ

·Êîìüþòåð òîãëîõ

·Àëõàõ

35

· Ïàðêä î÷èõ

Áîëçîîíû ¿å äýõü ýð¿¿ë õàðèëöààíû õýëáýð¿¿ä

·Îõèäóóäûí áîëçîî, õºâã¿¿äèéí áîëçîî

·Ýñðýã õ¿éñèéí ºñâºð íàñíûõíû áîëçîî

·Yåðõýë, íºõºðëºëèéí áîëçîî

·Yåðõýë íºõºðëºëèéí áàéíãûí õîëáîî

·Íîöòîé áîëçîî

·ßíàã àìðàãèéí áîëçîî

·Ãýðëýëò

Yåðõýë íºõºðëºëèéí áà áîëçîîíû óð ÷àäâàð

ª ñ â º ð í à ñ í û õ à í ä ä à ð à à õ ó ð ÷ à ä â à ð ä ó ò à ã ä ñ à í à à ñ á î ë æ

áîëçîîíû

¿åä

òààã¿é

ñýòãýãäýë

òºðºõ,

çºð÷èë

 

ã à

ð à õ

 

ø à ë ò ã à à í

 

áîëäîã.

 

· Y å ð õ ý ë

 

í º õ º ð ë º ë

 

á

à

 

áîëçîîíèé

 

ò ó

õ à é

36

ìýäëýã, òóðøëàãà äóòàãäñíààñ

·Ýñðýã õ¿éñèéí õ¿íòýé õàìò áàéõàä ýâã¿é ñýòãýãäýë òºðñíººñ

·Õîîðîíäîî ÿðèëöàõ óð ÷àäâàð äóòàãäñíààñ

·Àíõíààñàà ýâã¿é ñýòãýãäýë òºðæ ò¿¿íýýñýý ãàð÷ ÷àäàõã¿é áàéãààãààñ

·Äàõèí áîëçîõîîñ è÷ñýíýýñ áóþó àéñíààñ

ªñâºð íàñíûõíû ãàíöààðäëààñ ãàðàõ àðãà çàì

È÷èìõèé áàéäàë íü ãîë ñààä áîëæ áàéãàà ç¿éë þì. Õýí ÷ ãàíöààðäëûí áàéäàëòàé áàéõûã õ¿ñýõã¿é áºãººä õýí íýãýíòýé óóëçàæ ñýòãýë ñàíààãàà õóâààëöàõ ò¿¿íèé òóëä ýðñäýë õèéõ øààðäëàãà ãàðäàã. Y¿íèé òóëä íèéãýìøèõ, áîëçîõ óð ÷àäâàð øààðäàãäàõ

áºãººä

äàðààõ

ç¿éëèéã

à í õ à à ð à õ í ü ç ¿ é ò ý é .

Ãàíöààðäñàí

õ¿¿õýä

èõýýõýí

è÷èìõèé

áàñ

íýýëòòýé áóñ

áàéäàã

áºãººä òýð

áîëãîí

ñàíàà

áîäëîî

÷ºëººòýé

èëýðõèéëæ

÷àääàãã¿éãýýñ

õ¿ì¿¿ñò ººðèéãýý îéëãóóëæ íàéç íºõºä áîëîõ ÷àäâàð ñóëòàé áàéäàã.

·Õààíà õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàõ âý

·Þó ÿðèõ âý

·ßðèàãàà ÿàæ ºðí¿¿ëýõ âý

·Äàõèí õýðõýí óóëçàõ âý

·Áîëçîîíû ¿åýð ÿàæ àÿòàéõàí ñýòãýãäýë òºð¿¿ëýõ âý

· ßàæ áàò

áýõ íàéç, íºõðèéí õîëáîî òîãòîîõ

âý ãýäãýý

ñàéí òºëºâëºõ øààðäëàãàòàé.

37

Áîëçîîíû ¿åä ãàðàõ õ¿÷èðõèéëýë: óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, óäèðäàõ óð ÷àäâàð

ªñâºð íàñíûõíû áîëçîîíû ¿åä õýí íýã íü, èõýâ÷ëýí õºâã¿¿í íü îõèäûã äýýðýëõýõ, ¿ã õýëýýð äîðîìæëîõ, áèåèéí õ¿÷èðõèéëýë õèéõèéã çàâäàõ, çààæ çààâàðäàõ ãýõ ìýò ¿éëäë¿¿ä àæèãëàãääàã. Ýäãýýðèéã áîëçîîíû ¿åä ãàð÷ áàéãàà õ¿÷èðõèéëýëèéí åëåìåíò¿¿ä ãýæ ¿çäýã áºãººä çàðèì òîõèîëäîëä îõèäóóä áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ íü ÷ áèé. Y¿íèé ìºí ÷àíàð, øèíæ òýìäã¿¿äèéã ñàéòàð îéëãîæ ò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ, èéì èëðýë ãàðñàí ¿åä íü çºâ óäèðäàæ áîëçîîã õîð õîõèðîëã¿éãýýð äóóñãàõ íü ºñâºð íàñíûõíààñ èõýýõýí óð ÷àäâàð, òýñâýð õàòóóæèë øààðääàã. Ýíý ¿åä ººðºº ýíý àñóóäëàà øèéäýæ ÷àäàõã¿é áîë íàéç íºõºä, ýöýã ýõýýñ äýìæëýã òóñëàëöàà àâàõ íü ÷óõàë þì.

Áîëçîîíû ¿åä ãàðàõ õ¿÷èðõèéëëèéí øèíæ òýìäã¿¿ä

·Õýí íýãýíòýé õàðäàõ,

·Çàõèðàí òóøààõ, á¿õ þìûã íü çààõ

·Óðüä íü õýí íýãíèéã õ¿÷èðõèéëæ áàéñàí òóõàé ìýäýý áàéõ

·Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõèéã øààðäàõ

·Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë õèéõèéã ñàíààðõàõ

·Íàéçûíõàà íàéçûã îðîëäîõ

·ßìàð õóâöàñ ºìñºõ, þó ÿðèõûã íü çààõ ãýõ ìýò øèíæ¿¿ä èëýð÷ áàéâàë áîëçîîíû ¿åä ÿìàð íýã õ¿÷èðõèéëëèéí øèíæ ãàð÷ áàéíà ãýæ ¿çäýã.

38

ªñâºð íàñíûõàí áîëçîîíû ¿åèéí õ¿÷èðõèéëëèéí òàëààð þó ìýäâýë çîõèõ âý

·Áîëçîîã õ¿÷èðõèéëýëã¿é òàéâàí, ñýòãýë õàíãàëóóí ºíãºðººõèéí òóëä àíõààðëàà õàíäóóëàõ

·Õ¿÷èðõèéëýë ò¿¿íèé ¿ð äàãàâðûí òàëààð ìýäëýã, ìýäýýëýëòýé áàéõ

·Áîëçîæ áàéãàà õ¿íèéõýý òóõàé ñàéí ìýäëýã, ìýäýýëýëòýé áàéõ

·Õ¿÷èðõèéëýëèéí òàëààð áîëçîæ áàéãàà õ¿íòýéãýý ÿðèëöàæ îéëãîëöîæ ÷àääàã áàéõ

·Õ¿÷èðõèéëëèéí äýýðõè øèíæ¿¿äèéã ìýääýã áàéõ

·Õ¿÷èðõèéëëèéí øèíæ èëýðâýë ò¿¿íèéã äààìæðóóëàõã¿é çîõèöóóëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ

·Ýð¿¿ë õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîõ óð ÷àäâàðòàé áàéõ

·Yå òýíãèéíõíèéõýý äóíä íýð õ¿íäòýé, èäâýõèòýé ìàíëàéëàã÷ áàéõ óð ÷àäâàðûã ýçýìøñýí áàéõ

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÄÓÍÄ YYÑÄÝà ÑÀÍÀË ÇªÐªËĪªÍÈÉà ÓÄÈÐÄÀÕ ×ÀÄÂÀÐ

Õ¿íèé àìüäðàë çºð÷èë, ñàíàë çºðºëäººíººð ä¿¿ðýí áàéäàã áºãººä ýíý íü ýðýëò õýðýãöýý, ¿íýëýìæ áîëîí áóñàä çàðèì àñóóäëàà𠺺𠺺ð áàéð ñóóðü, áîäîë ñàíààòàé áàéãààãèéí èëðýë áàéäàã. Ñàíàë çºðºë人íèéã ýâ ç¿éãýýð øèéäýõ óð ÷àäâàð íü ºñâºð íàñíûõàíä îíöãîé õýðýãòýé. Ǻð÷èë, çºðºë人íèéã øèéäâýðëýõýä ýñýðã¿¿öýõ,

39

ýâ ç¿éãýýð çîõèöîõ, àÿëäàí äàãàëäàõ ãýñýí ãóðâàí ¿íäñýí àðãà áàéäàã.

Ǻðºë人íèéã øèéäâýðëýõ óð ÷àäâàð ãýæ þó âý

Õ¿ì¿¿ñèéí ÿíç á¿ðèéí áîäîë ñàíàà, ººð ººð áàéð ñóóðèéã èëð¿¿ëæ ò¿¿íèéã îéëãîõ, òýäýíòýé îéð äîòíî õàíäàæ àëü áîëîõ íýãäñýí íýã îéëãîëòîíä õ¿ðýõ óð ÷àäâàð þì. Ýíý óð ÷àäâàð íü ºñâºð íàñàíä òºäèéã¿é íàñàíä õ¿ðñýí õîéíîî ÷ ºäºð äóòìûí àæèë àìüäðàëä øààðääàãääàã. Ýíý óð ÷àäâàðûã ýçýìøñýíýýð íàéç íºõðèéí áàò õîëáîî áèé áîëæ áèå áèåý çºâ îéëãîí îéð äîòíî áîëîõ ñóóðü òàâèãäàíà.

Ǻðºë人íèéã øèéäâýðëýõ îëîí àðãóóä áàéäàã áºãººä ¿¿íýýñ ºñâºð íàñíûõàíä õýðýãòýé 12 óð ÷àäâàðûã ýíä ºã¿¿ëüå.

Y¿íä:

1.Õî¸óëàà ÿëàõ àðãà

Ýíý íü áè ÿëàõûã õ¿ñ÷ áàéíà, áàñ ÷àìàéã ÿëààñàé ãýæ õ¿ñýæ áàéíà ãýäýã çàð÷èì þì. Õî¸ð òàëûíõàà ýðýëò õýðýãöýýã íýã íýãýíäýý îéëãóóëàõ, ò¿¿íèéã ýñýðã¿¿öýõ áóþó ó÷ðûã íü ñàéí îëîëã¿é àÿëäàí äàãàëäàõûí îðîíä àëü àëèíä íü àøèãòàé, àëü àëèíäàà õîõèðîëã¿é õóâèëáàðûã ñîíãîæ àâàõ ÷àäâàð þì.

2. Á¿òýýë÷ øèéäýë

ͺõöºë áàéäëûã áóðóóòãàõ, õàðàìñàõäàà ãîë íü áèø õàðèí ýíý íºõöºëä áèä þó õèéæ ÷àäàõ âý ãýäãèéã îëæ õàðæ ò¿¿íèéãýý õèéæ ÷àääàã, àñóóäëûã áîëîìæ áîëãîí õóâèðãàõ óð ÷àäâàð þì.

40

ªñâºð íàñíûõàí íºõöºë áàéäëûã ÿíç á¿ðýýð îéëãîæ, ò¿¿íä õàðèóëò ºãäºã áºãººä ¿íäñýíäýý ÿàæ õàíäàõ íü òóõàéí ¿åýñ øàëòãààëäàã. ªºðººð õýëáýë ýíý íü íóóãäìàë áàéæ áàéãààä òóõàéí ¿åäýý èëýðäýã ãýñýí ¿ã þì. Y¿íèéã Ìàëãàé ãýæ íýðëýå. ªñâºð íàñíûõàíä õî¸ð ºíãèéí ìàëãàé áàéäàã. Õàð áà öàãààí ºíãèéí ìàëãàé.

ßìàð íýã àñóóäëûã äàíäàà áîëîõã¿é á¿òýõã¿é òàëààñ íü õàðæ áîëæ á¿òýýõèéí òóëä ÿìàð ÷ þì õèéäýãã¿é õ¿¿õä¿¿ä õàð ìàëãàéãàà ºìñäºã. Õàðèí òóõàéí íºõöºë áàéäëûã ãàéõàëòàé ñàéõíààð õ¿ëýýí àâ÷ á¿òýýë÷ýýð øèéäýõ ÿìàð áîëîìæ áàéãààã îëæ õàðæ áàéäàã òýð õ¿¿õä¿¿ä öàãààí ìàëãàéãàà ºìñäºã.

Õàð ìàëãàé ºìñäºã õ¿¿õä¿¿ä ýíý çºâ ¿¿, áóðóó þó ãýñýí àñóóëòàíä øàë äýìèé ç¿éë ãýæ, àìüäðàë áîë òýìöýë ãýæ áîäîõûí îðîíä àìüäðàë ÿìàð õàòóó þì áý ãýæ, áè àëäàà ãàðãàõã¿éí òóëä ººðºº õè÷ýýõ ¸ñòîé ãýõèéí îðîíä àëäàà ãàðãàõ íü ìóóõàé ç¿éë ãýõ, ÿàãààä èéì àëäàà ãàðàâ ãýõèéí îðîíä ººðèéãýý, áóñäûãàà áóðóóòãàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã.

Èéì ó÷ðààñ õàð ìàëãàéòàé õ¿¿õä¿¿äýä çºðºë人íèéã øèéäýõ óð ÷àäâàð íü äóòàãääàã. Õàð ìàëãàéòàé õ¿¿õä¿¿äèéí õóâüä äàíäàà ÿëàã÷ áà ÿëàãäàã÷ ãýñýí õî¸ð òàëûã áèé áîëãîäîã. Õàð ìàëãàéãàà áóøóóõàí àâ÷ õàÿæ öàãààí ìàëãàéí ýðýëä ãàðàõ íü òýäíèé õóâüä öîðûí ãàíö àðãà íü þì. Öàãààí ìàëãàé õóâöàñíû ºëã¿¿ð äýýð áýëýí áàéãàà. Îäîî ò¿¿íèéã ÿàæ àâàõ âý.

Öàãààí ìàëãàé ºìññºí õ¿¿õä¿¿ä á¿õ ç¿éëèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõ áîëîìæ, ãàðöûã îëæ òóðøèõ á¿òýýë÷ øèéäýë ãàðãàæ

41

÷àääàã. Öàãààí ìàëãàéòàé õ¿¿õä¿¿äèéí çºðºë人íèéã øèéäâýðëýñíèé ¿ð ä¿íä ÿëàã÷èä áà ñóðàëöàã÷èä ãýñýí õî¸ð òàë áèé áîëäîã. Y¿ãýýðýý õàð ìàëãàéòàé õ¿¿õä¿¿äýýñ òýä ýðñ ÿëãàãäàíà.

Àìüäðàë ÿëæ, ÿëàãäàõûí íýð áèø õàðèí ñóðàëöàõ ¿éë ÿâö þì.

3. Èëýí äàëàíã¿é áàéõ

Èëýí äàëàíã¿é áàéõ íü ºñâºð íàñíûõàí áèå áèåíýý á¿ðýí ã¿éöýä îéëãîõ ãîë õýðýãñýë áºãººä ¿¿íèé òóëä þóíû ºìíº õ¿íä ººðèéíõýý áîäîë ñàíààã çºâ îéëãóóëæ ÷àääàã áàéõ, õ¿íèé ÿðüñíûã àíõààðàëòàé ñîíñîæ ÷àääàã áàéõ ÷àäâàðûã ýçýìøèõ íü ÷óõàë.

Ýíý íü õýä õýäýí ¿å øàòòàé áàéäàã.

·Ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ. Ǻðºë人íèéã øèéäýõ ãýæ á¿¿ ÿàð. Ýõëýýä ¿íýí çºâ, á¿ðýí ìýäýýëýëòýé áîëæ àâàõ. Y¿íèé òóëä íàéç, íºõºä, ýöýã, ýõèéíõýý þó ãýæ ÿðèõûã ñàéí ñîíñ. ßðüñàí ç¿éëýýñ íü îðõèãäñîí, òîäîðõîéã¿é ç¿éë áàéâàë íýìæ, òîäðóóëæ àñóóõ. ßàãààä ñýòãýë äóíäóóð áàéãàà, þóíä ñàíàë íèéëýõã¿é áàéãàà òóõàé á¿ðýí ã¿éöýò ìýäýýëëèéã îëæ àâàõûí òóëä ò¿¿íèé ÿðèõûã òýñâýðòýé, äóóëãàâàðòàé ñîíñîõ. Ò¿¿íä èëýí äàëàíã¿é ÿðèõ áîëîìæ îëãîõ àñóóëò àñóóõ. Ìýäýýëýë áóðóó, äóòóó áàéõ, ýíý ÿðèëöëàãà ¿ð ä¿íã¿é áîëáîë çºð÷èë, çºðºë人í øèéäâýðëýãäýõýä àìàðã¿é áàéõ áîëíî. Òèéì ó÷ðààñ ýíý ¿å áîë ìàø èõ õàðèóöëàãàòàé ¿å þì.

·Áàòëàõ, íîòëîõ.çºâøèëöºõ. ßìàð àñóóäàë áàéãààã ÿðèëöàã÷ òàëóóä ìýäýýëæ ò¿¿íèé òàëààð

42

íýã îéëãîëòòîé áîëîõ ¿å. Y¿íèé òóëä ãîìäîë ìýä¿¿ëýã÷ òàëä ñàíàà áîäëîî èëýðõèéëýõ áîëîìæ îëãîõ ò¿¿íèéã íü àíõààðàëòàé ñîíñîæ ò¿¿íèé áàéð ñóóðèíààñ àñóóäëûã îéëãîõûã õè÷ýýõ. Òýð þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý, ñýòãýë äóíäóóð áóþó óóðëààä áàéãàà øàëòãààí íü þó âý, ãýäãèéã îéëãîõ, ñàíàë áîäëîî íýãòãýæ çºâøèëöºõ

· Õàðèóëàõ ¿å. Ýíý ¿åä ººðèéãýý çºâòãºõ, ò¿¿íèéã áóðóóòãàõ, ýñýðã¿¿öýõ ºí㺠àÿñ ãàðãàõã¿é áàéõ íü ÷óõàë. Õýðýâ òýãâýë çºðºë人íòýé àñóóäëûã øèéäâýðëýõ áèø äàõèí øèíý ìàðãààíòàé àñóóäàë ¿¿ñ÷ ¿íäñýí çîðèëãîîñîî õàçàéæ ÿðèëöëàãà ¿ð ä¿íã¿é áîëîõîä õ¿ðíý. Ýíä õàìãèéí àíõààðàë òàòàõ ç¿éë áîë ÿðèëöàã÷ òàëóóäûí ñýòãýë õºäëºëûí àñóóäàë áàéäàã. Õýò óóðëàñàíààñàà áîëîîä ÿðèëöëàãà àìæèëòã¿é áîëîõ ¿å áèøã¿éäýý áàéíà. Õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä óóðëàäàã âý ãýâýë ººðñäèéã íü ñîíñîæ ìýäýõã¿é áàéíà ãýæ óóðëàäàã. Òèéì ó÷ðààñ õàìãèéí ýõëýýä ýíý áàéäëûã á¿ðýí îéëãîëîî, á¿ðýí ñîíñëîî ãýäãýý èëýðõèéëýõ.

4. ªºðèéíõýý ñàíàë áîäëûã òîõèðîìæòîé ¿åä íü èëýðõèéëýõ

· Ýíý íü áè èíãýæ áîäîæ áàéíà, ÷è þó ãýæ áîäîæ áàéíà ãýæ àñóóäëûã èë¿¿ îéëãîõ áîëîìæ îëãîõ àðãà þì. Ýíý ¿åä ÿðèëöàã÷ õ¿í òàíû áîäîæ áàéãàà øèã òýð äîð íü îéëãîíî ãýæ õ¿ëýýõ õýðýãã¿é. Õàðèí òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà, îëîí äàõèí òàéëáàðëàæ ÿðüñíû ýöýñò íýã èæèë îéëãîëòîíä õ¿ðýõ áîëîìæòîé ó÷èð îéð äîòíî õàðüöàà ¿¿ñãýõ, íýã íýãíèéãýý îéëãîäîã áîëîõîä äºõºì ¿ç¿¿ëýõ àðãà þì.

43

5. Õàìòûí õ¿÷

ßìàð íýã àñóóäàë äýýð òîõèðîëöîîíä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é, íàéç íºõºä ÷èíü ººðèéíõýý áàéð ñóóðèí äýýð õàòóó çîãñîîä áàéâàë àñóóäëûã õàìòûí õ¿÷ýýð øèéäâýðëýõ àðãà ãýæ áàéíà. Àñóóäëûã ººðñäèéí áîäîæ áàéãààãààñàà øàë ººð ºíö㺺ñ õàðæ èë¿¿ íààøòàé òàëààñ íü õàíäàõ ÿâäàë. Y¿íèé òóëä äàðààõ ¿å øàòóóäûã àøèãëàíà. Y¿íä:

·Àñóóäëûã íàðèéâ÷ëàí àâ÷ ¿çýõ: Ýíý íü áóñàäòàé õàðüöóóëàõàä ÿìàð áàéíà âý, ìèíèé õóâüä õàìãèéí áîëîìæòîé õóâèëáàð íü þó âý ãýäãèéã îëæ òîãòîîõ. Îëîí ÿíçûí ñàéí õóâèëáàðóóä, á¿ð õàìãèéí ñàéí õóâèëáàð áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ õ¿¿õýä á¿ðä òîõèðñîí ñàéí õóâèëáàð íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà.

·Áàéæ áîëîõ õóâèëáàðóóäûã îëîõ. Åð íü àñóóäëûã øèéäýõ ÿìàð, ÿìàð àðãà çàì áàéíà, òýð íü ÿìàð ¿ð äàãàâàð, ¿ð ä¿íã àâ÷ðàõ òàëààð á¿õ õóâèëáàðûã òîîöîæ ñóðàõ

·Áîëîìæòîé õóâèëáàðûã ñîíãîõ. Õàìãèéí õîð óðøèã áàãàòàé, ¿ð ä¿í ñàéòàé, íààøòàé õóâèëáàðûã ñîíãîõ

6. Ñýòãýë õºäëºëºº áàðüæ ñóðàõ.

· Þóíû ºìíº ÿàãààä, þóíä óóð õ¿ðýýä áàéíà âý, ÿàâàë óóð õ¿ðýõã¿é áîëîõ âý , ººðºº ìýäýýã¿é áàéãàà ýñâýë áóðóó îéëãîæ áàéæ áîëîõ ÿìàð õóâèëáàð áàéíà ãýäãýý ñàéí îéëãîæ ìýäýõ

· Ñýòãýë õºäëºëºº çàëæ ñóðàõ 5 çîðèëòûã ýçýìøèõ: Y¿íä: Áóðóóòãàõ áóþó çýìëýõ õàíäëàãûã ãàðãàõã¿é áàéõ, íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä àëü áîëîõ íààøòàé, ãýðýë, ãýãýýòýé òàëààñ íü

44

àñóóäàëä õàíäàõ, áîäîë ñàíààãàà èëýí, äàëàíã¿é èëýðõèéëýõ, îéð äîòíî õàðüöààòàé áàéæ õàðèëöàí áèå áèåíýý çºâ îéëãîæ ñóðàõ, èéì áàéäëàà äàõèí äàâòàí ãàðãàõã¿é áàéõ.

7.Øèéäâýðëýõýä áýëýí áàéõ.

ªºðò ÷èíü õýí íýãýí óóðëàæ, ñýòãýë äóíäóóð áàéâàë ò¿¿íèéã áóðóóòãàõààñàà èë¿¿ òýð áàéäëààñ ñóðãàìæ àâ÷ ººðèéíõýý òóõàé áîäëîî äàõèí õÿíàæ ñóðàëöàõàä ýíý íü òóñòàé áîëíî.

8.Àñóóäëûã èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýãýýð îéëãîõ.

Ýíý íü íàäàä îéð äîòíû ÿìàð õ¿ì¿¿ñ áàéíà, òýä þóã õ¿ñäýã, òýä þóíä äóðã¿é âý ãýäãèéã ñàéí ìýääýã áàéõ, ò¿¿íèéõýý ¿íäñýí äýýð àñóóäàëä èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýãýýð õàíäàõ

9. Õóâèëáàðóóäûã òºëºâëºõ.

Y¿íèé òóëä àñóóäëûã ã¿íçãèéð¿¿ëýí òîäðóóëæ øàëòãààíûã îëæ øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã ÿðèëöàí õýí õýíäýý àøèãòàé õóâèëáàðûã ñîíãîõ. Y¿íèé òóëä õýëýëöýí òîõèðîõ àðãà õýëáýðýý çºâ ñîíãîæ õýðýâ ýíý õóâèëáàð íü á¿òýëã¿éòâýë äàðàà íü ÿìàð àÿòàéõàí õóâèëáàð áàéæ áîëîõ, ò¿¿íèé ñàéí ìóó òàëûã áóñäàä îéëãóóëæ ÷àääàã áàéõ

10. Õýëýëöýí òîõèðîõ ÷àäâàð:

Y¿íèé òóëä çºð÷èë, çºðºëäººí ¿¿ñãýýä áàéãàà àñóóäàë äýýðýý áàò çîãñîæ ÿðèëöàæ áàéãàà õ¿íäýý óÿí õàòàí áàéæ ñóðàõ, ººðèéíõýý áàéð ñóóðèéã õàìãààëàõäàà áèø ÿìàð õýðýãöýý áàéãààã îëæ ìýäýæ ò¿¿íä òîõèðóóëàí øèéäâýð ãàðãàõàä àíõààðàõ, íèéòëýã ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ àñóóäàëä õàíäàõ,

45

îëîí õóâèëáàðóóäûí äóíäààñ çºâ ñîíãîëò õèéäýã áàéõ, øèéäñýí àñóóäàë äýýðýý òîâ òîäîðõîé çºâøèëöºëä õ¿ðäýã áàéõ. Õýðýâ çºâøèëöºæ ÷àäàõã¿é ýñðýã òýñðýã áàéð ñóóðüòàé áàéâàë àñóóäëûã ýõíýýñ íü äàõèàä øèíýýð ÿðèëöàæ ººð ºíö㺺ñ àâ÷ ¿çýõ, ò¿¿íä ñýòãýë õºäëºëººð õàíäàõ áèø õàðèí ò¿¿íä òîõèðîõ çºâ õàðèóëòûã îëîõûã õè÷ýýõ. Á¿ð àõèö ãàðàõã¿é áîë ò¿ð çàâñàðëàæ àñóóäëûã õýñýã õóãàöààíû äàðàà äàõèí ÿðèëöàõ

11. Ãóðàâäàã÷ õ¿íèé òóñëàìæòàéãààð çºð÷ëèéã øèéäâýðëýõ.

Õýíèéã íü ÷ áóðóóòãàõã¿é, äóíäàæ áàéð ñóóðèíààñ õàíäàæ ÷àäàõ, àñóóäëûí òàëààð èæèë áàéð ñóóðèí äýýð àâ÷èð÷ ÷àäàõ õýí íýãýí õ¿íèé òóñëàìæ àâàõ.

12. ªðãºí óòãààð íü àâ÷ ¿çýõ.

Ýíý çºð÷èë íü çºâõºí õî¸ð õ¿íèé õîîðîíäûí æèæèã ñàæèã àñóóäàë áàéíà óó àëü ýñâýë ººð õ¿ì¿¿ñò ÷ õàìààðàëòàé, áàñ áóñäàä õîð óðøèãòàé áàéíà óó ãýäãèéã àíõààðàõ

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÍÈÉÃÝÌØÈÕ ÓÐ ×ÀÄÂÀÐ

ªñâºð íàñíûõíû íèéãýìøèõ óð ÷àäâàð ãýäýã íü áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé ýåëäýã 纺ëºí õàðüöàõ áà ýíý ÿâöàä ñºðºã ¿ð äàãàâàð ãàðàõààñ ñýðãèéëæ ÷àääàã óð ÷àäâàð þì. Yå òýíãèéíõíýýñýý õºíäèé, ãàíöààðäìàë õ¿¿õýä áàéãàà íü íèéãýìøèõ óð ÷àäâàð äóòàãäàëòàéí øèíæ ãýæ ¿çäýã. Ýöýã ýõòýéãýý, àõ ýã÷, ä¿¿ íàðòàéãàà ñýòãýë ñàíààãàà õóâààëöäàãã¿é, òýäíýýñýý õºíäèé õ¿éòýí áàéõ íü ÷ íèéãýìøèõ ÷àäâàð äóòàãäàëòàéí øèíæ þì. Íèéãýìøèõ óð ÷àäâàðûí õàìãèéí ýíãèéí íü ñýòãýë õºäëºëºº æîëîîäîõ ÷àäâàð þì.

46

Ñýòãýë õºäëºëºº çºâ æîëîîäîõ

ªñâºð íàñíûõàíä óóðëàõ, áóõèìäàõ, ñýòãýëýýð óíàõ, õýí íýãýíä àòààðõàõ, ãîìäîõ ãýýä îëîí ÿíçûí ñºðºã ñýòãýë õºäëºë¿¿ä òîõèîëäîõ áºãººä ýíý á¿õíèéã óäèðäàæ ñóðàõ íü òýäíèé áèåèéí áîëîîä ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä, öààøèëáàë áóñàäòàé õàðüöàõ õàðüöààíä íààøòàé ººð÷ëºëòèéã àâ÷èðäàã.

Ýíý ÷àäâàðûã ýçýìøèõ íü íèëýýä õ¿íä àæèë áîëîâ÷ ýíãèéí àðãààð, õºðºí㺠ìºí㺠øààðäàõã¿éãýýð ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ áîëäîã.

Y¿íä:

1.Õàðèëöààíû óð ÷àäâàðàà ñàéæðóóëàõ

2.Íîéðã¿éäëýý ýì÷ëýõ

3.Àñóóäàë øèéäâýðëýõ óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ

4.ªºðòºº èòãýëòýé áîëîõ

5.ªâ÷èí ýìãýã áàéâàë ýì÷ë¿¿ëýõ

6.Áèåèéí æèíãýý áàðèõ

Õàðèëöààíû óð ÷àäâàðàà ñàéæðóóëàõ

Õ¿íèé ÿðüæ áàéãàà ç¿éëèéã àíõààðàëòàé ñîíñîæ ñóðàõ. Þóíû ò¿ð¿¿íä õ¿íèé ñàíàà áîäîëä õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ ñóðàõ. Àñóóäëûí ìºí ÷àíàðò ººðèéí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõ. Õýðýâ íàäàä èéì áàéäàë òîõèîëäñîí áîë áè ÿàõ âý ãýäãèéã ìýäýæ áàéæ ÿðèëöàã÷ õ¿íäýý õàðèó õýëýõ. Õàðèëöààíû á¿õèé ë õýëáýð áîëîõ ¿ã õýëýõ, çàõèà áè÷èõ, ºðãºäºë áè÷èõ, ýëåêòðîí øóóäàíãààð õàðüöàõ çýðýã óð ÷àäâàðûã ñàéí ýçýìøèõ. Õ¿íòýé çºâøèëöºõ, ñàíàà áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, óóð óöààðàà

47

áàðüæ ÷àääàã áàéõ íü áóñàäòàé õàðèëöàõ õàðüöààíä ýåðýã ¿ð äàãàâðûã àâ÷èðíà.

Íîéðã¿éäëýý ýì÷ëýõ

Íîéð ìóóäàõ, íîéðã¿éäýõ îëîí øàëòãààí áàéíà. Îþóíû à÷ààëàë èõòýé ò¿¿íèéãýý á¿ðýí ã¿éöýò áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà õ¿¿õä¿¿ä íîéð ìóóäàõ íü ýëáýã áàéíà. Àæèë, à÷ààëëàà çºâ òîõèðóóëàõ, ãýðèéí äààëãàâðàà öàã õóãàöààíä íü õèéõ, íýã äîð õýò èõ à÷ààëàë àâàõã¿é áàéõ íü äýýðõè øàëòãààíòàé íîéðã¿éäëýýñ ñýðãèéëýõýä òóñòàé. ̺í áèåä ÿìàð íýã ºâ÷èí ýìãýã, çîâèóð øàíàëãàà áàéâàë íîéðã¿éäýæ áîëíî. Ýíý ¿åä ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâàõ õýðýãòýé. Óäààí õóãàöààãààð íîéð ìóóòàé áàéõ íü ñýòãýöèéí ýìãýãò õ¿ðãýæ áîëîõ òóë ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ äàðóé ýì÷ë¿¿ëýõ íü ÷óõàë

ÀÑÓÓÄÀË ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÓÐ ×ÀÄÂÀÐÒ ÑÓÐÀËÖÀÕ

Àñóóäàë ãýæ þó âý

Àëèâàà þìñ ¿çýãäëèéí îäîî áàéãàà áà áàéõ ¸ñòîé áàéäëûí çºðººã àñóóäàë ãýíý. Æèøýý íü: ºñâºð ¿åèéíõýí ººð õîîðîíäîî ýâòýé íàéðòàé õàðüöàõ ¸ñòîé áàéòàë õîîðîíäîî çºð÷èëòýé áàéãàà íü àñóóäàë áîëíî. ªñâºð íàñàíäàà õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ ¸ñã¿é áàéòàë æèðýìñýí áîë÷èõâîë àñóóäàë áîëíî ãýõ ìýò. Àñóóäàë îëîí ÿíç áàéõ áºãººä òýð îëîí àñóóäëóóäûã ÿìàð ÷ õ¿í íýãýí çýðýã øèéäýæ ÷àääàãã¿é. Äàðóé øèéäýõã¿é áîë áîëîõã¿é òóëãàìäñàí àñóóäàë ãýæ áàéäàã. Òóëãàìäñàí àñóóäëàà çºâ îëæ òîãòîîõ íü èõ ÷óõàë. À÷ õîëáîãäîë áàãàòàé àñóóäëóóäàä öàã õóãàöààãàà ¿ðñíýýñ òóëãàìäñàí àñóóäàë øèéäýãäýõã¿é îðõèãäîõ òàë áàéíà.

48

Àñóóäàë øèéäâýðëýõ

Àëèâàà þìñ, ¿çýãäëèéí íºõöºë áàéäëûã áîäèòîéãîîð ¿íýëæ íºëººëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîãòîîõ, øèéäâýðëýõ àðãà çàìóóäûã ñóäàëæ õàìãèéí îíîâ÷òîé çºâ õóâèëáàðûã ñîíãîí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë ÿâöûã àñóóäàë øèéäâýðëýõ ãýíý.

Àñóóäàë øèéäâýðëýõýä ÿìàð óð ÷àäâàð øààðäàãääàã âý

·Àñóóäëûã îëæ ìýäýõ óð ÷àäâàð

·Àñóóäëûã áàòàëæ íîòëîõ óð ÷àäâàð

·Àñóóäëûí øàëòãààíûã îëæ èëð¿¿ëýõ óð ÷àäâàð

·Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã îëîõ óð ÷àäâàð

·Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àæëûã òºëºâëºõ óð ÷àäâàð

·Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àæëûã õýðýãæ¿¿ëýõ óð ÷àäâàð

·Àñóóäëûã õýðõýí øèéäâýðëýæ ÿìàð ¿ð ä¿íä õ¿ðñíýý ¿íýëæ ä¿ãíýõ óð ÷àäâàð

Àñóóäàë øèéäâýðëýõ óð ÷àäâàðûã õýðõýí ýçýìøèõ âý

·Õ¿í á¿õýíä èëýðõèé ÿìàð àñóóäàë áàéíà, õ¿ì¿¿ñò èëýðõèé áîëîîã¿é ÷ ÿìàð íóóãäìàë àñóóäàë áàéíà, äàðóé øèéäâýë çîõèõ ÿìàð õóðèìòëàãäñàí àñóóäàë áàéíà ãýäãèéã áîäîæ îëîõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ

·Áàéíà ãýæ îëñîí àñóóäëóóäàà áàòëàõûí òóëä ýíý òàëààð ìýäýõ õ¿ì¿¿ñòýé ÿðèëöàõ, íàéç íºõºäòýéãýý ñàíàëàà ñîëèëöîõ, õ¿ì¿¿ñýýñ àñóóæ òîäðóóëàõ çîðèóäûí ñóäàëãàà õèéõ àðãàä ñóðàëöàõ

49

·ßìàð àñóóäàë, ÿàãààä, þóíààñ áîëæ ¿¿ñýâ, ÿìàð ¿ð äàãàâàð àâ÷ðàâ ãýäãèéã òîäîðõîéëæ òîìü¸îëæ ÷àääàã ÷àäâàðò ñóðàëöàõ

·Àñóóäàë ¿¿ñýõýä íºëººëæ áàéãàà ãàäààä, äîòîîä øàëòãààíûã á¿ãäèéã òîîöîæ ñóðàõ, òýäãýýðèéí íºëººëëèéí õ¿÷èéã ¿íýëæ ä¿ãíýæ ñóðàõ, àëü íü èë¿¿ íºëººëæ áàéãààã ÿëãàæ ÷àääàã áàéõ

·Ýíý àñóóäëûã ÿìàð ÿìàð àðãààð øèéäýæ áîëîõ âý, àëü íü ÿìàð äàâóó òàëòàé, ÿìàð ñóë òàëòàé âý, ÿìàð ýðñäýë àâ÷èð÷ áîëîõ âý, àëü õóâèëáàð íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé âý ãýäýãò ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ñóðàõ

·Àñóóäëûã øèéäýõ ñîíãîæ àâñàí õóâèëáàðàà õýçýý, ÿàæ õýðýãæ¿¿ëýõýý ñàéí òºëºâëºæ , òºëºâëºñíèéõýý äàãóó õýðýãæ¿¿ëæ ÷àääàã óð ÷àäâàðò

ñóðàëöàõ

·Ãàðñàí ¿ð ä¿íã ¿íýëæ ä¿ãíýæ ñóðàõ ÷àäâàð ýçýìøèõ

ªâ÷èí ýìãýã áàéâàë ýì÷ë¿¿ëýõ

ªñâºð íàñíûõíû ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóäààñ ìýäðýëèéí ÿäàðãàà áóþó ñòðýññ, í¿¿ðíèé áàòãà çýðýã íü òýäíèé ñýòãýëèéã õàìãèéí èõ çîâîîñîí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë áàéäàã.

Ìýäðýëèéí ÿäàðãàà áà ñòðýññ ãýæ þó âý

Ñòðýññ íü ãàäààä îð÷íû åðäèéí öî÷ðîëûã åð áóñààð õ¿ëýýæ àâ÷ áàéãàà áèå ìàõ áîäèéí õàðèó óðâàë áºãººä ýíý íü îëîí äàõèí äàâòàãäàæ óäààí ¿ðãýëæëýõ ¿åä ìýäðýëèéí ÿäàðãàà áîëíî.

· Ñòðýññ õýâèéí ¿çýãäýë. Õ¿íèé àìüäðàëûí ¿éë ÿâö óéòãàð, ãóíèã, áàÿð æàðãàëààð ä¿¿ðýí

50

áàéäàã. Ñòðýññ íü ñºðºã áà ýåðýã ãýñýí õî¸ð ÿíç áàéíà. Ñýòãýë õºäëºëºº çºâ óäèðäàæ ñòðýññýýñ ãàðàõ íü ºñâºð ¿åèéíõíèé õóâüä ìàø òîì ñîðèëò áàéäàã.

·Ñòðýññ á¿ð àþóëòàé áàéäàãã¿é. Áàÿðëàæ , õººðñíººñ ¿¿ññýí ýåðýã ñòðýññ íü õ¿íèéã òàéâøðóóëæ àìüäðàëûí ýð÷ õ¿÷, ñýòãýë ñàíààíû óðàì, çîðèã õàéðëàõ ÿâäàë áèøã¿éäýý áàéäàã.

·Õàðèí ñºðºã ñòðýññ íü õ¿íèé ñýòãýë ñàíààã

òàâã¿é áîëãîæ, óóð, óíäóóã õ¿ðãýæ, ñýòãýëýýð óíàõ, ýñâýë îð÷èí òîéðîíäîî ñîíèðõîëã¿é áîëãîæ ñóðëàãûí àìæèëòûã áóóðóóëàõ, ýöýã, ýõ áîëîí íàéç íºõºäòýé õàðüöàõ õàðüöààíä ìóóãààð íºëººëäºã ó÷èð ñºðºã ñòðýññèéã àíõààðàõã¿é îðõèæ áîëîõã¿é

·Õàðèí ñºðºã ñòðýññ íü îëîí äàõèí äàâòàãäàæ, ò¿¿íèéãýý çºâ óäèðäàæ òàéëæ ÷àäàõã¿é áîë ºñâºð íàñíûõíû ýð¿¿ë ìýíä, ñýòãýë ñàíàà áà çàí ¿éëä ã¿íçãèé ººð÷ëºëò îðæ ìýäðýëèéí ÿäàðãàà áîëíî.

·Ñòðýññ õàëäâàðòàé. Ñòðýññýä îðñîí õ¿¿õýä ò¿¿íèéãýý àìàðõàí òàéëæ ÷àäàõã¿é óäààí õóãàöààãààð òýð áàéäàëäàà áàéâàë îð÷èí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñèéã òàâã¿é áàéäàëä îðóóëæ òýä áàñ ñòðýññýä îðäîã ó÷èð ýíý íü õàëäâàðòàé

Ìýäðýëèéí ÿäàðãàà, ñòðýññèéí ¿åä ÿìàð øèíæ òýìäýã èëýðäýã âý

·Àìàðõàí ÿäðàõ, á¿õ áèåýð ºâäºõ, ÿëàíãóÿà õºëèéí áóë÷èíãààð ºâäºõ

·ßìàð íýã ç¿éë àñóóõ ýñâýë õèéõ ¿åä óóð óöààðòàé áàéõ

·ªºðòºº ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ, ÿàðàõ, áà÷èìäàõ

·ßìàð íýã ç¿éëèéí ñ¿¿äýðòýé òàëûã òîä õàðàõ

51

·Òîëãîé ºâäºõ, õîäîîä ãýäñýýð ºâäºõ

·Áèåèéí æèí íýìýãäýõ áóþó òóðàõ, ýíý íü òîãòâîðã¿é áàéõ

·Íîéð ìóóäàõ

·Ñýòãýë ñàíààãààð óíàõ, ãóòðàõ

·ßìàð íýã þìûã ñýæèãëýõ, õàðäàõ

·Ýðñäýëòýé ¿éëä òàòàãäàõ õàíäëàãàòàé áîëîõ

Ìýäðýëèéí ÿäàðãàà, ñòðýññèéí ¿åä ºñâºð íàñíûõàí þóã àíõààðàõ âý

·Þóíû ºìíº ñòðýññýä îðñîí ¿åäýý ñýòãýë õºäëºëºº çºâ æîëîîäîæ ñóðàõ

·Ñòðýñññýä îðñîí ¿åäýý í¿äýý àíèí óðò àìüñãàà àâ÷ ñòðýññýý òàéëæ ñóðàõ, ñòðýññýý òàéëàõûí òóëä àðõè óóõ, òàìõè òàòàõ çýðýã àðãóóäûã õýðýãëýæ çàíøèõã¿é áàéõ íü çºâ. Ò¿¿íèé îðîíä öýâýð àãààðò ãàðàõ, õºãæèì ñîíñîõ, ººðèéí äóðòàé ç¿éëýý õèéõ

íü ñòðýññýýñ ãàðàõàä òóñ áîëíî.

·Ñòðýññýä îðîîä áàéãàà øàòëãààíàà ñàéí òóíãààæ îéëãîõ. Øàëòãààíûã àðèëãàõ, ò¿¿íèéã çàñàæ çàëðóóëàõ òàëààð àíõààðàõ. Y¿íèé òóëä ñòðýññ ¿¿ñãýæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éëñèéã æàãñààæ áè÷èõ. Òýãýýä õàìãèéí èõ ñòðýññýä îðóóëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éëñ äýýð èë¿¿ àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõ

·Õýðýâ îð÷èí òîéðíû ÷èíü õ¿ì¿¿ñèéí ¿éëäýë ñòðýññ ¿¿ñãýæ áàéãàà áîë òýäýíä õýëæ ýâ ç¿éãýýð îéëãîëöîæ ýíý àñóóäëûã íààøòàé øèéäâýðëýõ

·Ìýäðýëèéí ÿäàðãàà áîëñîí ¿åä ýì÷èä õàíäàæ ýì÷èëãýý õèéëãýõ íü çºâ

·Íîéðã¿éäëýý ýì÷ëýõèéí òóëä îðîé óíòàõûí ºìíº öýâýð àãààðò àëõàõ, õºëºº á¿ëýýí óñàíä

52

ä¿ðýõ, äàñãàë õºäºëãººí ºäºð á¿ð õèéõ, êîôå óóõã¿é áàéõ íü ç¿éòýé.

Ñòðýññýý òàéëæ àìæèëòàíä õ¿ðñýí îëîí àëäàðòàí áàéäàã

Òýäíèé ýíý òóõàéãàà áè÷èæ ¿ëäýýñýí èøëýë ¿ãíýýñ:

Áàðàã á¿õ ýð÷¿¿ä áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áîëîõ áîëîâ÷ õýðýâ òýä ººðèéíõýý õ¿÷ ÷àäëûã ñîðèõ þì áîë ò¿¿íä ýð÷ õ¿÷,ýðõ ìýäýë àÿíäàà èðäýã.

Àáðàõàì Ëèíêîëèí.

Àãóó èõ áàéíà ãýäýã íü õ¿÷òýé áàéõûí íýð áèø õàðèí äàâóó òàëàà çºâ àøèãëàõûí íýð þì.

Õåíðè Âàðä Áýý÷ýð

Àìæèëò îëîëò ãýäýã íü àëäààíààñàà ñóðàëöàæ ñàíàà÷ëàãàà àëäàëã¿éãýýð õèéõèéí íýð þì.

Íî¸í Âèíñòîí ×åð÷åëë

Àìæèëò õýçýý ÷ ýöñèéíõ áàéäàãã¿é Àëäàà õýçýý ÷ ¿õëèéíõ áàéäàãã¿é

Õàðèí ýð çîðèã áîë òîîöîõ ¸ñòîé ç¿éë ìºí Íî¸í Âèíñòîí ×åð÷åëë

Áàòãà ãýæ þó âý

Àðüñíû òîñíû á¿ë÷èðõàéíä ¿ç¿¿ëýõ äààâðûí íºëººíººñ ¿¿äýëòýé ýìãýã áºãººä ýíý ¿åä àðüñíû í¿õ òîñîîð áºãëºð÷ òóóðàëò ãàðäàã. Ýíý íü àìü íàñíààñ õîë ýìãýã áîëîâ÷ óäààí õóãàöààãààð ýì÷ë¿¿ëýõã¿éãýýð ÿâàõ þì áîë í¿¿ðýí äýýð òîëáî, øàðõ óóñýõ, í¿¿ðíèé ºí㺠¿çýìæèéã àëäàãäóóëàõ õîð óðøèãòàé áàéäàã.

53

Áàòãà íü õàð áà öàãààí ãýæ õî¸ð ÿíç áàéõ áºãººä öàãààí áàòãàíû ¿åä áàòãà íü äàëä áàéíà. Õàðèí õàð áàòãàíû ¿åä áàòãàíû øàðõ íü èë ãàðñàí áàéíà.

Áàòãà ÿàãààä ¿¿ñäýã âý

Îëîí øàëòãààíòàé ãýæ ¿çäýã. Òýãýõäýý õàìãèéí ãîë íºëººëæ áàéãàà øàëòãààíûã øèëæèëòèéí íàñàíä ãàð÷ áàéãàà äààâðûí ººð÷ëºëòòýé õîëáîæ ¿çäýã. Îõèä, õºâã¿¿äýä øèëæèëòèéí ¿åä ýð áýëãèéí äààâðûí ÿëãàðàëò èõýññýíýýñ òîñíû áóë÷èðõàé òîìîð÷ ººõ òîñûã ÿëãàðóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà íü èäâýõèæäýã ãýæ ¿çäýã. Áàñ óäàìøëûí íºëºº ÷ áàéíà.

Áàòãàòàé õ¿¿õä¿¿ä ÿàõ âý

·Õîîë óíäàà çºâ òîõèðóóëæ ººõ òîñòîé õîîë èäýõã¿é áàéõ, ìºí ÷èõýðëýã ç¿éëèéã áàãà õýðýãëýõ

·Í¿¿ðíèé àðüñàà áàéíãà í¿¿ð öýâýðëýã÷ýýð öýâýðëýõ, ýñâýë ñàâàíäàæ óãààõ

·Ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ áàòãàíû òîõèðîõ ýì÷èëãýýã õèéëãýõ

·Ýì÷èëãýýíèé ãîî ñàéõíû ýì÷èä õàíäàæ ãîî ñàéõíû ýì÷èëãýý õèéëãýõ

·ªºðñ人 äóðààðàà îðîëäñíîîñ áîëîîä àðüñ ¿ðýâñýõ, áàòãàíû í¿õýýð õàëäâàð îðæ èäýýëýõ çýðýã õ¿íäðýë ãàðàõ òóë ýõíýýñýý áîëãîîìæòîé õàíäàõ

Áèåèéí æèíãýý áàðèõ

ªñâºð íàñíûõíû äóíä áèåèéí æèí õýò íýìýãäýõ ÿâäàë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ºñ÷ áàéãàà áºãººä òàðãàëàëò ÷ íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áîëëîî. ªñâºð

54

íàñàíäàà òîäîðõîé èë÷ëýãèéã õîîë òýæýýëýýðýý äàìæóóëàí ºäºð äóòàì àâ÷ áàéõ ºñòîé áºãººä ýíý õýìæýý èõäýõ ¿åä áèåèéí æèí õýò íýìýãäýõ, òàðãàëàõ ÿâäàë ãàðäàã.

Áèåèéí æèíãýý õýâèéí áàéãàà ýñýõýä áàéíãà õÿíàëò òàâüæ ñóðàõ íü ÷óõàë.

Áè æèíãýý áàðèõûí òóëä äàðààõ ç¿éëèéã àíõààðàõ. Y¿íä:

· Òåëåâèç ¿çýõ öàãàà õÿçãààðëàõ. ªäºðò 2 öàãààñ èë¿¿ õóãàöààãààð òåëåâèç ¿çýõã¿é áàéõ. Òåëåâèç ñóóæ ¿çýõýä òèéì èõ èíåðãè çàðöóóëàãäàõã¿é áºãººä õàðèí ñàìàð, øàðñàí òºìñ, ÷èõýð, øîêàëîä, õèéæ¿¿ëñýí óíäàà çýðýã ýð¿¿ë ìýíäýä òóñòàé áóñ ç¿éëèéã ýíý ¿åä èõýâ÷ëýí èäýæ óóäàã ó÷ðààñ áèåèéí æèí íýìýãäýõ íýã øàëòãààí áîëäîã. Ýíä êîìüþòåð òîãëîîì òîãëîõ áàñ õàìààðíà.

·Ýð¿¿ë õîîëëîõ çóðøèëòàé áîëîõ: ªäºðò 3 óäàà õîîëëîõ, ÿëàíãóÿà ºã뺺íèé öàéã çààâàë óóõ. Õîîë óíäàà óóæ èäýõã¿é ÿâæ áàéãààä íýã óäàà õýò èõ èäýõ íü áèåèéí æèí íýìýãäýõýä íºëººëíº.

·Øèíãýí þì ñàéí óóõ. ªäºðò 4-6 àÿãà óñ óóæ çàíøèõ. ßëàíãóÿà õîîëíû ºìíº øèíãýí þì óóæ áàéõ. Óñ íü ÿìàð ÷ èë÷ëýã àãóóëäàãã¿é áºãººä óñ óóñíû äàðàà õîäîîä ä¿¿ð÷ õîîë áàãà èääýã ó÷ðààñ áèåèéí æèí íýìýãäýõýýñ ñýðãèéëäýã ñàéí òàëòàé.

·Õîîëíû äýãëýì ñàéí áàðèõ. ªäºðò õýäýí öàãò ÿìàð õîîë èäýõ, òîãëîõ, òåëåâèç ¿çýõ çýðãèéã íàðèéí õóâèàðò îðóóëàõ

55

· Áèåèéí èäâýõèòýé õºäºë㺺í áàéíãà õèéæ áàéõ. ßâãàí ÿâàõ, øàòààð ÿâàõ, äóãóé óíàõ, çîðèóäûí äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ çýðýã õºäºëãººí¿¿äèéã ºäºð äóòìûí àìüäðàëûí õýâøèë áîëãîõ

Áèåèéí æèí íýìýãäýõ, òàðãàëàõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó

Áèåèéí æèí íýìýãäýõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé.

·Òàðãàí õ¿¿õýä ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ ýðñäýëòýé áàéíà

·Òàðãàí õ¿¿õýä ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ ýðñäïýëòýé áàéíà

·Òàðãàí õ¿¿õýä öóñíû äàðàëò èõñýõ ºâ÷èíä ºðòºõ ýðñäýëòýé áàéíà.

56

ªÑªРÍÀÑ ÁÀ

ÝÐÑÄÝËÒ ÇÀÍ ¯ÉË

57

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÀÍÄ ÒÎÕÈÎËÄÎÕ ÝÐÑÄÝËÒ ÇÀÍ YÉËYYÄ

ªñâºð íàñíûõàí òîì õ¿í áîëæ òºëºâøèõ ¿åäýý çàí àðàíøèí áîëîí áóñàä îëîí òàëûí øèëæèëòèéí ¿åèéã äàìæèí ºíãºðäºã áºãººä ýíý íàñàíä òîõèîëäîõ ºâ÷èí ýìãýã íü èõýâ÷ëýí çàí ¿éëèéí ãàðàëòàé áàéíà.

Ýíý

ýðñäýëò çàí ¿éëä äîîðõè çàí ¿éë¿¿ä

îðíî.

Y¿íä:

·Îñîë ãýìòýëä ºðòºõ ýðñäýë

·Àâòîìàøèí æîëîîäîõòîé õîëáîîòîé ýðñäýë

· Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ

·Áýëãèéí ýðñäýëòýé çàí ¿éë¿¿ä

·Õ¿÷èðõèéëýë áà ãýìò õýðýãò ºðòºõ ýðñäýë

·Àìèà õîðëîõ, õ¿íä àëóóëàõ ýðñäýë

·Ýð¿¿ë áóñ õîîëëîõ çàí ¿éë

Ýäãýýð ýðñäýëò çàí ¿éë íü äàðààõ ¿ð äàãàâðûã àâ÷èðíà.

·Àìü íàñàà àëäàõ

·Áèå ìàõ áîäü áîëîí ñýòãýë ñàíààíû õóâüä òàõèð äóòóó áîëîõ

·Áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ

·Õ¿ñýýã¿é, òºëºâ뺺ã¿é ¿åäýý æèðýìñýí áîëîõ

·Ñóðãóóëüäàà ñóð÷ ÷àäàõã¿é áîëîõ

·Çàëóó íàñàíäàà ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ

·Öóñíû äàðàëò èõñýõ

·×èõðèéí øèæèí ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ

·Òàðãàëàõ

58

·ßñíû ñèéðýãæèëò ¿¿ñýõ

Ýðñäýëò çàí ¿éë íü ºñâºð íàñíûõàíä ÿàãààä áèé áîëäîã âý

Y¿íä îëîí øàëòãààí áàéãàà áîëîâ÷ ýðäýìòýä 3 ãîë øàëòãààíä àíõààðàõ õýðýãòýéã ñàíóóëäàã. Y¿íä:

· Õóâü õ¿íòýé íü õîëáîîòîé øàëòãààí: ªºðòºº õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ ÷àääàãã¿é, èòãýë ìóóòàé, ñýòãýë ñàíààãààð àìàðõàí óíàìòãàé, íèéãýìøèõ ÷àäâàð ñóëòàé, ò¿ðãýí çàíòàé ºñâºð íàñíûõàí ýðñäýëò çàí ¿éëä ºðòºõ íü àìàðõàí áàéäàã. Ýíý ¿åä ººðòºº èòãýëòýé áîëãîõ, ñýòãýë óíàëòûã ýì÷ëýõ, îëíû äóíä áèåý àâ÷ ÿâàõ, òýäýíòýé õàìòðàí àæèëëàõ ÷àäâàð ñóóëãàæ íèéãýìø¿¿ëýõ çýðýã àðãà õýìæýý ¿ð ä¿í ºãäºã.

·Ýêîëîãèéí ãàðàëòàé øàëòãààí: õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èíòîé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éëñ áºãººä íèéãýì, ãýð á¿ë, ¿å òýíãèéíõýí, õýâëýë ìýäýýëèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí àâ÷ áàéãàà ÿíç á¿ðèéí ñºðºã ìýäýýëýë, íºëººëèéí ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ýðñäýëò çàí ¿éë¿¿ä îðíî.

·Áèîëîãèéí ãàðàëòàé øàëòãààí. Ýíý íü ºñâºð íàñíûõíû øèëæèëòèéí ¿åä áèå ìàõ áîäèä ãàðàõ ôèçèîëîãèéí ººð÷ëºëò¿¿äòýé õîëáîîòîé ãàðäàã ýðñäýëò çàí ¿éë þì. Ýäãýýðò ýðò áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõ, áýëãèéí îëîí õàðèëöàã÷òàé áàéõ, áýëãýâ÷ õýðýãëýõã¿é áàéõ, æèðýìñíýýñ ñýðãèéëýõ ýì áýëäìýë õýðýãëýõã¿é áàéõ çýðýã ýðñäýëò çàí ¿éë îðíî.

Ýíý á¿ëýãò àðõè, òàìõè , ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ ýðñäýëò çàí ¿éëèéí òóõàé äýëãýðýíã¿é

59

ºã¿¿ëýõ áºãººä áóñäûã äàðààãèéí á¿ëã¿¿äýýñ òà á¿õýí óíøèõ áîëíî.

ÀÐÕÈ, ÒÀÌÕÈ,ÌÀÍÑÓÓÐÓÓËÀÕ ÁÎÄÈÑ ÕÝÐÝÃËÝÕ

20 õ¿ðñýí ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 70,5 õóâü íü, 16 íàñíààñ äîîø íàñíû ºñâºð íàñíûõíû 54,7 õóâü íü àðõè óóæ ¿çñýí, 40 õóâü íü 12-13 íàñàíäàà, 34,3 õóâü íü 14-15 íàñàíäàà òàìõè òàòàæ ýõýëñýí, 4,3 õóâü íü áàéíãà òàìõè òàòäàã, 2,2- 3 õóâü íü ÿìàð íýã õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýæ ¿çñýí áàéíà.

Ìîíãîëûí ºñâºð ¿åèéíõíèé õýðýãöýýã òîãòîîõ ñóäàëãààíààñ 2002

Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ ýì, áîäèñ íü õîîë, óíä, õ¿íñ áèø áºãººä äîòîð íü àãóóëàãäàæ áàéãàà õèìèéí áîäèñ íü õ¿íèé áèå ìàõáîäèä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýãýýðýý áóñàä õèìèéí áîäèñîîñ ýðñ ÿëãààòàé. Õàìãèéí õîð óðøèãòàé ¿éë÷èëãýý íü àðõè óóæ òàìõè òàòàõàä áèå ìàõ áîäü äàñàæ áàéíãà õýðýãëýõèéã øààðäàæ , õýðýãëýõã¿é áîë òýñýæ áàéõûí àðãàã¿é áîëãîäîã ¿éë÷èëãýý þì. ¯¿íèéã àðõè òàìõèíä äîíòîõ ãýæ íýðëýõ áºãººä ýíý õîðò çóðøëààñ ãàðàõ íü íèëýýä òºâºãòýé áîëäîã ó÷èð ¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýäãýýð çàí ¿éëä àâòàõã¿é áàéõ íü õàìãèéí íàéäâàðòàé àðãà áàéäàã.

7-ð ç¿éë. Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõ, õóäàëäàõ, ò¿¿ãýýð ¿éë÷ëýõýä õîðèãëîõ ç¿éë

7.2. Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà ¿éëäâýðëýõ, õóäàëäàõ, ò¿¿ãýýð ¿éë÷ëýõ çºâøººðºëòýé ãàçàðò äàðààõ ç¿éëèéã õîðèãëîíî.

7.2.1. 21 íàñ õ¿ðýýã¿é, ýñâýë ñîãòóó õ¿íä ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õóäàëäàõ, ò¿¿ãýýð ¿éë÷ëýõ,

60

7.3. Äàðààõ õ¿ì¿¿ñò ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõèéã õîðèãëîíî.

7.3.1.òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîæ ÿâàà õ¿í

7.3.2.21 íàñ õ¿ðýýã¿é õ¿í

Àðõèäàí ñîãòóóðàõòàé òýìöýõ òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèàñ

ªñâºð íàñíûõàí ÿàãààä àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýäýã âý.

ªñâºð íàñíûõàí äîîðõè øàëòãààíààñ áîëæ àðõè òàìõè õýðýãëýæ óëìààð àðõè, òàìõèíä äîíòäîã. ¯¿íä:

· Ãýð îðîí, ñóðãóóëü, íàéç íºõäèéíõ íü äóíä õýí íýãýí àðõè, òàìõè õýðýãëýäýã áàéõ,

· Ñîíèðõîæ, õýðýã äóðëàæ

àðõè òàìõèéã

õýðýãëýæ ¿çäýã

 

·Ñýòãýë ñàíààãààð óíàõ, ãàíöààðäàõ, íèéãýìøèæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ºñâºð íàñíûõàí àðõè òàìõè õýðýãëýõ íü èë¿¿ áàéäàã

·¯å òýíãèéíõíèé äàðàìò øàõàëòàíä îðæ óðóó òàòàãääàã

·Àðõè òàìõèíû õîð óðøãèéí òàëààð ìýäýýëýë äóòàãäàõ ¿åä

·Àðõè òàìõèíû ñóðòàë÷èëãààã ýìõ çàìáàðààã¿é ÿâóóëàõ ¿åä

·Àðõè, òàìõèíû ýñðýã õóóëèéí õýðýãæèëò íü ìóó áàéãàà ¿åä

61

· Àðõè òàìõèíä äîíòîõîîñ ñýðãèéëýõ òàëààð òºð çàñãèéí ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãî, õºòºëáºð, òºñºë ºñâºð ¿åèéíõýíä õ¿ðýõã¿é áàéãàà ¿åä

· Ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷äûí õàðàà õÿíàëò ñóë, ýíý òàëûí çºâëºë㺺 çààâàð ºãºõ ìýäëýã äóòàãäàëòàé ¿åä

ªñâºð íàñíûõàí àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîõ ¿åä ãàðàõ øèíæ¿¿ä

Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýäýã ºñâºð íàñíûõíû áèå ìàõ áîäü, ñýòãýë ñàíàà, ãýð á¿ëèéí õ¿ðýýíä, ñóðãóóëü, àæëûí îð÷èíä áîëîí íèéãýì ñýòãýë ç¿éí õ¿ðýýíä àñàð èõ ººð÷ëºëò ãàðäàã áºãººä ýíý ººð÷ëºëò íü çàðèì ¿åä ãýð îðíûõîí áîëîí íàéç íºõäèéí òóñëàëöààíààñ ãàäíà èæ á¿ðýí ýì÷èëãýýã øààðääàã.

Áèå ìàõ áîäèéí ººð÷ëºëò

·Øàëòãààíã¿éãýýð áèå íü ºâäºõ, çîâèóðëàõ

· ßíç

á¿ðèéí ºâ÷íèé øèíæ ãàðàõ, òýãýõäýý

òýð

øèíæ ¿¿ä íü òîãòâîðã¿é áàéõ

·Í¿ä íü óëàéõ

·Õàíèàëãàõ

Ñýòãýë ñàíààíû òàëààñ ãàðàõ ººð÷ëºëò

·Õóâü õ¿íèé øèíæ íü ººð÷ëºãäºíº

· Ãýíýò ñýòãýë ñàíàà íü ººð÷ëºãäºíº

·Òýñâýð òýâ÷ýýð ìóóòàé áîëíî

Õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ÷àäâàð äóòàãäàæ àëèâàà ýðñäýëä ºðòºìòãèé áîëíî

·ªºðèéãýý õ¿íäëýõ áîëîí ººðòºº èòãýõ èòãýë ìóóòàé áàéíà

62

·Áóðóóãàà õ¿ëýýõ ÷àäâàðã¿é áàéõ

·Ñýòãýë ñàíààãààð óíàõ

·Åðºíõèéäýý ÿìàð ÷ ç¿éëä ñîíèðõîë íü áóóðàõ

Ãýð á¿ëèéí õ¿ðýýíä ãàðàõ ººð÷ëºëò

·Áàéíãûí õýð¿¿ë ìàðãààí ãàðíà

·Íýã íýãýíäýý õàíäàõ õàíäëàãàä ººð÷ëºëò ãàðíà

·Ãýð îðîíä áàéäàã áàéñàí ñàéí ñàéõàí á¿õýí àëäàãäàæ ýõýëíý

·Ãýð îðíûõíîîñîî òàñàð÷ õîë õºíäèé áàéõ áîëíî

·Á¿õ ç¿éëäýý íóóöëàã áàéäàëòàé õàíäàõ áîëíî

Ñóðãóóëü äýýð ãàðàõ ººð÷ëºëò

·Õè÷ýýë ñóðãóóëüäàà ñîíèðõîëã¿é áîëíî

·¯å òýíãèéíõýý õ¿¿õä¿¿äòýé õàðüöàõ õàðüöààíä ººð÷ëºëò ãàð÷ çîæèã, ãàíöààðäìàë áîëíî

·Ñóðëàãûí àìæèëò áóóð÷, õè÷ýýëýý òàñëàõ,

õè÷ýýë äýýð àíõààðàë íü ñàðíèõ íü èõñýíý

· Ñàõèëãà àëäàõ, ñóðãóóëü äýýð ÿíç á¿ðèéí àñóóäàë, çºð÷èë ¿¿ñãýõ áîëíî

Íèéãìèéí õ¿ðýýíä ãàðàõ ººð÷ëºëò¿¿ä

1. Ãýð îðíûõîí, ñóðãóóëèéí íàéç íºõ人ñºº õºíäèéð÷ àðõè, òàìõè õýðýãëýäýã õ¿¿õä¿¿äòýé

íàéçëàõ áîëíî

2.Õóóëü ä¿ðýì çºð÷èæ õýë àì òàòëàíà

3.Õóâöàñëàëò, áèåý àâ÷ ÿâæ áàéãàà áàéäàë íü ýðñ ººð÷ëºãäºæ õàéø, ÿéø áîëíî

63

4. Ýöýã ýõ, íàéç íºõ人 õ¿íäëýõ, òýäíèé ¿ãèéã ñîíñîõ òýäíèéã õ¿íäýòãýõ õ¿íäëýë áóóðíà.

1999 îíû áàéäëààð ºñâºð ¿åèéíõíèé 14,1 õóâü íü òàìõè òàòäàã, 66,2 õóâü íü òàìõèòàé îð÷èíä àìüäàðäàã, õ¿¿õýä çàëóóñûí 44,8 õóâü íü

òàìõè õóäàëäàí àâ÷ áàéíà. Ìàíàé óëñàä çºâõºí ñ¿¿ëèéí 6 æèëä òàìõè ãàäààä îðíîîñ àâ÷èð÷ õóäàëääàã õ¿ì¿¿ñèéí òîî ºñ÷ 1995 îíä íýã èðãýíä 28 øèðõýã ÿíæóóð íîãäîæ áàéñàí áîë 2000 îíä 750 øèðõýã íîãäîõ áîëæ 26 äàõèí ºññºí áàéíà.Ýíý íü Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí òàìõè òàòàõ õîðò çóðøëûí òàðõàëòûã ¿íýëýõ ¿íýëãýýãýýð ìàíàé óëñ õî¸ðäóãààð ¿åäýý áóþó òàðõàëò èõòýé ¿åäýý áàéíà.

Ýöýã ýõ, íàéç íºõäèéí äýìæëýã òóñëàëöàà

·Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòñîí ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä ãýäýã íü ìóó õ¿¿õýä ãýñýí ¿ã áèø. Òýäýíä ýíý çàí ¿éëýý îðõèõîä äîòíû õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ñàíààíû äýìæëýã þó þóíààñ ÷óõàë áàéäàã. Òýäýíä àðõè, òàìõèíû õîð õîëáîãäîë, àðõè, òàìõè õýðýãëýõã¿é áàéõûí äàâóó òàëûã îéëãóóëàõ, îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ ºãºõºä àíõààðàõ, íºëººëººä áàéãàà ñºðºã íºëººëëèéí õ¿÷èéã áóóðóóëàõ, óëìààð á¿ðìºñºí òàñëàõ çýðýãò äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ

·Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõòýé õîëáîîòîé ÿðèà õýëýëöýýðèéí ¿åä ãàðàõ ñàíàë

64

çºðºë人í áîëîí çºð÷ëèéã çºâ óäèðäàæ íààøòàé ººð÷ëºëò, ¿ð ä¿íä õ¿ðãýõ àðãà óõààíä ñóðàëöàõ

· Ýöýã ýõ÷¿¿ä ºñâºð íàñíûõàà õ¿¿õäèéí õýíòýé, õààíà, óóëçàæ, ÿìàð þì õèéãýýä ÿâàà òàëààð õàìãèéí åðºíõèé ÷ áîëñîí ìýäýýëýë, áàðèìæààòàé áàéõûí òóëä ýõ ýöýãòýý ýíý òóõàéãàà ¿íýí çºâººð íü ìýäýãäýæ áàéõ íü ãàðàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðààñ ñýðãèéëýõýä à÷ òóñòàé.

Àðõè òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýæ áàéãàà ºñâºð íàñíûõàí þóã àíõààðàõ âý

·Àðõè, òàìõèíû õîð õîëáîãäëûí òóõàé ìýäýý, ìýäýýëëèéã îëæ óíøèõ, íàéç íºõºä,ýöýã ýõýýñýý çºâëºë㺺 àâàõ,

·Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä, ºðõ, ñóìûí ýì÷, ñóâèëàã÷äààñ çºâëºë㺺 àâàõ, ñýòãýë ñóäëàà÷, çàí ¿éëèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ çºâëºë㺺 àâàõ

·Àëü áîëîõîîð ýðò ¿åä íü ýì÷èëãýý, çºâëºë㺺ã

àâáàë ¿ð ä¿í ñàéí áàéäãèéã àíõààðàõ

·Ýì÷èëãýý õèéëãýõ òóõàé øèéä ãàðãàõ íü ýöýã ýõ÷¿¿äýä ÷ ºñâºð íàñíûõàíä ÷ àëü àëèíä íü èõ õ¿íäðýëòýé ìýò áàéäàã áîëîâ÷ çàéëøã¿é õèéõ ¸ñòîé àëõàì ãýäãèéã àíõààðàõ

·Ñýòãýë ç¿éí çºâëºë㺺 ºãºõ, ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý õèéõ, õîâñäîõ ýì÷èëãýý, ¿å òýíãèéíõíèé ñóðãàëò õèéõ, á¿ð äààìæèðñàí ¿åä õîðäëîãî òàéëàõ

65

ýì÷èëãýý õèéæ õîð óðøãèéã íü áóóðóóëàõ çýðýã îëîí òºðëèéí àðãóóä áàéíà.

·Îäîîãîîð ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä á¿ðä õýðýãëýæ áîëäîã íèéòëýã íýã òºðëèéí ýì÷èëãýý ãýæ áàéõã¿é áàéíà. Ýì÷èëãýýíèé òºðºë, àðãà õýëáýð, ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.

·Õàìãèéí ãîë íü ýì÷èëãýýíèé ÿâöàä áîëîí

äàðàà íü ãýð á¿ë, ñóðãóóëü, íèéãýìä ò¿¿íèéã àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõýýñ òàòãàëçàõûã äýìæèõ õàëóóí äóëààí îð÷èí áàéõ íü ýì÷èëãýýíèé íààøòàé ¿ð ä¿íä øóóä íºëººëíº.

· Àðõè òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõýä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéãàà íºëºº á¿ðèéã ñàéòàð ñóäàëæ òýð íºëººíººñ àíãèæðàõàä ººðºº õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ, ýöýã ýõ íàéç íºõäèéíõýý òóñëàìæèéã àâàõ

66

ªÑªРÍÀÑ ÁÀ

ÍªÕªÍ ¯ÐÆÈÕ¯ÉÍ

ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄ

67

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÍªÕªÍ YÐÆÈÕYÉÍ ÝÐYYË ÌÝÍÄÈÉÍ ÒÓÑËÀÌÆ

ªñâºð íàñíûõàíä ¿ç¿¿ëýõ íºõºí ¿ðæèõ¿éí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýí¿¿ä:

· Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òóõàé ìýäýýëëýýýð õàíãàõ, òýäýíä ýíý òàëûí çºâëºë㺺 ºãºõ

·Áýëãèéí èäâýõèòýé àìüäðàëòàé ºñâºð íàñíûõàíä ýìíýë ç¿éí çºâëºë㺺 òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ

·Æèðýìñýí áîëîí õ¿¿õýä òºð¿¿ëñýí ºñâºð íàñíûõàíä çºâëºë㺺 ºãºõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ

· Á ý ë ã è é í õ ¿ ÷ è ð õ è é ë ë ý ý ñ ñ ý ð ã è é ë ý õ , õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí ¿åä ýì÷èëãýý çºâëºë㺺 ºãºõ

ÄÎÕ áà Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýý, íºõöºë áàéäëûã îðîëöîîíû àðãààð ¿íýëñýí ñóäàëãààíààñ. Óëààíáààòàð.2002

· 2001 îíû áàéäëààð äýëõèéí õýìæýýíä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé 40 ñàÿ õ¿í áàéãàà ãýæ òîîöîîëæýý. Y¿íýýñ 10 õóâü íü ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûã òàðüæ õýðýãëýõ çàìààð õàëäâàðëàãäñàí áà Õÿòàä, Îðîñ, Êàçàêñòàí, Ìîëäàâ, Áåëàðóñ, ÿðæ, Ïîëüø, Óêðàéí, Èðàí, Èòàëè, Èñïàíè, Òàéëàíä çýðýã óëñàä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðòàé íèéò õ¿ì¿¿ñèéí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü ýíý çàìààð õàëäâàð àâ÷ýý.

·Ìîíãîë óëñ õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õóóëü áóñààð íýâòðýõ, äàìæèí ºíãºðºõ, ýðñäýëòýé á¿ñýä îðøèæ áàéíà

·Ìîíãîë óëñàä ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìàë ýëáýã óðãàäàã

·Õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûã õèëýýð íýâòð¿¿ëýõ îðîëäëîãî èõñýæ áàéãàà

·Õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí ò¿¿õèé ýä íóóöààð ¿éëäâýðëýõ òîõèîëäîë ãàð÷ áàéñàí

·Õàð òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûã òàòàõ, ¿íýðòýõ, óóõ õýëáýðýýð õýðýãëýæ áàéíà

68

·Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûã òàðüæ õýðýãëýã÷äèéí èõýíõè íü ìîðôèí õýðýãëýã÷èä áàéíà

·Ñýòãýö íºëººò ýìèéí õýðýãëýý ºñâºð íàñíûõíû äóíä ºíäºð áàéíà

·Ñýòãýö íºëººò ýìèéã àðõèòàé õîëüæ õýðýãëýõ íü èõýñæýý

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÁÝËÃÈÉÍ ÁÎËÎÂÑÐÎË

Áýëãèéí àìüäðàë ºñâºð íàñíû îõèä õºâã¿¿äýä õî¸óëàíä íü 17 íàñàíä ýõýëæ òýäíèé çºâõºí 32 õóâü íü æèðýìñíýýñ õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãëýñýí, óëñûí õýìæýýãýýð á¿ðòãýãäñýí áýëãèéí çàìààð äàìæèí õàëäâàðëàäàã ºâ÷íèé òàë õóâü íü 25-ààñ äîîø íàñíû çàëóó÷óóäàä òîõèîëäîæ áàéíà. ªñâºð íàñíûõíû äóíä õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò, ¿ð õºíäºëò èõ áàéíà.

Ìîíãîëûí ºñâºð ¿åèéíõíèé õýðýãöýýã òîãòîîõ ñóäàëãààíààñ 2002

Þóíû ºìíº ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëüäàà ÿâæ áàéõ íü îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé.

·Íºõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð öýãöòýé ìýäýýëëèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí õºòºëáºðººð àâàõ áîëîìæòîé.

·Ñóðãóóëüä áàéãàà îõèäóóä ýðò ãýðëýõýýñ çàéëñõèéõ áîëîìæòîé áàéäàã.

·Ñóðãóóëüä áàéãàà îõèäóóä ýðò áýëãèéí õàðüöààíä îðîõã¿é áàéõ áîëîìæòîé áàéäàã.

·Ñóðãóóëüä áàéãàà îõèäóóä ýðò õ¿¿õýä ãàðãàõã¿é áàéõ áîëîìæòîé áàéäàã.

·Ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà ºñâºð íàñíûõàí áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð áîëîí æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ ìýäýýëëèéã àâ÷ áýëãèéí áîëîâñðîë ýçýìøèíý.

69

·Òýä õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàðüöààíä îðîõ

íü ÿìàð ýðñäýëòýé áîëîõûã ìýääýã áîëíî.

·Áýëãèéí õàðüöààíä îðîõûã òýâ÷èõ, æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäûã õýðõýí õýðýãëýäýã òàëààð ìýäýýëýëòýé áîëíî.

·ªñâºð íàñíûõàí ýíý àñóóäëààð èëýí äàëàíã¿é ÿðèõ, çºâëºëäºõ ÷àäâàðòàé áîëíî.

·Yå òýíãèéíõíèé áîëîí áóñäûí íºëººíä

àâòàõã¿é áèåý àâ÷ ÿâàõ ÷àäâàðòàé áîëíî.

·Ñóðãóóëèàñ çàâñàðäñàí ºñâºð íàñíûõàí ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæ áàãàñäàã ó÷èð òýäýíä çîðèóëæ íºõºí ¿ðæèõ¿é, áýëãèéí áîëîâñðîëûí òàëààð ìýäýýëýë õ¿ðãýõ òóñãàé òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëäýã.

·Õàìãèéí ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã àâ÷ áîëîõ ãàçàð áîë îðîí íóòãèéí ºñâºð ¿åèéí êàáåíèò¿¿ä áàéäàã.

·ªñâºð íàñíûõàí ººðñ人 çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðæ Yå òýíãèéíõíèé á¿ëýã áàéãóóëæ ýíý òàëûí ìýäýýëëèéã áàéíãà àâ÷ áàéäàã, ñàíàë áîäëîî ñîëèëöîæ áàéäàã, ýì÷, ìýðãýæèëòýí áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàæ çºâëºë㺺 àâ÷ áàéäàã, ñ¿ëæýý ìàÿãèéí áàéãóóëëàãà áàéãóóëâàë èõ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã.

70

ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí áîëîâñðîë ãýæ þó âý

ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí áîëîâñðîë ãýäýã íü áýëãèéí õàðüöààíû òàëààðõè ìýäýýëëèéã àâàõ, óëìààð áýëãèéí õàðüöààíû òàëààð çºâ õàíäëàãà, äàäàëòàé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí ¿éë ÿâö áºãººä òýäýíä áýëãèéí õàðüöààíä îðîõäîî óõàìñàðòàé øèéäâýð ãàðãàõ óð ÷àäâàðò ñóðãàõ, áýëãèéí àëèâàà õ¿÷èðõèéëýë, ºíãºëçëºãººñ ººðñäèéãýý õàìãààëæ ÷àääàã ÷àäâàðòàé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí ¿éë àæèëëàãàà þì.

ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí áîëîâñðëûí çîðèëãî þó âý

Ýíý íü ãóðâàí çîðèëãîòîé. Y¿íä:

1.ªñâºð íàñíûõíû äóíäàõ õ¿ñýýã¿é, òºëºâ뺺ã¿é æèðýìñëýëò, ¿ð õºíäºëòèéã áóóðóóëàõ

2.ªñâºð íàñíûõíûã áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ

3.ªñâºð íàñíûõàíä òîõèîëääîã ¿åðõýë, íºõºðëºëèéí áîëîí õàéð ñýòãýëèéí õàðüöààã ÷àíàðæóóëàõ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðààñ ñýðãèéëýõ

ªñâºð íàñíûõàí áýëãèéí áîëîâñðîëîîñ ÿìàð óð ÷àäâàð ñóðàëöàõ âý

· Áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöàõ õàðèëöààíû óð ÷àäâàðò ñóðàëöàíà

71

·Õ¿ì¿¿ñòýé àëèâàà àñóóäëûã ÿðüæ òîõèðîõ óð ÷àäâàðò ñóðàëöàíà

·ßìàð ÷ òîõèîëäîëä çºâ, îíîâ÷òîé øèéäâýð ãàðãàõ óð ÷àäâàðò ñóðàëöàíà

·Õ¿íèé ÿðüæ áàéãàà ç¿éëèéã òýâ÷ýýðòýé ñîíñîõ, øààðäëàãàòàé ¿åä õýðýãòýé ç¿éëýý àñóóæ ëàâëàõ, ººðèéí ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ººðòºº èòãýëòýé áàéõ ÷àäâàðò ñóðàëöàíà

·Áóñäûí äàðàìòûã ìýäðýõ, ò¿¿íýýñ àìæèëòòàé çàéëñõèéõ, ò¿¿íèéã ýñýðã¿¿öýõ, øààðäëàãòàé ¿åä

áóñäûí òóñëàìæèéã àâ÷ ÷àääàã ÷àäâàðòàé áîëíî

· Áóñàäòàé áýëãèéí õàðüöàà, æèðýìñíýýñ áîëîí áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ òàëààð èëýí äàëàíã¿é ÿðüæ, çºâøèëöºõ, ìàðãàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàíà.

ªñâºð íàñíûõàí áýëãèéí áîëîâñðîëîîð ÿìàð ìýäýýëëèéã àâäàã âý.

·ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí áîéæèëò áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé ãàðàõ ººð÷ëºëò¿¿äèéí òóõàé ìýäýýëýë

·Íºõºí ¿ðæèõ¿éí òóõàé ìýäýýëýë

·Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ àðãà õýðýãñëèéí òóõàé ìýäýýëýë

·Äîòíî íºõºðëºë, ýð ýìèéí õîëáîîíû òóõàé ìýäýýëýë

72

ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí áîëîâñðîëä ¿å òýíãèéíõýí ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý

Yå òýíãèéíõýí íü ºñâºð íàñíûõàíä ýåðýã áà ñºð㺺ð íºëººëæ áàéäàã. Ýåðýãýýð íºëººëºõ áàéäëûã àøèãëàæ áýëãèéí çºâ áîëîâñðîë îëãîõîä ¿å òýíãèéíõèéã íü ñóðãàæ òýäíýýð äàìæóóëàí ìýäýýëëèéã ºñâºð íàñíûõàíä õ¿ðãýõ àðãûã ºðãºí àøèãëàõ áîëëîî. Áýëãèéí õàðüöààíû òàëààð çºâ ìýäëýã,îéëãîëòòîé áîëñîí ºñâºð íàñíûõàí áóñàääàà ýíý òàëûí ìýäýýëëèéã õ¿ðãýõ íü îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Y¿íä:

·Òýä èæèë ò¿âøèí, èæèë ñîíèðõîë, èæèë àñóóäàëòàé áàéäàã ó÷èð ÿðèàíû ÿâöàä áèå áèåíýý ìàø àìàðõàí îéëãîëöäîã

·Òýä ÿðèëöàõ ÿâöäàà àëèà õîøèí ºí㺠àÿñ îðóóëæ õýí õýíäýý ñîíèðõîëòîé õýëáýðýýð ÿðèëöàæ ÷àääàã

·ªºðñºä人 òîõèîëäîæ áàéãàà àñóóäëàà èëýí äàëàíã¿é ÿðüæ ÷àääàã

·Yå òýíãèéíõýý ñóðãàã÷ààð äàìæóóëàí ñàíàà áîäëîî íàñàíä õ¿ðýã÷èä òîì õ¿ì¿¿ñò õ¿ðãýõ á¿ðýí áîëîëöîî íýýãääýã

Áýëãèéí èäâýõèòýé àìüäðàëòàé ºñâºð íàñíûõàí æèðýìñëýõýýñ õýðõýí õàìãààëàõ âý

· ªñâºð íàñíûõàí æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ àðãà, õýðýãñýë, ò¿¿íèéã õýðõýí õýðýãëýäýã, ò¿¿íèéã

73

õýðýãñëýñíýýñ ¿¿äýí ãàðàõ ãàæ íºëººíèé òàëààð á¿ðýí îéëãîëòòîé áàéõ

· Ýíý ìýäýýëëèéã ¿íýí çºâ ºã÷, ºñâºð íàñíûõíû íóóöûã õàäãàëàõ áàéãóóëëàãà áà ìýðãýæèëòýí áîë îðîí íóòãèéí ºñâºð ¿åèéí êàáåíèò, ýì÷ íàð þì.

·Ýíý êàáåíèò áîëîí ýì÷ ìýðãýæèëòíèéã ºñâºð ¿åèéíõíèé íóóöûã õàäãàëäàã, òýäýíä ýýëòýé, íýýëòòýé ¿éë÷èëäýã áîëîõ òàëààð íèëýýä àõèö ãàðñàí ó÷èð òýä õàìãèéí îéð äîòíû ÷èíü çºâëºã÷ áàéæ ÷àäíà.

·Æèðýìñíýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäàä áýëãèéí

õàðüöààíä îðîõûã òýâ÷èõ,

áýëãýâ÷ õýðýãëýõ, ýì

óóõ, åðºíäºã òàâèóëàõ ãýõ

çýðýã àðãóóä îðíî.

· Ãýð á¿ëòýé ºñâºð íàñíûõàí ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí àðãà ,õýðýãñëèéí òàëààð ìýäýýëýë, ìýäëýãòýé áàéæ, ò¿¿íèéã çºâ õýðýãëýæ ñóðàõ

Ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Õîñóóä õýçýý, õýäýí õ¿¿õýäòýé áîëîõîî ººðñäèéí àìüäðàë, àæ òºðºõ áàéäàë, ýõèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õîð ó÷ðóóëàõã¿éãýýð çîõèöóóëàõ ÷àäâàðûã ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýíý. Ýìýãòýé÷¿¿ä 18-35 íàñàíäàà 3-4 æèëèéí çàéòàé 2-4 õ¿¿õýäòýé áàéõ, àíõíû õ¿¿õäýý 18-25 íàñàíäàà ãàðãàñàí áàéõ íü ýõ, õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä çîõèìæòîé ãýæ ¿çäýã. Æèðýìñëýëò, òºðºëòºº õÿíàõûí òóëä äàðààõ àðãóóäààñ ººðò òîõèðñîí àðãûã ýì÷èéí çààâðààð ñîíãîõ áîëîìæòîé. Y¿íä:

74

·Ôèçèîëîãèéí àðãà. Ýíý íü ºíäãºí ýñ áîëîâñîð÷ ¿ð òîãòîõ õàìãèéí ýðñäýëòýé ¿åèéã òîãòîîõ çàìààð ýíý ¿åäýý áýëãèéí õàðüöààíä îðîõûã òýâ÷èõ áóþó æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ ýì, õýðýãñýë, áýëãýâ÷ õýðýãëýí áýëãèéí õàðüöààíä îðæ æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëäýã àðãà þì. Ýíý àðãûã õýðýãëýõèéí òóëä øóëóóí ãýäýñíèé õàëóóíàà ºäºð á¿ð òýìäýãëýæ õàìãèéí ºíäºð õàëóóíòàé áàéãàà ºäð¿¿äèéã îëæ òîãòîîäîã. Ýíý ºíäºð õàëóóíòàé ºäð¿¿ä íü õ¿¿õýäòýé áîëîõ õàìãèéí ýðñäýëòýé ºäð¿¿ä ãýñýí ¿ã. Ýíý àðãà íü áèå ìàõ áîäèä ÿìàð íýã ãàæ íºëºº áàéõã¿é.

·Õ¿¿õäýý õºõ¿¿ëæ áàéõ ¿åä ñàðûí òýìäýã àõèí èðýýã¿é áàéãàà áîëîí õ¿¿õýä 6 ñàð õ¿ðýýã¿é áàéãàà ¿åä æèðýìñëýõã¿é áàéõ áîëîìæòîé áàéäàã.

Õýäèé òèéì áîëîâ÷ õ¿¿õäýý õºõ¿¿ëýõ íü õàìãààëàëòûí ýì øèã ¿ð ä¿í ¿ç¿¿ëäýãã¿é ó÷èð õ¿¿õäýý òºð¿¿ëñíèé äàðàà æèðýìñëýõ ýðñäýëýýñ ñýðãèéëýõ èë¿¿ íàéäâàðòàé àðãóóäûã õýðýãëýõèéã èõýíõ îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ä ¿çäýã áàéíà.

· Æèðýìñëýëòýýñ õàìãààëàõ äààâðûí õàâñàðñàí ýì óóõ. Ýíý ýìèéã ºì÷èéí çºâëºë㺺íèé äàãóó õýðýãëýõ íü çºâ. Èõýâ÷ëýí ýìèéã 21 ºäðèéí òóðøèä ºäºð áîëãîí óóõ áà ººð ºíãºòýé 7 øèðõýã ýì íü äààâðûã àãóóëààã¿é áàéäàã. Äàâóó òàëóóä íü òîãòìîë óóõ òîõèîëäîëä èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Ñàðûí òýìäãèéí ¿åèéí çîâèóðûã áàãàñãàõ, áàãà ààðöãèéí ýðõòíèé

75

¿ðýâñëèéí ºâ÷èí, óìàéí õîðò õàâäàð áîëîí ñàâíû õîðò õàâäðààñ ñýðãèéëíý. Óäààí õýðýãëýâýë öóñ ºòãºðºõ, áèåèéí æèí íýìýãäýõ çýðýã ãàæ íºëººã ¿ç¿¿ëíý.

·Æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ äåïî-ïðîâåðà òàðèà. Ýíý òàðèàã 12 äîëîî õîíîã òóòàìä áóë÷èíä ã¿í òàðüæ õýðýãëýíý. Òàðèëãûã õýðýãëýõèéí àøèãòàé òàëóóä íü ýñòðîãåíèéã àãóóëààã¿é áàéäàã áà õºõíèé õîðò õàâäàð áîëîí àðòåðèéí öóñ á¿ëýãíýõ çýðýã õ¿íäðýë¿¿äèéí ýðñäýëèéã áàãàñãàíà.ªäºð áîëãîí ýìýý óóõàà ìàðò÷èõäàã ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèðîìæòîé. Õàðèí òàðèëãà íü ñàðûí òýìäýãò ººð÷ëºëò îðóóëàõ, òàðèëãûã õèéëãýõýý áîëüñíû äàðàà 1-ýýñ äýýø æèë áîëæ áàéæ æèðýìñëýõ áîëîìæòîé, æèí íýìýãäýõ, öóñíû äàðàëò èõñýõ çýðýã ãàæ íºëºº ¿ç¿¿ëæ áîëíî.

·Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ. Ýíý íü æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ ìåõàíèê àðãûí òîîíä îðäîã áºãººä ýíý íü ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò õýðýãëýõýä çîðèóëàãäñàí õî¸ð ÿíçûí áàéíà. Áýëãýâ÷èéã çºâ òîãòìîë õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä æèðýìñëýëòýýñ íàéäâàðòàé õàìãààëíà. Äààâðûí ãàæ íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é. Õ¿ññýí ¿åäýý õýðýãëýõã¿é áàéæ áîëíî. Ǻâõºí øààðäëàãàòàé ¿åä õýðýãëýõ áîëîìæòîé. Ðåçèíä õàðøèëòàé õ¿ì¿¿ñ õýðýãëýõýä òîõèðîìæã¿é.

·Åðºíäºã /ñïèðàëü/: Åðºíäºã íü ìýðãýæëèéí ýì÷ ¿òðýýãýýð äàìæóóëàí óìàéä òàâüäàã çýñ îðîîìîã

76

á¿õèé íèéëýã ýä þì. Ýíý íü óìàéí õºíäèéä ýð áýëãèéí ýñèéã õºäºë㺺íã¿é áîëãîí ýñèéã ¿ð äàìæèõ ñóâàãò îðîõ, ýì áýëãèéí ýñòýé íèéëýõýýñ ñýðãèéëäýã.

Åðºíäºãèéí äàâóó òàëóóä íü 5 æèëèéí õóãàöààíä óìàéä áàéëãàõ

áîëîìæòîé áà çàðèì òîõèîëäîëä ò¿¿íýýñ äýýø õóãàöààãààð õýðýãëýæ

áîëíî. Äààâðûí ãàæ íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é. Ñóë òàëóóä ãýâýë ñàðûí òýìäãèéí ¿åèéí ºâäºëò íýìýãäýæ áîëíî. ÁÇÕª-ººñ ñýðãèéëýõã¿é.

Õýâëèéãýýð ºâäºõ, öóñ àëäàõ øèíæ òýìäýã ãàðàõààñ ãàäíà óìàéí õ¿ç¿¿ ýìýãòýé÷¿¿äýä åðºíäºã

òàâèóëàõûã ñàíàë áîëãîäîãã¿é.

ªñâºð ¿åèéíõýí áà áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë

Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëèéã Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãà òîäîðõîéëîõäîî áýëãèéí õîëáîî õàðèëöààã¿é õýí íýãýí õ¿í ºñâºð íàñíû îõèäûã õ¿÷èíäýõ, õ¿÷èíäýõèéã çàâäàõ, áýëãèéí ºíãºëçëºã õèéõ, áýëãèéí õàðüöàà òîãòîîõûã ñàíààðõàõ çýðýã á¿õ ¿éëäë¿¿äèéã áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë ãýíý ãýñýí áàéíà.

Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºñâºð íàñíû îõèä ºðòºõ íü õàìãèéí èõ áàéäàã áàéíà.Ýíý õ¿÷èðõèéëýë íü èõýâ÷ëýí áîëçîîíû ¿åä áóþó àõóéí íºõöºëä áîëäîã.Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí îõèä ÿìàð íýã øàëòãààíààð ýíý òóõàéãàà õ¿íä ÿðüäàãã¿é

77

íóóöàëæ áàéäãààñ õîæóó ¿åäýý èëýðâýë ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí ñýòãýë ñàíààíû íîöòîé ¿ð äàãàâðûã àâ÷èðäàã áàéíà.

Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ âý

·Ýð÷¿¿ä, õºâã¿¿äýä çîðèóëñàí Ýðýãòýé÷¿¿ä õ¿÷èðõèéëýõýý çîãñîî íýðòýé õºòºëáºð íü èõ ¿ð ä¿í ºãäºã áàéíà. Ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿ä, ÿëàíãóÿà ºñâºð íàñíû îõèäòîé õàðüöàõäàà ýðýãòýé õ¿íèé àíõààðàõ ç¿éë, áýëãèéí õàðüöààíû ñî¸ëûí òàëààð òýäýíä ìýäýýëýë õ¿ðãýõ, àþóëã¿é áýëãèéí áîëîâñðîë îëãîõîä ÷èãëýãääýã.

·Îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí ÷àäâàðæóóëàõ õºòºëáºð áàéíà. Ýíý õºòºëáºð íü ººðèéãýý áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëýýñ õýðõýí õàìãààëàõ âý, àþóëòàé íºõöºëä îðîõîîñ õýðõýí çàéëñõèéõ òóõàé ìýäýýëëýýð õàíãàäàã, òýäíèé ººðèéãýý õàìãààëàõ òàêòèêò ñóðãàäàã õºòºëáºð þì.

·Õî¸ð õ¿éñèéíõýíä õî¸óëàíä íü çîðèóëñàí Àþóëã¿é áîëçîî õºòºëáºð íü îõèä, õºâã¿¿äèéí áîëçîîíû ¿åä ãàðàõ áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëýýñ ñýðãèéëýõýä ÷àäâàõè áèé áîëãîäîã õºòºëáºð þì.

Õ¿÷èðõèéëýë õ¿÷èðõèéëëèéã òºð¿¿ëäýã.

Õ¿÷èðõèéëýë ãýäýã íü òºðºëõèéí ÷àíàð áèø õàðèí îëäìîë çàí ¿éë þì. ªñâºð íàñíûõàí õ¿÷èðõèéëýõ àðãûã ãýð á¿ëèéíõýí, ¿å òýíãèéíõýí, õºðøèéíõýý àéëààñ ñóðàëöäàã. ̺í õýâëýë

78

ìýäýýëëèéí ÿíç á¿ðèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëæ êèíî, æ¿æèã, áóñàä ¿çâýðýýñ õýðõýí õ¿÷èðõèéëäýã òóõàé ìýäýý ìýäýýëëèéã àâäàã.

Õ¿¿õýä íàñàíäàà õ¿÷èðõèéëëèéã õàðæ áàéñàí õ¿¿õýä áóñàä õ¿ì¿¿ñò õ¿÷èðõèéëæ õàíäàõ õàíäëàãàòàé áîëäîã.

Õ¿÷èðõèéëëýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóä:

·Áèåèéí áîëîîä áýëãèéí õ¿÷èðõèéëëèéã õ¿¿õäýä õàðóóëàõã¿é, òýð òóõàé îéëãîëòûã õ¿¿õäýä áèé áîëãîõã¿é áàéõ

·Ãýð îðîí áîëîîä õ¿¿õäèéí îéð îð÷èíä íü õ¿÷èðõèéëýõ ¿éëäýë ãàðãàõã¿é áàéõ

·Òåëåâèç, ðàäèî, ñîíèí õýâëýëýýð õ¿÷èðõèéëëèéã ñóðòàë÷ëàõã¿é áàéõ

·Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä õ¿¿õäèéã àâòóóëàõã¿é áàéõ, ãýð îðîíäîî àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûã ýöýã, ýõ íü õýðýãëýõã¿é áàéõ

·Ãýð á¿ëèéí îð÷èí òàâ òóõòàé áàéõ,

Àíõíû ñàðûí òýìäýã áà ò¿¿íä áýëòãýõ

Ñàðûí òýìäýã íü ñàð á¿ð òîäîðõîé õóãàöààíû äàâòàìæòàéãààð îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí óìàéí äîòîîä õàíà çóçààð÷ õîâõðîí öóñ õýëáýðýýð ãàäàãøëàõûã õýëíý. Ýíý íü õýâèéí ¿çýãäýë þì. Îõèäîä àíõíû ñàðûí òýìäýã 13-15 íàñàíä ¿çýãäýõ

79

áºãººä ýíý íü äóíäæààð 3 õîíîã ¿ðãýëæèëíý. Ñàðûí òýìäãèéí ìº÷ëºã õàðèëöàí àäèëã¿é áîëîâ÷ èõýâ÷ëýí 21 õîíîãîîñ 1 ñàð áàéíà. Àíõíû ñàðûí òýìäýã èðýõ ¿åä îõèäóóä ò¿¿íèéãýý ìýäýõã¿éãýýñ àéæ áàëìàãäàõ, ò¿¿íèéãýý íóóõ çýðýã íü ýëáýã áàéíà. Ýíý ¿åä ýìýãòýé÷¿¿äèéí àðèóí öýâðèéí õýðýãëýë õýðýãëýäýã áºãººä ýíý òàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä, íàéç îõèäóóä, ýýæ, ýã÷ýýñýý è÷èæ çîâîëã¿é àñóóæ çºâëºë㺺 àâàõ íü ÷óõàë.

Ñàðûí òýìäýã ºâäºëòòýé èðýõ

Çàðèì îõèäîä ñàðûí òýìäýã èðýõ ¿åä óóö íóðóóãààð ºâäºõ, äàâñàã,öàâèíû îð÷èì ºâäºæ çîâèóðòàé áàéõ òîõèîëäîë áàéíà. Ýíý íü èõýâ÷ëýí èõ ìýäðýã îõèäóóäàä òîõèîëäîõ áºãººä ýíý ¿åä ÿìàð àðãà õýìæýý àâ÷ çîâèóð øàíàëãààãàà áàãàñãàæ áîëîõ òàëààð îõèäóóä ìýäýæ áàéõ íü ÷óõàë. Y¿íèé òóëä äàðààõ ýíãèéí áîëîâ÷ ¿ð ä¿íòýé àðãóóäûã õýðýãëýýðýé. Y¿íä:

·Àýðîáèê äàñãàë õèéõ. æèøýý íü: ñýëýõ, äóãóé óíàõ, õóðäàí õóðäàí àëõàõ íü ºâäºëòèéã áàãàñãàíà.

· Áóöàëñàí óñ áóþó õàëóóí óñòàé âàííàíä îðîõ

·ªâäºëò íàìäààõ ýì áýëäìýë óóõ

·Îõèäûí ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâàõ

80

·Ñýòãýë ñàíààãàà òàéâàí áàéëãàæ ñàéí óíòàæ àìðàõ

Õýçýý ýì÷èä ¿ç¿¿ëýõ âý

·Ñàðûí òýìäãèéí ¿åèéí ºâäºëä õ¿÷òýé, çîâèóð èõòýé ¿åä

·Ýíý ¿åä ÿäðàõ, öîíõèéõ, àìüñãààäàõ çýðýã øèíæ èëýðâýë

Ñàðûí òýìäãèéí ºìíºõ ¿åèéí õàì øèíæ

Ýíý íü ñàðûí òýìäãèéí ìº÷ëºãèéí äóíä ¿åýñ ýõëýí ãàðàõ ìýäðýë- ø¿¿ðëèéí òîãòîëöîîíû ººð÷ëºëò áºãººä îõèäûí äóíä íèëýýä ýëáýã òîõèîëääîã õÿìðàë þì. Èëðýõ øèíæ òýìäýã íü:

·Ñýòãýë ñàíàà òàâã¿éòýæ, àìàðõàí ãîìäîõ, áàÿðëàõ

·Ñàðûí òýìäýã èðýõýýñ õýä õîíîãèéí ºìíººñ

áèå òàâã¿éòýõ, óóö íóðóóãààð ºâäºõ,

·Ñàðûí òýìäãèéí õýâèéí ìº÷ëºã àëäàãäàæ

ñàðûí òýìäýã

îéð

îéðõîí èðýõ, ýñâýë

õóãàöààíäàà èðýõã¿é

óäàõ

·Ñàðûí òýìäýã èðýõ ¿åä öóñ àëäàõ õàíäëàãàòàé áàéõ, ýñâýë ñàðûí òýìäýã çîãñññîí õîéíîî äàõèí áàãà áàãààð öóñ ãàðàõ

Ýíý ¿åä ÿàõ ¸ñòîé âý

·Ñýòãýë ñàíààãàà òàéâàí áàéëãàæ, ñàéí óíòàæ àìðàõ

81

·Áèåèéí õ¿÷íèé õýò à÷ààëàë àâàõã¿é áàéõ

·Óäààí õóãàöààãààð, ýñâýë èõ õýìæýýãýýð öóñ àëäñàíààñ ¿¿ñýõ öóñ áàãàäàëòûã öàã ¿åä íü ýì÷ëýõ, àðõàãøèõààñ ñýðãèéëýõ

·Ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâ÷ ýì÷èéí õÿíàëòàíä ýì÷èëãýýãýý õèéëãýõ

ªÑªРÍÀÑÍÛ ÎÕÈÄÛÍ ÆÈÐÝÌÑËÝËÒ

ªñâºð íàñíû 1000 îõèäîîñ Ñàõàðûí Àôðèêò 143 Äóíäàä ºìíºä Àôðèêò 56 Ç¿¿í ªìíºä Àçèä 56 Àìåðèêò 68 Åâðîïèä 25

Ìîíãîëä 39 ºñâºð íàñíû îõèí òºðäºã áàéíà.

ªñâºð íàñíû îõèäûí æèðýìñëýëò ãýäýã íü îõèä 19 áà ò¿¿íýýñ çàëóó íàñàíäàà æèðýìñëýõèéã õýëíý. Æèë á¿ð äýëõèé äýýð áàðàã íýã ñàÿ îð÷èì ºñâºð íàñíû îõèä æèðýìñýëæ áàéãàà íü áýëãèéí õàðüöààíä îðñîí îõèäûí 10 îð÷èì õóâüòàé òýíöäýã áàéíà

Îõèä ºñâºð íàñàíäàà æèðýìñëýõýä íºëººëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éëñ

·ªñâºð íàñíûõàí ñýòãýë õºäëºëèéí õóâüä á¿ðýí áîëîâñðîõîîñ 4-5 æèëèéí ºìíº áýëãèéí áîéæèëò íü ÿâàãääàã.

·Ìýäýýëèéí õºãæëèéí ýðèí ¿åä òýä ñîíèí

õýâëýë, ðàäèî, òåëåâèç,

áóñàä ìýäýýëëèéí

82

õýðýãñëýýð ãýð á¿ëèéí ãàäóóðõè áýëãèéí õàðüöàà, ÿëàíãóÿà îõèä õºâã¿¿äèéí áýëãèéí õàðüöààíû òàëààð ñºðºã ñóðòàë÷èëãààã áàéíãà àâ÷ áàéäàã áîëëîî.

·ªñâºð íàñíûõàíä çîðèóëñàí áýëãèéí áîëîâñðîëûí òàëààðõè îéëãîìæòîé ìýäýýëýë õîâîð, òýäíèé äóíä ÿâóóëäàã öýãöòýé ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãààíû àæèë õàíãàëòã¿é áàéíà.

·ªñâºð íàñíûõàí æèðýìñíýýñ ñýðãèéëýõ àðãà, õýðýãñëèéã õýðýãëýõýä òýäíèé ìýäëýã, òóðøëàãà,

ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áóñàä ÷àäâàð äóòàãäàæ áàéíà.

·ªñâºð íàñíûõíû áîëçîîíä î÷èõ íàñ çàëóóæèæ

áàéíà

·ªñâýð íàñíûõàí àðõè, òàìõè õýðýãëýõ íü èõñýæ áàéãààãààñ ººðèéãýý õÿíàõ õÿíàëòàà àëäñàí ¿åäýý õ¿÷èíä àâòàõ, õ¿íä óðóó òàòàãäàõ íü èõ áàéíà.

·Àæèë, ñóðãóóëüã¿é ºñâºð íàñíûõíû äóíä æèðýìñëýëò, òºðºëò ºíäºð áàéíà.

Æèðýìñíèé øèíæ¿¿ä

·Ñàðûí òýìäýã èðýõýý áîëèíî.

·Õºõ òîìîð÷ 纺ëðºíº.

·Õýâëèé, ãýäýñ òîìðîíî.

·Äîòîð ìóóõàé îðãèæ Ẻëæèñ öóòãàíà.

·Õºõíèé òîëãîé õàðëàíà.

83

Ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâàõ

·Æèðýìñýí ýñýõýý ìýääýã ñîðèë áàéäàã.

·Äýýðõ øèíæ òýìäýã èëýðìýãö ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâàõ

·Äîòóóð ¿çëýã õèéæ îíîø òîãòîîíî

·Ýõî-ä õàðóóëæ óðãèéí áàéðëàë, õºãæëèéã îíîøëóóëíà.

Æèðýìñëýëòýý ¿ðãýëæë¿¿ëýõ ¿¿

·Õ¿íòýé ñóóñàí ºñâºð íàñíû îõèä èõýâ÷ëýí õ¿¿õäýý òýýæ òºð¿¿ëäýã.

·Õàðèí íºõºðã¿é æèðýìñýí îõèä ¿ð õºíä¿¿ëýõ íü îëîíòîé áàéäàã.

·Çàðèì íü õ¿¿õäýý òºð¿¿ëýýä àéëä ºðã¿¿ëýõ ÷ òîõèîëäîë áàéíà.

·Õàðèí íºõºðòýé ºñâºð íàñíû îõèí ¿ð õºíä¿¿ëýõ áîëáîë íºõðèéí çºâøººðëèéã çààâàë àâäàã.

Òºðºõèéí ºìíºõ ýìíýëãèéí õÿíàëò

·Æèðýìñýí ºñâºð íàñíû îõèä ýì÷èéí áàéíãûí õÿíàëòàíä áàéõ øààðäëàãàòàé.

·Èë÷ëýã ñàéòàé õîîë èäýõ íü óðãèéí ºñºëò õºãæèëòýíä ñàéíààð íºëººëíº.

·Òºðºëòºíä ººðèéãýý ñýòãýë ñàíààíû õóâüä áîëîí áóñàä òàëààð áýëäýõ

·Õ¿¿õýä õºõ¿¿ëýõýä õºõºº áýëäýõ àðãàä ñóðàëöàõ

84

·Õ¿¿õýä àñðàõ àðãàä ñóðàëöàõ

·Õýðýâ òà öóñ áàãàäàëòûí õ¿íä ¿åèéí ºâ÷òýé áîë öóñíû øèíæèëãýýã ºãºõ

·Áèå ýðõòíèé ÿìàð íýã õàâñàðñàí ºâ÷èí áàéâàë

áàãà äýýð íü òºãñ ýì÷ë¿¿ëýõ

·Õýðýâ ãýð á¿ëèéí ºâ÷íèé ò¿¿õ áîëîí óäàìøèõ

 

ºâ÷èí áàéãàà òîõèîëäîëä óäàìøëûí ýì÷èéí

 

çºâëºë㺺

àâ÷ øèíæèëãýý ºãºõ

 

·

Òàíû õàìòðàã÷ áîëîí òà ººðºº áýëãèéí çàìûí

õàëäâàðò

ºâ÷òýé

ýñýõèéã

øèíæë¿¿ëæ

õ¿¿õýä

òºðºëõèéí

ºâ÷òýé

òºðºõººñ

ñýðãèéëýõ

 

·

Õîîë

õ¿íñýý

çºâ çîõèöóóëæ

÷àíàðëàã õîîë

õ¿íñ

õýðýãëýõ,

òîãòìîë äàñãàë

õºäºë㺺í

õèéõ.

Õýò èõ æèíòýé áàéãàà áîë æèíãýý õàñàõ õýðýãòýé ÷ õîîëîî ñîéõ õýðýãã¿é.

ªñâºð íàñàíäàà æìðýìñëýõ íü ÿìàð ¿ð äàãàâàðòàé âý

·ªñâºð íàñàíäàà òºðñºí îõèä îéðõîí çàéòàé îëîí òºðºõ õàíäëàãàòàé áàéäàã.

·Õ¿¿õäèéí ýöãýýñ ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ñýòãýë ñàíààíû äýì àâàõ ìàãàäëàë áàãàòàé.

·Ñóðãóóëèà îðõèõ íü ýëáýã áàéíà.

·Ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áóñàä òàëààð áóñäààñ õàìààðàëòàé áàéõ íü ýëáýã áàéíà.

ªñâºð íàñíû îõèäûí æèðýìñíèé õ¿íäðýë

·ªñâºð íàñíû îõèäûí òºðºëò õ¿íäðýë èõòýé áàéäàã

85

·ªñâºð íàñíû îõèä òºðºëòèéí ¿åä íàñ áàðàõ íü ýëáýã áàéíà

·Òºðñºí õ¿¿õýä íü äóòóó òºðºõ, áàãà æèíòýé òºðºõ íü ýëáýã áàéíà

·

Èéì

ó÷ðààñ àëü áîëîõ

æèðýìñíèéõýý ýðò

 

¿åä ýì÷èéí õÿíàëòàíä îðîõ íü äýýðõè

 

õ¿íäðýë¿¿äýýñ ñýðãèéëýõ

àøèã òóñòàé.

ªñâºð íàñíû îõèäûí æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóä

·

Îõèä ºñâºð íàñàíäàà æèðýìñëýõã¿é áàéõ

õýä

õýäýí

àðãà áàéäàã

 

· Õàìãèéí íàéäâàðòàé àðãà íü ºñâºð íàñàíäàà áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõûã òýâ÷èõ àðãà þì. ßëàíãóÿà ãýðëýõ õ¿ðòëýý áýëãèéí õàðüöààíä îðîõã¿é áàéõ íü ìàø ÷óõàë

· Ìºí ºñâºð íàñàíäàà ¿åðõäýã õºâã¿¿íòýé áîëñîí áîë, áýëãèéí áàéíãûí õàðèëöààíä îðäîã áîë æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäààñ àëü ººðòºº òîõèðîìæòîéã íü õýðýãëýõ íü ÷óõàë

ªñâºð íàñíû îõèäûí ¿ð õºíäºëò

Äýëõèé äýýð æèëä äóíäæààð 20 ñàÿ àþóëòàé ¿ð õºíäºëò õèéãäýæ ¿¿íýýñ áîëæ 80000 ýõ ýíäýæ îëîí ìÿíãàí ýõ òàõèð äóòóó áîëæ áàéíà. ªäºð á¿ð 55000 àþóëòàé ¿ð õºíäºëò õèéãäýæ áàéãààãèéí 95 õóâü íü õºãæèæ áàéãàà îðîíä òîõèîëäîæ áàéíà. Äýëõèé äàõèíä 7 òºðºëò á¿ðèéí íýã íü àþóëòàé ¿ð õºíäºëòººð òºãñºæ áàéíà. Yð

86

õºíäºëò õèéëãýñýí ýõ÷¿¿äèéí 10-50 õóâü íü ýìíýëãèéí ÿìàð íýã òóñëàìæ àâ÷ áàéíà.

Yð õºíäºëò íü æèðýìñëýëòèéã òàñëàí çîãñîîõ àðãà þì. Yð õºíäºëò íü áàãàæèéí òóñëàìæòàéãààð óìàéä áàéãàà óðãèéã àâàõ àðãà áºãººä îäîîãèéí áàéäëààð óìàéã õóñàæ ýñâýë óìàéãààñ ñîðóóëæ àâàõ àðãààð ¿ð õºíäºæ áàéíà. Yð õºíäºëòèéã ýìíýëãèéí íºõöºëä õèéõ ¸ñòîé áîëîâ÷ ýìíýëãýýñ ãàäóóð õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýì áàðèìòëàõã¿é, ýìíýëãèéí áóñ íºõöºëä íóóöààð ¿ð õºíäñíººñ õ¿íäðýë èõ ãàðäàã.

Yð õºíäºëòèéí äàðàà ãàðàõ õ¿íäðýë¿¿ä

· Yð õºíäºëòèéí ¿åä äàðàà áîõèð îðæ ¿æèë õàëäâàð ¿¿ñýõ

·Öóñ àëäàõ

·Äîòîîä ýðõòýí ãýìòýýõ

·Óìàéã öîîëîõ

·Àðõàã ÿâöòàé õ¿íäðýëýýñ óóö, íóðóó,ñàâ, äàâñãààð ºâäºõ, áàãà òààçíû ýðõòíèé àðõàã ¿ðýâñýë ¿¿ñýõ

·Yðã¿é áîëîõ çýðýã áîëíî.

ßàãààä ºñâºð íàñíû îõèäóóä ¿ð õºíä¿¿ëäýã âý

·ªñâºð íàñíû îõèä õºâã¿¿ä ãýð á¿ë òºëºâëºòèéí àðãóóäûã ìýäýõã¿é áàéíà

·Æèðýìñëýëòýýñ ñýðãèéëýõ àðãûã ìýääýãã¿é, ìýäñýí ÷ áóðóó õýðýãëýäýã

87

·Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä îðîõ íü èõýýñ õ¿ñýýã¿é ¿åäýý æèðýìñëýõ íü èõ áàéíà

·ßäóóðàë, àæèëã¿éäýë èõýýñ ºñâºð íàñíûõàíä òàâèõ àíõààðàë õàëàìæ ñóë áàéíà

·Àæèë, ñóðãóóëèà îðõèõã¿éí òóëä æèðýìñýëñýí ¿åäýý ¿ð õºíä¿¿ëýõ íü èõ áàéíà.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæ ºñâºð íàñíû îõèäûí ¿ð õºíäºëòºíä íºëººëæ áàéíàóó

·Õýäèéãýýð ¿ð õºíäºëò íü õóóëü ¸ñíû àæèëáàð

áîëîâ÷ õºäºº îðîí íóòàãò ¿ð õºíäºëò õèéõ áàãàæ òîíîã, òºõººðºìæ äóòàãäàëòàé ìýðãýøñýí ýì÷ ìýðãýæèëòýí òýð á¿ð áàéõã¿é áàéíà

·Ýìíýëãèéí áóñ íºõöºëä ¿ð õºíäºëò õèéãäýæ õ¿íäðýë ãàðàõ ¿åä ¿ç¿¿ëýõ ýìíýëãèéí òóñëàìæèéí ÷àíàð, õ¿ðòýýìæ õàíãàëòã¿é áàéíà. Ýìíýëýãò îðîéòîæ õàíäàæ áàéíà

·Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òóõàé ìýäýýëýë, ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãàà ºñâºð íàñíû îõèäûã õàìàð÷ ÷àäàõã¿é áàéíà.

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÀÍ ßÀÃÀÀÄ ÁÇÄÕ-ä ÝÐÑÄÝËÒÝÉ ÁÀÉÄÀà ÂÝ

Äýëõèé äýýð ºäºð á¿ð 250000 çàëóó÷óóä áýëãèéí çàìààð äàìæèõ ºâ÷íèé õàëäâàð àâ÷ á¿ðòãýãäýæ áàéãàà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí 80 õóâü íü áýëãèéí

çàìààð õàëäâàð àâ÷ øèíýýð àâñàí õàëäâàðûí òàë íü çàëóó÷óóä áàéíà.

Ìîíãîë äàõü áèåý ¿íýëýã÷èä áîëîí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýã÷äèéí àëáàí ¸ñíû òîî áàðèìò õîâîð

88

áàéíà. Ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèëä íàñàíä õ¿ðýýã¿é îõèäûã áèåý ¿íýëýõýä òàòàí îðîëöóóëàõ ÿâäàë èõñýæ áàéãàà òóõàé öàãäààãèéí ãàçðààñ ìýäýýëýõ áîëëîî. Öàãäààãèéí åðºíõèé ãàçðûí òîîöîîãîîð Óëààíáààòàð õîòîä 3000 îð÷èì, Äàðõàí-Óóë àéìàãò 300 ãàðóé, áóñàä àéìãóóäàä òóñ á¿ð 20-100 îð÷èì áèåý ¿íýëýã÷èä áàéãàà ìýäýý áàéíà.

1.Áýëãèéí õàâüòàã÷àà îéð îéðõîí ñîëèõ

2.Íýãýýñ îëîí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé áàéõ

3.Òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä õàìãààëàëòã¿é îðîõ

4. Á è å ý ¿ í ý ë ý ã ÷ è ä

á à ò ý ä ã ý ý ð è é í

¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýé

áýëãèéí õàðüöààíä

õàìãààëàëòã¿é îðîõ

 

5.Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýñýí ¿åäýý áýëãèéí õàðüöààíä õàìãààëàëòã¿é îðîõ

6.Àðüñàíä øèâýýñ õèéõ áà àðüñ ãýìòýýõ ¿éëäë¿¿ä õèéëãýõ

7.Õàëäâàðòàé õ¿íèé öóñûã õèéëãýõ

8.Õàëäâàðòàé õ¿íòýé òàðèóð ñîëüæ õýðýãëýõ

Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðóóä

Òðèõîìîíèàç

Òðèõîìîíèàç ºâ÷èí íü Trichomonas vaginalis ýãýë áèåòíýýð ¿¿ñãýãääýã. Óã ºâ÷íèéã àíòèáèîòèêîîð ýì÷èëíý.

89

Ýìýãòýéä: Íèéò õàëäâàðûí 50% íü øèíæ òýìäýãã¿é ÿâàãääàã. Ãîë òºëºâ ¿òðýýã ¿ðýâñ¿¿ëíý. Çàðèì òîõèîëäîëä óìàéí õ¿ç¿¿ã ¿ðýâñ¿¿ëíý.

Ýðýãòýéä: Õàëäâàð øýýñíèé ñ¿âèéã õàìðàõ áà èõýíõ òîõèîëäîëä ÿìàð÷ øèíæ òýìäýã èëýðäýãã¿é.

Çàã õ¿éòýí

Çàã õ¿éòýí íü íÿíãààð ¿¿ñãýãääýã. Óã õàëäâàðûã àíòèáèîòèêîîð ýì÷èëäýã áîëîâ÷ ñ¿¿ëèéí ¿åä ºâ÷íèéã ¿¿ñãýã÷ íÿí àíòèáèîòèêò òýñâýðòýé áîëñîí íü íèëýýä õ¿íäðýëòýé áàéäàëä õ¿ðãýýä áàéíà.

Ýìýãòýéä: Á¿õ òîõèîëäëûí 80% íü øèíæ òýìäýãã¿é ÿâàãääàã. Çàðèì ýìýãòýéä ¿òðýýíýýñ ÿëãàäàñ ãàðàõ, øýýõýä ýñâýë áýëãèéí õóðüöàë õèéõ ¿åä ºâäºëò ¿¿ñýõ çýðýã øèíæ òýìäýã èëýð÷ áîëíî. Ãýâ÷ ýäãýý𠺺ð÷ëºëò íü õºíãºí õýëáýðýýð ÿâàãäàæ áîëíî. Ýì÷èëãýý õèéãýýã¿é íºõöºëä íèéò õàëäâàðûí 40 õ¿ðòýëõ õóâüä íü áàãà ààðöãèéí õºíäèéí ýðõòí¿¿äèéí ¿ðýâñýëò ºâ÷èí ¿¿ñäýã. ¯ðã¿éäýë, óìàéí ãàäóóðõ æèðýìñëýëò ¿¿ñ÷ áîëíî.

Ýðýãòýéä: Õàëäâàðûí 10% íü øèíæ òýìäýãã¿é ÿâàãääàã. Øýýõýä õîðñîõ, òºìñºãíèé äàéâàð, ò¿ð¿¿ áóë÷èðõàé ¿ðýâñýõ çýðýã øèíæ òýìäýã èëýðíý. Ýì÷èëãýý õèéãýýã¿é òîõèîëäîëä ò¿ð¿¿ áóë÷èðõàéí öî÷ìîã ¿ðýâñýë ¿¿ñ÷ áîëíî.

90

Òýìá¿¿

Íÿíãààð ¿¿ñãýãääýã. Ïåíèöèëëèíýýð ýì÷èëíý. Ýìýíä òýñâýðòýé áàéäàë áèé áîëîîã¿é áàéíà

Ýìýãòýéä: Æèðýìñýí ¿åä çóëáàõ, äóòóó òºðºõ, àìüã¿é õ¿¿õýä òºðºõ çýðýã õ¿íäðýë òîõèîëäîíî.

Õî¸óëàíä íü áýëýã ýðõòýí äýýð õàòóó ÿð ãàð÷, áèåýð òóóðàëò ãàðñíû äàðàà õàëäâàð îëîí æèëèéí òóðøèä øèíæ òýìäýãã¿é ¿ðãýëæèëæ áîëíî.

Íÿðàéä: Òºðºëõèéí ãàæèãòàé õ¿¿õýä òºðºõ, ýõ äîòðîî áîëîí òºðñíèé äàðàà ýíäýõ òîõèîëäîë öººíã¿é áàéíà.

Õëàìèäèéí õàëäâàð:

Íÿíãààð ¿¿ñãýãäýíý

Ýìýãòýéä: Íèéò õàëäâàðûí 80 õ¿ðòýë õóâüä øèíæ òýìäýã èëýðäýãã¿é. Çàðèì òîõèîëäîëä ¿òðýýíýýñ áàãà õýìæýýíèé ÿëãàäàñ ãàðíà. 10-20%- ä áàãà ààðöãèéí ýðõòí¿¿äèéí ¿ðýâñýëò ºâ÷èí ¿¿ñíý. ̺í óìàéí ãàäóóðõ æèðýìñëýëò, ¿ðã¿éäýë, äóòóó òºðºëò çýðýã õ¿íäðýë ¿¿ñ÷ áîëíî.

Ýðýãòýéä: Èæèë õ¿éñýðõýõ çóðøèëòàé ýðýãòýé÷¿¿äýä øèíæ òýìäýã õîâîð èëýðíý. Íèéò õàëäâàðûí 10-ààñ èë¿¿ õóâüä øèíæ òýìäýã èëýðäýãã¿é. Øýýõýä õîðñîõ, ÿëãàäàñ ãàðàõ øèíæ òýìäýã èëýðíý. ¯ðã¿éäýë ¿¿ñãýæ áîëíî.

Áýëãèéí çàìûí àðõàã ¿ðýâñýë áèé áîëíî.

91

Ýìýãòýéä áîëîí ýðýãòýéä: Äàõèí èäýâõæèõ õàíäëàãàòàé, ¿å ìº÷íèé ¿ðýâñýë, í¿äíèé ñàëñòûí àðõàã ¿ðýâñýë ºã÷ áîëíî.

Íÿðàéä: Íÿðàéä í¿äíèé õ¿íä õàëäâàð ¿¿ñýõ áà ýì÷ëýýã¿é íºõöºëä õ¿¿õýä õàðààã¿é áîëæ áîëçîøã¿é. Óóøèãíû õàòãàëãàà õ¿íäýðñýí òîõèîëäîëä ¿õýëä õ¿ðãýæ áîëíî

Áýëýã ýðõòíèé õîìõîé.

Herpes simplex âèðóñýýð ¿¿ñãýãäýíý. Õàì øèíæ¿¿äèéí õ¿íä èëðýëèéã óäèðäàæ áîëîõ áîëîâ÷, òºãñ ýì÷èëãýý áàéõã¿é.

Ýìýãòýéä áîëîí ýðýãòýéä: Ãàäíà áýëýã ýðõòíýýð ýìçýã òóóðàëò ãàð÷, õýñýã õóãàöààíû äàðàà òýð íü ÿðøèíà. Õàëäâàð íýãýíò àâñàí òîõèîëäîëä ºâ÷èí ¿å ¿å äàõèõ, ýñâýë îëîí æèëèéí òóðøèä èäýâõã¿é áàéäàëä áàéõ, ýñâýë á¿ðýí ýäãýð÷ áîëíî.

Íÿðàéä: ªâ÷èí èäýâõòýé ¿åä òºðñºí õ¿¿õýä õàëäâàð àâàõ ýðñäýëòýé áà íÿðàéä õàëäâàðûí øèíæ òýìäãèéã îéð îéðõîí õÿíàõ øààðäëàãàòàé.

Áýëýã ýðõòíèé ¿¿.

Human papilloma âèðóñýýð ¿¿ñãýãäýíý. Îíîøèéã çºâõºí êëèíèêèéí ¿çëýãò òóëãóóðëàí òàâèíà. Õàì øèíæèéã ýì÷èëæ áîëíî. Èõýíõ òîõèîëäîëä áýëýã ýðõòíèé ¿¿ 3-6 ñàðûí äàðàà àÿíäàà àðèëäàã. Òýñâýðòýé òîõèîëäîëä áîëîí èõ õýìæýýíèé ¿¿

92

ãàðâàë õýñýã ãàçàðò ýì õýðýãëýõ, ýñâýë ìýñ çàñëûí àðãààð óðãàöãèéã àâíà.

Ýìýãòýéä áîëîí ýðýãòýéä: Áýëýã ýðõòíèé ¿¿ íü ãîë òºëºâ ãàäíà áýëýã ýðõòýí äýýð ãàðàõ áîëîâ÷ õÿðçàí, õîøíîãî, øóëóóí ãýäýñ, ýìýãòýé÷¿¿äýä ¿òðýý, óìàéí õ¿ç¿¿, øýýñíèé ñ¿â äýýð ãàð÷ áîëíî.

Õýðýâ äýýð äóðüäñàí ºâ÷í¿¿äèéí çîâèóð èëðýõ òîõèîëäîëä òàíä äîîðõ ýì÷ íàðò õàíäàõûã çºâëºæ áàéíà. Y¿íä:

1.ªñâºð ¿åèéí êàáèíåòèéí ýì÷

2.Áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷íèé êàáèíåòèéí ýì÷

3.Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýì÷

4.ͺõºí ¿ðæèõ¿éí êàáèíåòèéí ýì÷

5.Ñóðãóóëèéí íèéãìèéí àæèëòàí áîëîí ñóðãóóëèéí ýì÷

Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñûí õàëäâàð /ÕÄÕÂ/ áà Äàðõëàëûí îëäìîë õàì øèíæ /ÄÎÕ/

Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñûí õàëäâàð áà ÄÎÕ-ûã áèä ýíý íü èæèë õ¿éñòýí, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîã÷èä, áýëãèéí îëîí õàâòàã÷òàé õ¿ì¿¿ñèéí ºâ÷èëäºã ºâ÷èí ãýæ áîääîã íü áóðóó þì. Ýíý íü ºñâºð íàñíû ÿìàð ÷ õ¿¿õä¿¿äýä õàìààòàé áºãººä ¿¿íèé òóëä òýä ýíý òóõàé òîî áàðèìòûã ìýäýæ ò¿¿íýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ òàëààð

93

ìýäëýãòýé áàéæ ººðñäèéãýý íàéäâàðòàé õàìãààëæ ÷àääàã óð ÷àäâàðòàé áàéõ õýðýãòýé.

2004 îíû áàéäëààð äýëõèé äýýð Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñûí õàëäâàð àâñàí 15 íàñ õ¿ðýýã¿é 2,2 ñàÿ õ¿¿õýä áàéíà.

ÕÄÕ áà ÄÎÕ õî¸ð ÿìàð ÿëãààòàé âý

Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäûí âèðóñ íü ÄÎÕ-ûã ¿¿ñãýäýã âèðóñ þì. Ýíý âèðóñûí õàëäâàð àâñàí õ¿íèéã ÕÄÂÕ òýé õ¿í ãýäýã áºãººä ýíý íü õàëäâàð àâñíààñ õîéø òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà ÄÎÕ-ä øèëæèíý. ÄÎÕ íü áèå ìàõ áîäèéí àëèâàà ºâ÷íèé ýñðýã òýìöýõ äàðõëààã ñóëðóóëäàã ýìãýã áàéäàë þì. ªºðººð õýëáýë ÄÎÕ –òîé õ¿í ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí ýìãýãòýé áàéíà ãýñýí ¿ã þì.

ÕÄÕÂ íü õèð õóãàöààíû äàðàà ÄÎÕ áîëîõ âý.

Ýíý õóãàöàà ÿíç á¿ð áàéíà. Èõýíõè õ¿ì¿¿ñ õýçýý õàëäâàð àâñíàà òýð á¿ð ñàéí ìýääýãã¿é. Õàëäâàð àâñàí õ¿ì¿¿ñ ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿íä óäààí õóãàöààãààð ºâ÷ëºõã¿é áàéõ òîõèîëäîë áàéíà.

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ ÿàæ õàëääàã âý

Õàëäâàð äàìæèõ îëîí çàì áàéäàã. Y¿íýýñ õàìãèéí ò¿ãýýìýë íü õàëäâàð àâñàí õ¿íòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðîõ ¿åä, õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîã÷èä ÿëàíãóÿà ò¿¿íèéã òàðüæ õýðýãëýã÷èä

94

áîõèð òàðèóðûã äàìæóóëàí õýðýãëýõ ¿åä, ýìíýëãèéí

áîõèðëîãäñîí áàãàæ õýðýãñëýýð äàìæèæ, ìºí

õàëäâàðòàé áóþó ºâ÷òýé ýõýýñ óðàãò äàìæèõ çàìóóä þì.

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ íü õàëäâàð àâñàí õ¿íòýé ¿íñýëöýõýä, ãàð áàðèõ, òýâðýëöýõ ¿åä, àÿãà òàâàã áîëîí àõóéãààð äàìæèæ õàëäàäã¿é.

Àþóëã¿é áýëãèéí õàðüöàà ãýæ þó âý

Ýíý íü õàëäâàð àâñàí õ¿íòýé áîëîí åð íü áýëãèéí õàðüöààíä îðîõäîî õàëäâàð àâàõààñ ñýðãèéëäýã áýëãèéí îëîí òàëò ¿éë àæèëëàãààíóóäûã õýëíý. Æèøýý íü: áèåä ÿìàð íýã øàðõ áàéâàë

ò¿¿íýý áèò¿¿ëæ áîîñîí áàéõ, áóéëíû ¿ðýâñýë ÷ þì óó ÿìàð íýã øàëòãààíààð àìàí äîòîð øàðõ áàéâàë àìàí ñåêñ õèéõã¿é áàéõ, áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýõ, àðõè ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõã¿é áàéõ ãýõ ìýò.

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ -ûã õýðõýí ýì÷èäýã âý

Îäîîãîîð ¿ð ä¿íòýé ýì÷èëãýý áàéõã¿é áàéíà. Õàìãèéí íàéäâàðòàé àðãà íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà þì.

95

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ- òîé ýñýõýý õýðõýí ìýäýõ âý.

Þóíû ºìíº ýðñäýëòýé áýëãèéí õàðüöààíä îðñîí, õýí íýãýíòýé òàðèóð ñîëüæ õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä õàìãèéí îéð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàõ íü ç¿éòýé. Òýä òàíû íóóöûã õàäãàëàõ áîëíî. Âèðóñ íü ýõíèé ¿åäýý òàíèãäàõäàà òºâºãòýé áàéäàã ó÷èð 3 ñàð îð÷èì õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà öóñíû øèíæèëãýý õèéëãýõ íü ç¿éòýé.

ªñâºð íàñíûõàí ÿàãààä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàð àâàõ ºíäºð ýðñäýëòýéä òîîöîãääîã âý

·Ýðò áýëãèéí õàðüöààíä îðæ áýëãèéí àþóëã¿é õàðüöààíû òóõàé ìýäýýëýë, ìýäëýã äóòàãäàëòàéãààñ ýíý ¿åä ÿìàð ÷ õàìãààëàëò õýðýãëýäýãã¿éãýýñ, õýðýãëýõ òóðøëàãà äóòàãäàëòàéãààñ

·Îëîí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé áàéõ, àðõè, òàìõè, õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîõ

¿åä

Ìîíãîë óëñ ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ä õèð çýðýã ýðñäýëòýé âý

Ìîíãîë óëñ ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàðõàëò áàãàòàé îðíû òîîíä îðäîã ÷ ýíý õàëäâàð òàõàë õýëáýðýýð òàðõàõ ºíäºð ýðñäýëòýé îðîí þì. Ó÷èð íü:

·Õ¿í àìûí èõýíõè íü áýëãèéí èäâýõèòýé àìüäðàë á¿õèé çàëóó÷óóä áàéäàã

·Áýëãèéí çàìààð äàìæèí õàëäàõ õàëäâàð çàëóó÷óóäûí äóíä ºðãºí òàðõñàí ýìãýãèéí òîîíä îðäîã, áýëãèéí çàìààð äàìæèí õàëäàõ

96

õàëäâàðò ºâ÷òýé õ¿íä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ äàìæèõ ýðñäýë 2-3 äàõèí èõ áàéäàã

·Áèåý ¿íýëýõ, àðõè òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîõ çýðýã õóóëü áóñ çàí ¿éë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä çàëóó÷óóäûí äóíä ºðãºí òàðõàæ áàéãàà

·Õºðø çýðãýëäýý ÎÕÓ áîëîí ÁÍÕÀÓ ä ýíý õàëäâàð ò¿ðãýí õóðäàöòàé òàðõàæ áàéãàà

·Õ¿í àìûí ãàäààä äîòîîä øèëæèõ õºäºë㺺í ýðñ íýìýãäýæ áàéãàà

·ªºðñ人 ñàéí äóðààðàà èðæ øèíæèëãýý õèéëãýõ õàíäëàãà õ¿í àìûí äóíä áàãà áàéãàà

·Ýðñäýëò á¿ëãèéí õ¿í àìûí äóíä áýëãýâ÷

õýðýãëýõ çàí ¿éë áàãà áàéãàà

·Ýíý ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ òàëààð õ¿í àìûí, ÿëàíãóÿà õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí ìýäëýã ñóë áàéãàà çýðãýýñ áîëæ áàéíà.

ªñâºð íàñíûõàí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ õýðõýí ñýðãèéëýõ âý.

·ÁÇÄÕ áà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí äýëõèé äàõèíû áîëîí ¿íäýñíèé òîî áàðèìòóóäûã ìýääýã áàéõ

·ÁÇÄÕ áà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí äàìæèõ çàì, ò¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð çîõèõ îéëãîëò ìýäëýãòýé áàéõ

·ÁÇÄÕ áà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ººðñäèéãýý õàìãààëæ ÷àääàã áàéõ

97

·ÁÇÄÕ áà ÕÄÕÂ/ÄÎÕ- îîñ õàìãààëàõûí òóëä áýëãèéí õàðüöààíä ýðò îðîõã¿é áàéõ, õýðýâ îðñîí òîõèîëäîëä áýëãèéí ãàíö õàâüòàã÷òàé, ò¿¿íäýý ¿íýí÷ áàéõ

·Áèåý ¿íýëýõã¿é, áóñäûí øàõàëòààð áýëãèéí õàðüöààíä îðîõã¿é áàéõ

·Àþóëã¿é áýëãèéí õàðüöààíä ñóðàëöñàí áàéõ

·Ç¿¿ òàðèóð áóñàäòàé ñîëüæ õýðýãëýõã¿é áàéõ

·Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîíä äîíòîõã¿é áàéõ

98

ªÑªРÍÀÑ ÁÀ ÈÄÂÝÕÈÒÝÉ ÕªÄªËêªÍ

99

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÁÈÅ ÁßËÄÐÛÍ ÕªÃÆÈË

ªñâºð íàñíûõíû 7,3 õóâü íü õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàëòàé, 16,3 õóâü íü ºñºëò õºãæèëò õîöðîãäîëòîé, 3 õ¿¿õäèéí 1 íü èîäûí äóòàãäàëòàé, 12 õóâü íü öóñ áàãàäàëòòàé áàéíà.

Ìîíãîëûí ºñâºð ¿åèéíõíèé õýðýãöýýã òîãòîîõ ñóäàëãààíààñ 2002

ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä áèå áÿëäðûí õºãæëèéí õóâüä õîöðîãäîõ, ýñâýë áèåèéí æèíãýý íýìæ òàðãàëàõ ¿çýãäýë íèëýýä áàéíà. Áèå áÿëäðûí õóâüä õîöðîãäîæ äàâæààðàõ, òóðàíõàé ýöýíõèé áàéõ íü äóòóó õîîëëîõ, øèì òýæýýë ìóóòàé, ÷àíàðã¿é õîîë èäýõ çýðýãòýé õîëáîîòîé áàéäàã. Ãýâ÷ ¿¿íä óäàìøëûí õ¿÷èí ç¿éëñ, àðõàã ºâ÷íººð óäààí ºâ÷ëºõ, ÿìàð íýã õóðö ºâ÷íººð õ¿íäýýð ºâ÷ëºõ çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñ ÷ íºëººëæ áîëíî.

Áèå áÿëäðûí õºãæèë õîöðîãäîõ ãýæ õ¿¿õäèéí áèåèéí æèí ºíäðèéí õýìæýý íàñàíäàà áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñýý áàãà áàéõûã õýëýõ áºãººä èéì õ¿¿õä¿¿ä ¿å òýíãèéíõýýñýý íàìõàí, æèæèã áèåòýé áàéíà.

ªñâºð íàñíûõíû áèå áÿëäðûí ºñºëò õîöðîãäîõ íü ÿìàð õîð óðøèãòàé âý

·Áèå áÿëäðûí õºãæ뺺ð õîöðîãäñîí õ¿¿õä¿¿ä öóñ áàãàäàëò áîëîí áóñàä ºâ÷èíä ºðòºìòãèé áàéäàã

·Áèå áÿëäðûí õºãæ뺺ð õîöðîãäñîí õ¿¿õä¿¿äèéí ñóðëàãûí àìæèëò ¿å òýíãèéíõíýý áîäâîë õàðüöàíãóé òààðóó áàéäàã

·Áèå áÿëäðûí õºãæ뺺ð õîöðîãäñîí õ¿¿õä¿¿ä öýðãèéí àëáàíä òýíöäýãã¿é

100

·Áèå áÿëäðûí õºãæ뺺ð õîöðîãäñîí îõèäûí æèðýìñëýëò, òºðºëò õ¿íäðýëòýé ÿâàãääàã

·Áèå áÿëäðûí õºãæ뺺ð õîöðîãäîëòîé õ¿¿õä¿¿ä íàñàíä õ¿ðñýí õîéíîî äàâæàà áèåòýé õ¿í áîëîõ õàíäëàãàòàé áàéäàã

ªñâºð íàñíûõíû òàðãàëàëò ãýæ þó âý

Òàðãàëàëò íü ºñâºð íàñíûõíû äóíä íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ýíý íü õóâü õ¿í áà ãýð á¿ë, íèéãýìä àñàð èõ ºðòºã çàðäàë ãàðãàäàã ýìãýã þì. Òàðãàëàëòààñ áîëæ ç¿ðõíèé ºâ÷èí, ÷èõðèéí øèæèí, õîðò õàâäàð, öóñ õàðâàëò ¿¿ñäýã. Áèåèéí õºäºë㺺í áàãàäàõ, èäâýõèã¿é áàéõ, áóðóó õîîëëîëò íü òàðãàëàëòàíä õ¿ðãýíý. Õ¿í àìûí 10 õóâü íü ºäºð á¿õ áàéíãà àëõàõ õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ þì áîë ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íèéã ìýäýãäýõ¿éö õýìæýýãýýð áóóðóóëæ áîëíî ãýæ ýðäýìòýä ¿çýæ áàéíà.

Òàðãàëàëò áà àðõàã ºâ÷íººñ çîõèñòîé õîîëëîëò áà èäâýõèòýé õºäºëãººíººð ñýðãèéëæ áîëíî. Çîõèñòîé õîîëëîëòûí òóõàé äàðààãèéí á¿ëýãò ºã¿¿ëýõ áîëíî.

Èäâýõèòýé õºäºë㺺í

Èäâýõèòýé õºäºë㺺í íü õ¿í á¿ðèéí ºäºð äóòìûí àìüäðàëûí äýãëýìèéí ñàëøã¿é õýñýã þì. Ñóóãàà, õºäºë㺺íã¿é óäààí áàéõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé. ßìàð ÷ õ¿í ýð¿¿ë áàéõûã õ¿ñäýã áºãººä èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã ýð¿¿ë áàéõ æîð ÷ ãýæ îéëãîæ áîëíî. Ãýõäýý õààÿà äàñãàë õºäºë㺺í õèéñíýýð èäâýõèòýé õºäºë㺺íòýé áàéíà ãýæ îéëãîæ áîëîõã¿é. Èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã ºäºð á¿ð òîãòìîë õèéñýí öàãò ë ñàÿ ¿ð ä¿íãýý ºãíº.

101

Èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã ÿàæ àìüäðàëûí õýâøèë áîëãîõ âý

Èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã àìüäðàëûí õýâøèë áîëãîõîä äàðààõ àëõàìóóäûã àíõààðàõ. Y¿íä:

·ªºðòºº òîõèðñîí èäâýõèòýé õºäºë㺺íèé õýìæýý, õ¿÷èéã òîãòîîõ: Õýò èõ õºäºë㺺í, àëü ýñâýë áèå ìàõ áîäèä ÿìàð ÷ à÷ààëàë ºãºõã¿é áàéãàà õºäºë㺺íèé àëü àëü àëü íü õîðòîé. ªºðèéíõýý ôèçèîëîãèéí õ¿÷èí ÷àäëààñ àõàäñàí áèåèéí õºäºë㺺í íü ç¿ðõ ñóäàñíû ¿éë àæèëëàãààíä ýìãýã à÷ààëëûã ºã÷ ºâ÷ë¿¿ëæ ÷ áîëîõ òàëòàé ó÷èð ýõíèé ýíý àëõàì íü ìàø õàðèóöëàãàòàé áàéäàã. Èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã ñóë, äóíä çýðýã, õ¿÷òýé ãýæ àíãèëæ ¿çäýã áºãººä ºñâºð íàñíûõàí äóíä çýðãèéí èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã õèéõ íü ç¿éòýé. Äóíä çýðãèéí õºäºë㺺íä àëõàõ, á¿æèãëýõ, ãèìíàñòèê õèéõ, áÿëäàðæóóëàõ äàñãàë õèéõ, òåííèñ òîãëîõ, ãàð, õºë, ñàãñàí áºìáºã òîãëîõ, ÷àðãà, öàíààð ãóëãàõ, óñàíä ñýëýõ, ìîðü óíàõ, ãýðèéí òýæýýìýë àìüòàí ìàëëàõ, ãýð îðíû àæèë õèéõ çýðýã õºäºëãººí¿¿ä õàìðàãäàíà.

·Èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã õèéæ ýõëýõ. Áèåèéí èäâýõèòýé õºäºë㺺íèé à÷ õîëáîãäëûã îéëãîîä ºäºð á¿ð ò¿¿íèéã õèéæ ýõëýõ áîäîë, õ¿ñýë ñîíèðõîë, çîðèã ýðìýëçëýë òºðºõ íü ìàø ÷óõàë. Õ¿ñýë ñîíèðõîë áàéõã¿é áîë ýíý íü ÿìàð ÷ àìæèëòàíä õ¿ðýõã¿é. Èäâýõèòýé õºäºë㺺í õèéõýä ººðèéãýý áýëäýõ íü ÷óõàë. Òîõèðñîí õºíãºí, áèåä òààðñàí ãóòàë, õóâöàñ áýëäýõ, õîîë óíäàà çºâ çîõèöóóëàõ, öàã çàâàà òîõèðóóëàõ ãýýä îëîí àæëóóä ýíä áàãòàíà. Èíãýýä õºäºëãººíºº õèéæ ýõëýíý.

102

· Äàñãàë õºäºë㺺íèéã àìüäðàëûí ºäºð äóòìûí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëøã¿é íýã õýñýã áîëãîõ. Y¿íèé òóëä äàñãàë õºäºëãººíºº ºäºð á¿ð òîãòìîë õèéæ áàéõ, õýò èäâýõèòýé áàéñíààñ ãàðàõ ýðñäëýýñ ñýðãèéëýõ, äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ ¿åä ãýìòýæ áýðòýõýýñ ñýðãèéëýõ, áàéíãûí äàñãàë õºäºë㺺í õèéõýä ó÷èð÷ áàéãàà ñààä áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ çýðýã àñóóäàëä àíõààðâàë çîõèíî.

ªäºð á¿ð òîãòìîë õèéæ áîëîõ èäâýõèòýé õºäºëãººí¿¿ä

·ßâãàí ÿâàõ, äóãóé óíàõ

·Ìàøèíàà ãýðýýñýý çàéäóó ãàçàð òàâüæ ãýðòýý ÿâãàí èðýõ

·Àâòîáóñíààñ ãýðýýñýý 1-2 áóóäàë äóòóó áàéõàä áóóæ ãýðòýý ÿâãàí õàðèõ

·Öàõèëãààí øàòààð áèø åðäèéí øàòààð ÿâæ áàéõ

·Òàìõè òàòàõ, êîôå óóõûí îðîíä äàñãàë õºäºë㺺í õèéæ àìàð÷ ñóðàõ

·Òåëåâèç ¿çýõ, ñóóæ áàéõäàà äàñãàë õºäºë㺺í õèéæ áàéõ

·Àìðàëòûí ºäðººðºº õàìò îëíîîðîî àëõàæ áàéõ

·Ãýð îðíû àæèëä èäâýõèòýé îðîëöîæ áàéõ

103

Èäâýõèòýé õºäºë㺺íèéã õýòð¿¿ëñíýýñ ãàð÷ áîëîõ ýðñäë¿¿ä

Èäâýõèòýé õºäºë㺺í õèéõýä ãàð÷ áîëîõ çàðèì ýðñäýë áàéäàã áîëîâ÷ ò¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ á¿ðýí áîëîëöîîòîé.

· Ç¿ðõ ñóäàñíû ç¿ãýýñ ãàðàõ ýðñäýë: Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íèéãýý ìýäýëã¿éãýýð õýò èõ à÷ààëàëòàé äàñãàë õºäºë㺺í õèéñíýýñ ºâ÷ëºõ, àìü íàñàà àëäàõ òîõèîëäîë áàéäàã. Èéìä ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷òýé õ¿¿õýä èäâýõèòýé äàñãàë õºäºë㺺í õèéõèéí ºìíº çààâàë ýì÷èéí çºâëºë㺺ã àâàõ

· Äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ ¿åä ãýìòýæ áýðòýæ áîëîõ ýðñäýë áàéäàã, Y¿íýýñ ñýðãèéëæ áîëíî. Äàñãàë ñóðãóóëü õèéõ ¿åä ãóëãàæ õàëüòðàõã¿é ãàçàð õèéõ, ºìññºõ õóâöñàà çºâ òîõèðóóëàõ çýðãýýð ñýðãèéëæ áîëíî. ßìàð ÷ äàñãàë õºäºë㺺í õèéõèéí ºìíº áèå õàëààëò õèéæ áèåý áýëòãýõ õýðýãòýé. Äàñãàëûí äàðàà øèíãýí ñàéí óóæ àëäñàí øèíãýíýý íºõºõ

Èäâýõèòýé õºäºë㺺í õèéõýä ó÷ðàõ ñààä áýðõøýýë

Èäâýõèòýé õºäºë㺺í õèéõýä ó÷ðàõ ñààä áýðõøýýë íü äàñãàë õºäºëãººíººð õè÷ýýëëýõýä ñºð㺺ð íºëººëäºã.

· Îð÷íû õîëáîîòîé ñààä áýðõøýýë: ãýð îðîí, àæèë, ñóðãóóëü, ãóäàìæ òàëáàé íü äàñãàë ñóðãóóëü õèéõýä òîõèðîìæã¿é áàéõ, àëõàõ çàìä ÿíç á¿ðèéí

104

ãóäàìæíû õ¿÷èðõèéëýë òîõèîëäîõ ýðñäýëòýé áàéõ, ìàøèíû çàì áºãëºðºë èõòýé àëõàõ àðãàã¿é äóó øóóãèàíòàé áàéõ, äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ îëîí íèéòèéí ãàçàð áàéõã¿é áàéõ ãýõ ìýò ñààä áýðõøýýë¿¿ä ýíä õàìðàãäàíà

· Õóâü õ¿íèé õîëáîîòîé ñààä áýðõøýýë: Ýíý íü òóõàéí õ¿íèé õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, çàí ¿éëòýé õîëáîîòîé ãàð÷ èðäýã ñààä áýðõøýýë¿¿ä þì. Ãîë øàëòãààí íü öàã çàâ ãàðãàæ ÷àääàãã¿é, äàñãàë õèéõäýý äóðã¿é, ººðºº ººðèéãýý çîðèãæóóëàõ

÷àäâàð äóòàãäàëòàé, ãýìòýæ áýðòýõýýñ àéõ, ãýð á¿ë, õàìò îëíû ç¿ãýýñ äýìæëýã àâ÷ ÷àääàãã¿é, àÿòàéõàí àëõàõ ãàçàð áàéõã¿é áàéõ ãýõ ìýò ñààä áýðõøýýë¿¿ä ýíä õàìðàãäàíà

Èäâýõèòýé õºäºë㺺í õèéõýä ó÷èð÷ áàéãàà ñààä áýðõøýýëèéã õýðõýí äàâàí òóóëàõ âý

·Öàã çàâ ãàðãàõ-ªäºðò ÿäàõäàà 20-30 ìèíóòûã äàñãàë õºäºë㺺í õèéõýä çàðöóóëàõ áîëîìæèéã áèé áîëãîõ

·Îð÷íû ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõ- ýðãýí òîéðíû õ¿ì¿¿ñòýý äàñãàë õºäºë㺺íèé à÷ òóñ, ººðòºº áàéíãà èäâýõèòýé õºäºë㺺íòýé áàéõ õýðýãöýý øààðäëàãà áàéãàà ººðºº ýíý òàëààð õ¿ñýë ñîíèðõîëòîé áàéãààãàà èëýðõèéëæ, òàéëáàðëàæ îéëãóóëàí òýäíèé äýìæëýãèéã àâàõ

·Ýð÷ õ¿÷ äóòàãäàõ- õè÷ýýë ñóðãóóëü, àæèë òºðºë人 ÿäðààä äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ ýð÷ õ¿÷ äóòàãäàæ áîëíî.Õàìãèéí ýð÷ õ¿÷òýé ¿åý îëæ òýð ¿åäýý èäâýõèòýé õºäºëãººíºº õèéõ

105

·Äýìæëýã òóñëàëöàà äóòàãäàõ- ªäºð á¿ðèéíõýý öàãèéí õóâààðüò äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ öàãàà îðóóëæ íàéç íºõ人 óðüæ õàìò õèéõ,õàìò îëíîîðîî õèéõ äàñãàë õºäºë㺺íä íýãäýõ çýðýã íü ¿ð ä¿íòýé

·Óð ÷àäâàð äóòàãäàõ- Äàñãàë õºäºë㺺íèé çàðèìûã íü õèéõ óð ÷àäâàð äóòàãäàæ áîëíî. Ýíý ¿åä ººðèéíõýý õèéæ ÷àäàõ äàñãàë õºäºë㺺íèéã õèéõ, ººðò ÷èíü äàñãàë õºäºë㺺í çààæ ºã÷ ÷àäàõ íàéç íºõºäòýéãýý õàìò äàñãàëàà õèéõ, çàðèì øèíý óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ äóãóéëàíä ÿâàõ ãýõ ìýò àðãààð ýíý ñààä áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëæ áîëíî

·Öàã àãààðûí áàéäàë äàñãàë õºäºë㺺í õèéõýä íºëººëæ áîëíî

106

ªÑªРÍÀÑ ÁÀ ÕÎÎË ÒÝÆÝÝË

107

ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÎÎËËÎËÒ

Áèå ìàõ áîäèä øààðäàãäàõ ÷àíàðòàé, àþóëã¿é õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òîõèðîõ õýìæýýãýýð òîäîðõîé çàéòàéãààð, ýð¿¿ë ìýíäýä õàëã¿é àðãààð áîëîâñðóóëæ õýðýãëýæ çàíøèõ àìüäðàëûí õýâøëèéã çºâ õîîëëîõ ãýíý. Ǻâ õîîëëîõ íü ºñâºð íàñíûõíû ºñºëò õºãæèë, ýð¿¿ë ìýíäýä ç¿éëøã¿é õýðýãòýé õýðýãöýý þì.

Ǻâ õîîëëîõîä þóã àíõààðàõ âý

·Çºâ õîîëëîõ íü õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýý çºâ ñîíãîæ õóäàëäàí àâàõààñ ýõýëíý. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýçýý ¿éëäâýðëýñýí, õýçýý õóãàöàà íü äóóñàõ, äîòðîî ÿìàð íàéðëàãàòàé á¿òýýãäýõ¿¿í îðñîí áàéãàà çýðãèéã íü ñàéí óíøèæ áàéæ õóäàëäàæ àâàõ õýðýãòýé. Õóãàöàà íü äóóññàí, ÷àíàðã¿é, áîõèðëîãäñîí, ìóóäñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâàõã¿é áàéõûã çºâëºå

·Õîîë õ¿íñýíäýý àëü áîëîõîî𠺺õ òîñ, ÷èõýðëýã ç¿éë, äàâñûã áàãà õýðýãëýõ

·Àëü áîëîõîîð èõ õýìæýýíèé øèíãýí óóæ çàíøèõ. Ýíä áóöàëñàí óñ, õÿðàì çýðãèéã íýðëýæ áîëíî

·Õóäàëäàæ àâñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íýý çºâ õàäãàëàõ íü õîîëíû õîðäëîãîîñ ñýðãèéëýõ íàéäâàðòàé àðãà ìºí. Àìàðõàí ìóóäàõ õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâñíû äàðóé õ¿íñýíä õýðýãëýõ, ìóóäñàí øèíæ á¿õèé õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õîîëîíä õýðýãëýõã¿é áàéõ

108

·Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã øàðàõ, õàéðàõ àðãààð áîëîâñðóóëàõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä ñàéíã¿é áàéäàã òóë áóöàëãàõ, æèãíýõ àðãààð áîëîâñðóóëñàí

õîîë õ¿íñèéã õýðýãëýõèéã çºâëºæ áàéíà.

·Õîîëíû äýãëýìèéã áàðèìòëàõ. ªäºðò 3-4 óäàà õîîëëîõ, Õîîëëîõ á¿ðäýý õýò öàäàòëàà èäýõã¿é áàéõ

·Õîîëîî òàéâàí èäýõ, ßëàíãóÿà õîîëíû øèðýýíèé àðä õîîðîíäîî ìóóäàëöàõ, ñýòãýë äóíäóóð áàéäàëòàé î÷èæ áîëîõã¿é. Ýíý íü õîîë øèíãýëòýíä ñºð㺺ð íºëººëíº. Õîîëëîõ ãýäýã òàíû õóâüä áàÿð áàÿñãàëàí áàéõ ¸ñòîé

Áóðóó õîîëëîëò ãýæ þó âý

·Íýã òºðëèéí õîîë áàéíãà èäýõ

·Õýò èõ èäýõ áóþó äóòóó õîîëëîõ, ºëìºí çýëìýí ÿâàõ

· Ìàõ, ººõ òîñ èõòýé õîîë èõ èäýõ

·Ìóó çàæèëæ ÿàðóó èäýõ

· Õýò õàëóóí, õýò õ¿éòýí õîîë èäýõ, óíä óóõ

·Èõ ºëñºõ

·Õýò îðîé áîëñîí õîéíî õîîë èäýõ

·Õîîë èäýõ îð÷èí òóõã¿é, ñýòãýë ñàíàà òàâã¿é áàéõ

Áóðóó õîîëëîõ õîðòîé þó

Áóðóó õîîëëîñíîîñ äàðààõ ºâ÷èí ýìãýã ¿¿ñ÷ áîëíî. Y¿íä:

· Óëààí õîîëîéí õóðö, àðõàã ¿ðýâñýë · Õîäîîäíû õóðö àðõàã ¿ðýâñýë

109

·Õîäîîä, àðâàí õî¸ð õóðóó ãýäýñíèé øàðõëàà ºâ÷èí

·Íàðèéí, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé ºâ÷èí

·Ýëýã, öºñ, íîéð áóë÷èðõàéí ºâ÷èí

Ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èí õîîë òýæýýëýýñ õàìààðäàã óó

Ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èí óðüä ºìíº áàéñàí ÷ ÷èõýðëýã ç¿éë èõ èääýã áîëñîíòîé õîëáîîòîéãîîð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýðñ íýìýãäýæ áàéíà. Ìàíàé ñóäëàà÷äûí ¿çýæ áàéãààãààð õ¿í àìûí 96-98 õóâü íü, ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿äèéí 98-99 õóâü íü ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èíòýé áàéäàã ãýñýí òîî áàðèìò áàéäàã.

Ø¿ä öîîðîëòîîñ ñýðãèéëýõ

·Ýëñýí ÷èõýð áàãà õýðýãëýõ, õýðýãëýñýí áîë äàðàà íü ø¿äýý óãààõ

·Òºìñ, ï¿íò¿¿ç áàãà õýðýãëýõ

·Ôòîðòîé îîãîîð ø¿äýý óãààõ

·Ø¿äýý ñàéí õàðæ áàé. Ø¿äýí äýýð ÿëüã¿é õàð òîëáî ãàðñàí ÷ ýì÷èä õàíäàæ çºâëºë㺺 àâàõ

·Êàëüöè èõòýé ñ¿¿, òàðàã, ààðö òîãòìîë õýðýãëýõ

·Íîãîî æèìñèéã áàéíãà õýðýãëýõ

Õîîë òýæýýëèéí ¿íäýñíèé 3 óäààãèéí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çýõýä æèðýìñýí ýõèéí äóíäàõ öóñ áàãàäàëò áóóð÷, ºðõèéí èîäæóóëñàí äàâñíû õýðýãëýý íýìýãäýæ, õ¿¿õäèéí äóíäàõ õîîë òýæýýëèéí áè÷èë áîäèñûí äóòàãäàë áàãàñ÷ áàéíà. Õàðèí õîîë òýæýýëòýé õîëáîîòîé ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, òàðãàëàëò, ÷èõðèéí øèæèí çýðýã çàðèì ºâ÷íèé ºâ÷ëºë íýìýãäýæ áàéíà.

110

ÈÎÄ ÄÓÒËÛÍ ÝÌÃÝÃ

Îðøèí ñóóæ áàéãàà ãàçàð îðíû õºðñ, óíäíû óñàíä èîä ãýäýã áè÷èë áîäèñ äóòàãäàëòàé áàéñíààñ óðãàìàë, àìüòàí, õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íä èîä äóòàãäàíà. Õ¿íèé áèå ìàõ áîäèä èîä äóòàãäñàíààñ ¿¿äýëòýé ¿¿ñýõ ýìãýãèéã èîä äóòëûí ýìãýã ãýõ áºãººä ýíý íü íóòàãøìàë ºâ÷èí þì.

Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿íèé áèåä äóíäæààð 15-20 ìã èîä áàéäãèéí 70-80 õóâü íü áàìáàé áóë÷èðõàéä áàéäàã áºãººä ºäºð äóòàì äîð õàÿæ 100-150 ìêã èîä õýðýãëýæ ÷àäâàë õ¿íèé áèåèéí èîäûí õýâèéí õýðýãëýý õàíãàãääàã.

Áàìáàé áóë÷èðõàéí äààâàð íü áîäèñûí ñîëèëöîîíû ýð÷èì, áèå ìàõáîäèéí ºñºëòèéã çîõèöóóëàõ ¿¿ðýãòýé äîòîîä ø¿¿ðýë òóë èîä äóòàãäàë íü áèå áÿëäðûí áîëîí îþóí óõààíû ºñºëò õºãæèëòºíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã.

Õ¿í õýðýãöýýò èîäíûõîî 92 õóâèéã õîîë õ¿íñýýð àâäàã. Ãýõäýý õîîë õ¿íñýýð àâñàí èîäûí 90 õóâü íü øýýñýýð ÿëãàðàí ãàðäàã òóë õ¿íèé èîäûí õîíîãèéí õýðýãöýýã õàíãàõûí òóëä èîäæóóëñàí äàâñûã ºäºð á¿ð òîãòìîë õýðýãëýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.

×èìýýã¿é òàõàë õýìýýí íýðëýãääýã èîäûí äóòàë íü õ¿íèé îþóí óõààí, ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàðûã äîðîéòóóëààä çîãñîõã¿é óëñ îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñàã, õºãæëèéí ¿éë ÿâöàä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëíý.

Îþóíû ÷àäàìæèéã áóóðóóëäàã îëîí ýìãýã¿¿äèéí äîòðîîñ èîä äóòàãäëûí ýìãýãýýñ øàëòãààëñàí ýìãýã íü õàìãèéí ýëáýã òîõèîëääîã áºãººä ÿëàíãóÿà ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õä¿¿ä, ºñâºð íàñíûõàí ýíý

111

ýìãýãò ºðòºõ íü ýëáýã áàéäàã. Èîä äóòàë íü õ¿íèé îþóíû ÷àäàìæèéã äàðóé 10-13 õóâèàð

áóóðóóëäãèéã îëîí îðîíä õèéñýí ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé ä¿í õàðóóëæ áàéíà.

Èîä äóòëûí ýìãýãèéí ¿åä ÿìàð øèíæ òýìäýã ãàðàõ âý

·ªñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí ñóðëàãûí àìæèëò áóóðíà

·Îé òîãòîîëò, ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð ñóë áàéíà

·Áàìáàé á¿ë÷èðõàé òîìîð÷ õ¿ç¿¿ á¿ä¿¿ðíý

·Æèðýìñýí ýõýä èîä äóòàãäñàí ¿åä õ¿¿õýä äóòóó òºðºõ, ¿ð çóëáàíà.

·Èîä äóòàãäëûí ýìãýã òàðõàëò èõòýé, óäààí ¿ðãýëæèëáýë óëñ ¿íäýñòíèé îþóíû ÷àäâàõèéã äîðîéòóóëäàã. Òóõàéí ¿íäýñòíèé îþóíû ÷àäâàõè 10-13 õóâèàð áóóðäàã ãýæ ¿çäýã

Èîä äóòëûí ýìãýã Ìîíãîë óëñàä õèð òàðõàëòòàé âý

·Ìîíãîë îðíû ãàçàð íóòãèéí 70 îð÷èì õóâü íü èîä äóòàëòàé á¿ñ íóòàãò õàìðàãääàã áºãººä ýíý á¿ñ íóòàãò õ¿í àìûí 80 õóâü íü àìüäàð÷ áàéíà

·1992 îíä õèéñýí ñóäàëãààãààð èîä äóòëûí òàðõàëò 29,1 õóâüòàé áàéñàí

·Èîä äóòàëòàé òýìöýõ õºòºëáºð ãàðãàæ àéë ºðõ¿¿ä èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýäýã áîëñíîîñ õîéø ýíý ýìãýã áóóð÷ áàðàã àéë á¿ð èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýæ çàíøëàà

Èîä äóòëààñ ÿàæ ñýðãèéëýõ âý

Èîä äóòëààñ ñýðãèéëæ áîëîõ õàìãèéí õÿìä òºñºð, ¿íý ºðòºã áàãàòàé, ýíãèéí àðãà íü èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýõ ÿâäàë þì.

112

Áèä èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýäýã ¿¿

·Äýëõèéä äóíäæààð á¿õ ºðõèéí 69 õóâü íü èîäæóóëñàí äàâñûã ºäºð äóòàì õýðýãëýäýã

·Õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí á¿õ ºðõèéí 70 õóâü íü èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýäýã

·Ç¿¿í ªìíºä Àçè, Íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí ºðõèéí 80 õóâü íü èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýäýã

·Ìîíãîë óëñûí á¿õ ºðõèéí 70 ãàðóé õóâü íü èîäæóóëñàí äàâñûã õýðýãëýäýã

ÈÎÄÆÓÓËÑÀÍ ÄÀÂÑ ÕÝÐÝÃËÝÕ ÍÜ ÈÎÄ ÄÓÒËÛÍ ÝÌÃÝÃÈÉà ÝÌ×ËÝÕÝÝÑ ÄÀÐÓÉ 20

ÄÀÕÈÍ ÕßÌÄ ÇÀÐÄÀËÒÀÉ ÁÀÉÄÀÃ.

Èîäæóóëñàí äàâñ èõ ¿íýòýé þó

·Õ¿íèé íàñàí òóðøèéí õýðýãöýýíä åð人 ë öàéíû õàëáàãà èîä õàíãàëòòàé ãýæ ýðäýìòýä ¿çäýã

·Íýã õ¿íèé æèëä õýðýãëýõ äàâñûã èîäæóóëàõàä 5 öåíò õýðýãëýäýã áºãººä áóñàä ýðäýñ áîäèñ àìèí äýìýýð íýã õ¿íèé æèëèéí õ¿íñèéã áàÿæóóëàõàä 50 öåíò áàéãàà íü 1 õàéðöàã ÿíæóóðûí ¿íýíýýñ äîîãóóð áàéãàà þì

·Ìîíãîë õ¿íèé õîíîãèéí õîîëíû äàâñíû õýðýãöýýã 11 ìã ãýæ òîîöâîë 1 õ¿íä æèëä 4êã, 5 àì á¿ëòýé àéëä 20 êã èîäæóóëñàí äàâñ øààðäàãäàíà

·1 êã èîäæóóëñàí äàâñíû ¿íý çàõ çýýëä

200-400 òºãðºã áàéäàã. 5 àì á¿ëòýé ºðõèéí æèëèéí õýðýãöýýò äàâñàíä åð人 4000-8000

113

òºãðºã øààðäàãäàíà. Ýíý àéëûí á¿òýí æèëèéí èîäæóóëñàí äàâñíû õýðýãöýýã õàíãàõ ìºí㺺ð 1-2 øèë àðõè, 1-2 õàéðöàã ÷èõðèéí öóãëóóëãà, 2-3 õàéðöàã òàìõè àâ÷ áîëîõ þì.

Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëò

Õ¿¿õýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ò¿ãýýìýë òîõèîëääîã õîîë òýæýýëèéí áè÷èë áîäèñûí äóòàãäëààñ íèëýýä òàðõìàë íü òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëò þì. Öóñ áàãàäàëò íü îëîí òºðëèéí øàëòãààíòàé áîëîâ÷ òýäãýýðèéí èõýíõè íü õîîë òýæýýëèéí äóòàë áóþó õîîë õ¿íñýýð àâáàë çîõèõ òºìðèéí õýìæýý äóòàãäñàíòàé õîëáîîòîé áàéäàã. Õîîë òýæýýëýýð àâ÷ áàéãàà òºìðèéí õýìæýý áàãàññàíààñ öóñàí äàõü ãåìîãëîáèíû õýìæýý áàãàñ÷ öóñ áàãàäàëò ¿¿ñäýã. Õ¿íèé áèåä òºìºð ¿¿ñäýãã¿é ó÷èð ò¿¿íèéã çºâõºí õîîë òýæýýëýýð ë àâíà.

Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëòûí ¿åä ÿìàð øèíæ òýìäýã ãàðàõ âý

·Àðüñ, ñàëñò öîíõèéæ öàéíà

·Ãàð õºë àìàðõàí äààðíà

·Óðóóë, õóìñ öàéíà

·ßäðàìòãàé áîëæ òîëãîé ýðãýõ, ÷èõ øóóãèõ, ç¿ðõ äýëñýõ øèíæ èëðýíý

·Àíõààðàë ñàðíèæ îé òîãòîîëò ìóóäíà

·Áèå áÿëäðûí ºñºëò õîöðîãäîæ õ¿¿õýä äàâæààðíà

·Ñóðëàãûí àìæèëò áóóðíà

·Áèåèéí ýñýðã¿¿öýë ñóëàð÷ àëèâàà ºâ÷èí, õàíèàä òîìóóíä ºðòºìòãèé áîëíî.

114

Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëò ýëáýã òîõèîëääîã óó

·Äýëõèéí õýìæýýíä 2,1 òýð áóì õ¿í òºìðèéí äóòàãäàëòàé áàéãààãèéí 1,2 òýð áóì íü òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëòòàé áàéíà

·Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëòàíä ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿ä, ºñâºð íàñíû îõèä èë¿¿ ºðòºìòãèé áàéíà

·ªðòºìòãèé á¿ëãèéí õ¿í àìûí äóíä öóñ áàãàäàëò 50-60 õóâüòàé áàéíà

·Ìîíãîëä 2 æèðýìñýí ýìýãòýé äóòìûí íýã íü öóñ áàãàäàëòòàé áàéíà.

Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëò ÿàãààä ¿¿ñäýã âý

·Òºìºð áàãà àãóóëñàí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýõ ¿åä

·Òºìðèéí øèìýãäýëòèéã ñàéæðóóëàõ ¿éë÷èëãýýòýé àìèí äýì Ñ àãóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í áàãà õýðýãëýõ ¿åä

· Óóðàã áàãàòàé õîîë òýæýýë õýðýãëýõýä

·Ãýäýñíèé ÿíç á¿ðèéí àðõàã ºâ÷íèé ¿åä

·Áèåýñ òºìºð àëäàãäàõàä / öóñààð øýýõ, öóñ àëäàõ ãýõ ìýò øàëòãààíààð/

Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëòààñ ñýðãèéëæ áîëîõ óó

·Ìàëûí äàéâàð á¿òýýãäýõ¿¿í, öóñ, óóøèã, ýëýã, ç¿ðõ, õýë, Ẻð, ìàõ, áóäààã õ¿íñýíäýý õýðýãëýõ

·Ñ àìèí äýìýýð áàÿëàã õîîë õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýõ

·Ýðäýñ áîäèñ òºìðººð áàÿæóóëñàí ãóðèëààð õîîëîî õèéæ õýðýãëýõ

115

·Ãýäýñíèé øèìýã÷ õîðõîéí ºâ÷èí áîëîõ áóñàä àðõàã ºâ÷èí áàéâàë ýì÷ë¿¿ëýõ

·Òºìºð äóòëûí öóñ áàãàäàëòûí øèíæ èëðýõ òîõèîëäîëä ýì÷èä õàíäàí ýì÷èëãýý õèéëãýõ

Õîîë òýæýýëèéí ãàðàëòàé òàðãàëàëò

ªñâºð íàñíûõíû äóíä òîõèîëäîæ áàéãàà òàðãàëàëò íü õîîë òýæýýëèéí ãàðàëòàé, äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé, ìºí äààâàð ýì÷èëãýý õèéëãýñíèé ¿ð ä¿íä ¿¿ññýí ãýõ çýðýã õýäýí ÿíç áàéäàã áºãººä ýíä áèä ºñâºð íàñíûõíû äóíä òîõèîëääîã õîîë òýæýýëèéí ãàðàëòàé òàðãàëàëòûí òóõàé ºã¿¿ëýõ áîëíî. Îäîî õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí 17,6 ñàÿ õ¿¿õýä òàðãàí áàéãààãèéí 10 ñàÿ íü Àçèä àìüäàð÷ áàéíà.

Õîîë òýæýýëèéí ãàðàëòàé òàðãàëàëò ãýæ þó þý

Õýòð¿¿ëæ èäýõ, õîîë òýæýýëýýð àâàõ èë÷ëýã íü çàðöóóëæ áàéãàà èë÷ëýãýýñýý äàâàõàä áèåä èë¿¿äýë ººõ õóðèìòëàãäàæ áèåèéí æèí íýìýãäýõèéã õîîë òýæýýëèéí ãàðàëòàé òàðãàëàëò ãýíý.

Òàðãàëàëò õîðòîé þó

·Òàðãàí õ¿í öóñíû äàðàëò èõäýõ, ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ, ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷èí òóñàõ, öºñíèé ÷óëóó ¿¿ñýõ, õîðò õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäýëòýé áàéäàã

·Òàðãàëàëòûí íèéãýì, ñýòãýë ç¿éí çàðäàë èõ. Òàðãàíààñàà áîëîîä è÷èæ çîâîõ, æèíãýý áóóðóóëàõ ýì÷èëãýý õèéëãýõýä õºðºíãº, öàã çàðàõ çýðýã àñóóäàë ¿¿ñäýã

116

Òàðãàëàëò ÿàãààä ¿¿ñäýã âý

·Áèåä èë÷ëýã ¿¿ñãýõ õîîë òýæýýëèéí áîäèñûã ºðãºí õýðýãëýõ ¿åä òàðãàëàëò ¿¿ñíý. Èéì á¿òýýãäýõ¿¿íä ººõ òîñ èõòýé, àìòòòàé, ÷èõýðëýã, õóðäàí áîëäîã õîîë õèéæóóëñýí óíäàà îðíî.

·Áèåýñ çàðöóóëàõ èë÷ëýãèéí õýìæýýã áàãàñãàäàã õºäºë㺺í äóòàãäàë òàðãàëàëòûí ãîë øàëòãààíû íýã þì. Áèåèéí õºäºëìºð õèéõã¿é áàéõ, áèåèéí òàìèð, õºäºëìºðèéí áîëîâñðîë äóòàãäàõ, àâòî òýýâðèéí õýðýãñëèéí õýðýãëýý ºñºõ, àõóéí ¿éë÷èëãýýíä öàõèëãààí áàðàà íýâòðýõ çýðýã íü õºäºë㺺íèéã áàãàñãàæ áàéíà.

·Óäàìøëûí íºëºº áàéæ áîëíî

Òàðãàëàëòûã õýðõýí ýì÷ëýõ âý

·Áèåèéí æèíãýý òîãòìîë ¿çýæ õÿíàæ áàéõ

·Æèí íýìýãäýæ áàéãàà òîõèîëäîëä õîîëíûõîî á¿òýö, äýãëýìèéã ýðãýí õàðàõ

·Õîîëíû äýãëýìä ººð÷ëºëò îðóóëæ òàðãàëàëòàíä íºëººëæ áàéãàà õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýõã¿é áàéõ

·Áèåèéí õºäºëãººíºº èäâýõèæ¿¿ëæ ÿâãàí ÿâàõ, ã¿éõ, äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ äýãëýìä øèëæèõ

·Õîîë ñîéõ áîëîí ìàöàã ýì÷èëãýýã õèéõèéí ºìíº ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ çºâëºë㺺 àâàõ

·Òóðààõ òºâ¿¿äýä ¿éë÷ë¿¿ëýõäýý ñîíãîëòîî çºâ õèéõ

117

ªÑªРÍÀÑ ÁÀ ÑÝÒÃÝÖÈÉÍ

ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄ

118

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÑÝÒÃÝÖÈÉÍ ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄ ÃÝÆ ÞÓ ÂÝ

ªñâºð íàñíûõíû 25,7 õóâü íü ãàíöààðäàë, ñýòãýë ãóòðàëûí øèíæ òýìäýã ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áàéñàí, æèëä äóíäæààð 200 îð÷èì ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä àìèà õîðëîõ îðîëäëîãî õèéñíèé óëìààñ Õîðäëîãûí ¿íäýñíèé òºâä õàíäñàí, ºñâºð íàñíûõíû äóíä îñîë, ãýìòýë áà õîðäëîãî áóñàä íàñíû õ¿ì¿¿ñèéã áîäâîë 2,3 äàõèí èõ òîõèîëäîæ áàéâ.

Ìîíãîëûí ºñâºð ¿åèéíõíèé õýðýãöýýã òîãòîîõ ñóäàëãààíààñ 2002

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä ãýäýã íü àìüäðàëä òîõèîëäîæ áàéãàà àëèâàà àñóóäàëä õýðõýí õàíäàæ, ò¿¿íèé òóõàé þó ãýæ áîäîæ, òýäãýýð àñóóäëûã õýðõýí øèéäâýðëýæ áàéãààãèéí èëýðõèéëýë þì. Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ºñâºð íàñíûõíû ººðèéãýý áîëîí ºðººëèéã õýðõýí õàðæ áàéãàà áàéäàë ÷ ãýæ îéëãîæ áîëíî.

ªñâºð íàñíûõííû äóíä ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿíç á¿ðèéí õÿìðàë ýëáýã òîõèîëääîã áºãººä çàðèì ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä 5 ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí íýã íü ÿìàð íýã ñýòãýöèéí ººð÷ëºëòòýé áàéäàã òóõàé äóðüäñàí áàéäàã. Õýðýâ ýíý ººð÷ëºëòèéã öàã õóãàöààíä íü ýì÷ëýõã¿é áîë ñóðãóóëèàñ çàâñàðäàõ, àðõèíä äîíòîõ, ãýð á¿ëèéí äîòîîäîä çºð÷èë ãàðàõ, õ¿÷èðõèéëýë õèéõ á¿ð öààøèëáàë àìèà õîðëîõ õ¿ðòýë ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýæ áîëîõ þì.

Áèå ýðõòíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí àäèë ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéíõýý òóõàé òºñººëºë, îéëãîëòòîé áàéõ íü ºñâºð íàñíûõàíä ìàø ÷óõàë.

ßàãààä ãýâýë òóõàéí ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë íü ãýð á¿ëèéí

119

ãèø¿¿ä, àíãè õàìò îëîí, íàéç íºõäèéí ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä ÿìàð íýã áàéäëààð íºëººëæ áàéäàã þì. Õ¿íèé àìüäðàëûí á¿õèé ë ¿éë ÿâö, àñóóäëóóä ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëæ áàéäàã.

Ýíý òàëààð óðüä ºìíº íü ìàø áàãà àíõààð÷ èðñýí áºãººä ñ¿¿ëèéí ¿åä çàí ¿éëèéí ýì÷èëãýý, çàí ¿éëèéí àíàãààõ óõààí, çàí ¿éëèéí çºâëºë㺺 ãýõ ìýò øèíæëýõ óõààíû áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé øèíý øèíý ÷èãëýë, õàíäëàãóóä íü ºñâºð íàñíûõíû ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õàíäàõ õàíäëàãûã èõýýõýí íààøòàéãàà𠺺ð÷èëæ áàéíà.

ªñâºð íàñíûõíû ñýòãýöèéí ººð÷ëºëòèéí øàëòãààíóóä

ªñâºð íàñíûõíû äóíä òîõèîëäîæ áàéãàà ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò¿¿ä íü ¿íäñýíäýý áèîëîãèéí áîëîí îð÷íû ãýñýí õî¸ð øàëòãààíòàé áàéíà. Y¿íä:

·Óäàìøëûí õ¿÷èí ç¿éëñ: Ýõ, ýöýãò íü áîëîí îéð òºðëèéíõýíä íü ÿìàð íýã ñýòãýöèéí ýìãýã áàéñàí áîë ýíý íü ¿å äàìæèí óäàìøèæ áîëîõ òàëòàé

·Áèå ìàõáîäèéí õèìèéí òýíöýòãýë àëäàãäñàí ¿åä ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò ºã÷ áîëíî

·Òàðõè òîëãîéäîî ãýìòýë àâñàí ¿åä ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò ãàð÷ áîëíî

·Îð÷íû áîõèðäîë èõòýé ¿åä çàðèì õîðòîé õèìèéí áîäèñûí íºëººãººð ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò ãàð÷ áîëíî

·Ãýð á¿ëèéíõ íü õýí íýãýí õ¿í õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäýæ, õ¿¿õýä íàñàíäàà ò¿¿íèéã áàéíãà õàðæ áàéñàí áîë ò¿¿íýýñ àéæ, ýìýýñíýýñ ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò ºã÷ áîëíî

120

·ßäóóðàë àæèëã¿éäýë, ºëñãºëºíòýé õîëáîîòîé ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò ãàð÷ áîëíî

·Ýõ, ýöýã áîëîí îéð äîòíû õ¿í íü íàñ áàðñíààñ ñýòãýë ñàíààíû õ¿íä öîõèëò àâ÷ ñýòãýöèéí ººð÷ëºëò ãàð÷ áîëíî

Ñýòãýöèéí ººð÷ëºëòèéí ýõíèé øèíæ èëðýõ íü ºñâºð íàñíûõàíä äýìæëýã, òóñëàëöàà õýðýãòýé áàéãààãèéí øèíæ ìºí

·Õýðýâ ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä óéòãàðòàé, ÿìàð íýã þìàíä õ¿ñýë, ñîíèðõîëã¿é õàíäàæ áàéâàë

·ßëüã¿é ç¿éëä óóðëàæ óöààðëàæ áàéâàë

·Ñýòãýë ñàíààãààð àìàðõàí óíàæ, àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé áàéâàë

·Ñîíèðõîë íü àìàðõàí áóóð÷ õè÷ýýë ñóðëàãàäàà ìóóäàæ áàéâàë

·Íîéðã¿éäýæ õîîëîíäîî äóð ñîíèðõîëã¿é áîëîõ áóþó õýò èõ èäýæ áàéâàë

·Ýöýã, ýõ, íàéç íºõºäòýéãýý õàìò áàéõ ñîíèðõîëã¿é, àëü áîëîõîîð ãàíöààðàà áàéõ ñîíèðõîëòîé áàéâàë

·Àìüäðàëûí òóõàé îéëãîëò íü ººäðºã áèø áàéâàë

·Àìèà õîðëîõ òóõàé áîäîë òºðæ, ýíý òàëààð îðîëäëîãî õèéñýí áîë

·Õàð äàðæ ç¿¿äýëæ ò¿¿íýýñýý àéæ ýìýýæ áàéâàë

·Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýäýã áîë

121

·Áóñàä õ¿ì¿¿ñèéã õ¿÷èðõèéëæ òýäýíä õàðãèñ õàíääàã áîë

·Ãàë ãàðãàõ, àìüòàí àëàõ çýðýã õàðãèñ ¿éëäýë õèéæ áàéãàà áîë

Ýíý ¿åä ÿìàð òóñëàìæ õýðýãòýé âý

·Áîäîë ñàíàë, óéòãàð ãóíèã, áàÿð áàÿñãàëàíãàà áóñàäòàé èëýí äàëàíã¿é õóâààëöäàã áàéõ

·Ýöýã, ýõ á¿ð ¿¿íèéã õóâààëöàõ, îéëãîõ ¸ñòîé ãýäãýý ìýääýãã¿é ó÷ðààñ õ¿¿õäèéíõýý õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéãàà øèã òýð á¿ð ýíý áàéäëûã ñàéõàí õ¿ëýýæ àâ÷ ÷àääàãã¿é. Ãýâ÷ ¿¿íèéã îéëãîõã¿é áàéãàà íü òýä õ¿¿õýääýý õàéðã¿é ó÷ðààñ áèø õàðèí ìýäýõã¿éãýýñ áîëäîã

·Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýä õàíäàæ çºâëºë㺺 àâàõ

·Àñóóäëàà øèéäâýðëýõýä áóñäààñ òóñëàìæ àâàõûí òóëä õ¿ì¿¿ñòýé îéðòîæ àñóóäëàà îéëãóóëàõ

·Ñóðãóóëü, áàãø íàð èéì õ¿¿õäýä õè÷ýýëèéí ÿâöàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ýíý áàéäëààñ íü ãàðàõàä íü ñýòãýë ñàíààíû áîëîí õ¿ì¿¿æëèéí, òàíèí ìýäýõ¿éí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ

·Ýöýã, ýõ÷¿¿ä ýíý òàëààð çîõèõ ìýäëýãòýé áàéæ ãýð îðíû íºõöºëä àÿòàé òîõèòîé óóð àìüñãàëûã á¿ðä¿¿ëæ ýíý áàéäëààñ íü ãàðàõ, öààøèä äààìæðàõã¿é áàéõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ

122

ªñâºð íàñíûõàíä ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿìàð òºðëèéí íîöòîé àñóóäëóóä òîõèîëääîã âý

ªñâºð íàñíûõàíä äàðààõ òºðëèéí ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóä òîõèîëääîã. Y¿íä:

·Ñýòãýë óíàëò áà àéäàñ ò¿ãø¿¿ð

·Óé ãàøóó

·Ýìãýã òºðõ

·Àíõààðàë äóòëûí õºäºë㺺í èäâýõèæèõ õÿìðàë

·Ãýìòëèéí äàðààõ ¿åèéí ñýòãýëèéí õÿìðàë

·Ñîëèîðîõ

·Õîîë èäýõ íü ººð÷ëºãäºõ

·Àìèà õîðëîõ

Àéäàñ ò¿ãø¿¿ðèéí õýëáýð¿¿ä

· Ñàíäàð÷ òýâäýõ ¿åä ãàðàõ õÿìðàë:

Ýíý íü òîäîðõîé íºõöºëä ¿¿ñýõ áà õýäýí ìèíóòààñ õýäýí öàãààð ¿ðãýëæèëæ áîëíî. Çàðèì õ¿íä ýíý íü ºäºðò õýä õýäýí óäàà ÷ òîõèîëäîæ áîëíî. Øèíæ òýìäýã íü ç¿ðõ äýëñýõ, õîäîîä ãýäñýýð áàçëàõ, ç¿ðõýýð õàòãàõ, õºëðºõ, ãàð õºë ÷è÷ðýõ àìüñãàë äàâ÷äàõ, ìóó ç¿éë òîõèîëäîõ ãýæ áàéãàà ìýò áîäîãäîõ, ººðèéí õÿíàëòàà àëäàõ ãýõ ìýò øèíæ èëðýíý. Ýíý øèíæ òýìäýã ñàðä 2 îîñ äîîøã¿é óäàà äàõèí äàâòàãäàõ ¿åä ýíý îíîøèéã òàâèõ áºãººä èéì õÿìðàëòàé áàéãàà ºñâºð íàñíûõàí ÿíç á¿ðèéí ºâ÷íèé çîâèóð øàíàëãàà õýëæ ýì÷èä ¿ç¿¿ëýõýä òýð îíîø íü áàòëàãäàäã¿é.

123

·Åðºíõèéëñºí àéäàñ ò¿ãø¿¿ðèéí õÿìðàë: Øèíæ òýìäýã íü ÿìàð ÷ øàëòãààíã¿éãýýð àëèâàà ç¿éëèéí õàìãèéí ìóó òàëûã îëæ õàðäàã, àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé áàéõ, õýðýâ òýãâýë ÿàíàà ãýæ áàéíãà ñàíàà çîâæ áàéäàã, ººðèéí ñàíàà çîâæ áàéãàà ç¿éëèéíõýý òóõàé áîäîõã¿é áàéæ ÷àääàãã¿é, ýíý áîäëîî çîãñîîæ ÷àääàãã¿é, òîëãîé ºâäºõ, ãàð õºë ÷è÷ðýõ, íîéð ìóóäàõ, áóë÷èíãààð ºâäºõ çýðýã øèíæ èëðýíý. Ýíý îíîøèéã ºäºð äóòìûí àìüäðàëûíõàà èõýíõè öàãèéã ñàíàà çîâæ ºíãºðººäºã ºñâºð íàñíûõàíä ãîëäóó òàâüäàã.

·Íèéãìèéí àéäàñ ò¿ãø¿¿ðèéí õÿìðàë: Ýíý ¿åä îëíû äóíä áàéõ äóðã¿é, îëîí õ¿í îðîëöîæ áàéãàà ÿìàð íýã àðãà õýìæýýíä î÷èõäîî áèåý ìàø èõ áàðüäàã, á¿õ õ¿í ººðèéã íü õàðààä áàéãàà ìýòýýð áîääîã, õóðäàí òýíäýýñ ãàð÷ ãàíöààð áàéõûã õ¿ñäýã, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýýíä îðîëöîõäîî óðüä÷èëýí ÿàæ î÷íîî ãýæ ººðèéãýý øàíàëãàæ áàéäàã, îëíû ºìíº áàéõäàà í¿¿ð íü óëàéæ è÷èæ áàéäàã, ¿ã õýëæ ÷àääàãã¿é, ãýäýñ íü áàçàëæ ºâäºæ áàéãàà ìýò çîâèóð õýëäýã, ç¿ðõ íü äýëñýõ çýðýã øèíæ èëýðäýã. Ýíý îíîøèéã ºäºð äóòìûí íèéãìèéí àðãà õýìæýýíä îðîëöîõäîî äýýðõè øèíæ áàéíãà èëýðäýã ºñâºð íàñíûõàíä òàâüäàã.

·Ýíãèéí àéäàñ: ýíý íü ÿìàð ÷ øàëòãààíã¿éãýýð ºäºð äóòìûí õýâèéí ¿éë ÿâö, ¿çýãäëýýñ àéæ áàëìàãäàõûã õýëíý.

124

·Ãýìòëèéí äàðààõ ñýòãýëèéí õÿìðàëààñ áîëñîí àéäàñ ò¿ãø¿¿ð: ßìàð íýã îñîë, ãýìòýë áîëîí ñýòãýë ñàíààíä àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé ¿éë ÿâäàë áîëñíû äàðàà ¿¿ñäýã õÿìðàë þì. Ýíý ¿åä õàð äàðæ ç¿¿äëýõ, îñîë, ãýìòýë áîëîí àéäàñ, ò¿ãø¿¿ðòýé ç¿éë ñàíàà ñýòãýëýýñ ãàðàõã¿é áàéíãà áîäîãäîõ, ºäºð äóòìûí ¿éë àæèëëàãààíä äóð ñîíèðõîëã¿é áîëîõ, íîéð ìóóäàõ, ñýòãýë õºäëºë õ¿÷òýé áà òîãòâîðã¿é áàéõ çýðýã øèíæ òýìäã¿¿ä èëðýíý. Ýíý îíîøèéã îñîë ãýìòýë áà àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé ¿éë ÿâäàë áîëñíîîñ õîéø íýã áà õýäýí ñàðûí äàðàà ÷ ýíý øèíæ òýìäã¿¿ä èëýð÷ ýíý íü ºäºð äóòìûíõ íü àìüäðàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéãàà ¿åä òàâèíà.

·Ñýòãýë çîâíèëûí õÿìðàë: Ýíý ¿åä ÿìàð íýã ç¿éëä øàëòãààíã¿éãýýð áàéíãà ñýòãýë çîâæ ýðãýëçýæ áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéãýý ººðºº ìýäñýí ÷ õÿíàõ ÷àäâàðàà àëäàæ áàéíãà øàëãàæ áàéäàã øèíæ þì. Æèøýý íü: ãýðýý ò¿ãæñýí áèë ¿¿, èíä¿¿ãýý ñàëãàë óó ãýæ äàõèí äàõèí áîäîõ,, ãàðàà äàõèí äàõèí óãààõ ãýõ ìýò.

Àéäàñ ò¿ãø¿¿ð ãàíöõàí ÷àìä òîõèîëäîîã¿é

Àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé áàéñàí àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí çàðèìààñ:

·Èñààê Àñèìîâ- çîõèîë÷

·Íàîìè Êàìïáåëë- àëäàðòàé çàãâàð ºìñºã÷

·Áàðáðà Ñòðåèñàíä – àëäàðò äóó÷èí, æ¿æèã÷èí

125

·Àáðàõàì Ëèíêîëèí- Åðºíõèéëºã÷

·Ëóñèëëå Áàëë – õîøèí øîãèéí æ¿æèã÷èí

·Åàðë Êàìïáåëë- õºë áºìáºã÷èí

·Âèíñòîí ×åð÷èëë – Åðºíõèé ñàéä

·Êàðëè Ñèìîí- äóó÷èí

·Ìàéêåë Æýêñîí- àëäàðò äóó÷èí

Òà àéäàñ ò¿ãø¿¿ð áàéãàà ýñýõýý ìýäìýýð áàéíà óó. Òýãâýë äàðààõ àñóóëòàíä õàðèóëààä ¿çýýðýé. Òèéì ãýæ õàðèóëñàí àñóóëò á¿ðèéãýý ñàéòàð òýìäýãëýí àâ÷ àéäàñ ò¿ãø¿¿ðýýñýý ãàðàõ àðãóóäûã õýðýãëýýýðýé.

Òàíû áîäîë ñàíàà áà çàí ¿éë:

·Òà èðýýä¿éä ÿìàð íýã ìóó ç¿éë òîõèîëäîõ

ãýýä áàéãàà ìýòýýð áîäîæ áàéíà óó

·Õ¿ì¿¿ñ îëíîîð îðîëöîæ áàéãàà àðãà õýìæýýíä î÷ìîîðã¿é ñàíàãäàæ áàéíà óó

·Áèå òàâã¿éòýæ ñýòãýë ò¿ãø¿¿ðòýé áàéäàã óó

·ªºðººñº àõàäñàí ç¿éëèéã õ¿ñäýã ¿¿

·Àéäàñ ò¿ãø¿¿ð, ñýòãýëèéí õÿìðàëàà æîëîîäîæ ÷àäàõã¿é áàéäàã óó

·6 ñàðààñ äýýø õóãàöààãààð ÿìàð íýã ç¿éëä øàëòãààíã¿éãýýð áàéíãà çîâæ áàéíà óó

·ªºðèéíõýý áîäîë ñàíààãàà ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõýä õ¿íäðýëòýé áàéíà óó

·Òàíèõã¿é ãàçàð, òàíèõã¿é õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàõààñ àéäàã óó

126

·ªºðºº ÿìàð íýã ç¿éëýýñ àéæ ò¿¿íýýñýý õîë áàéõûã áîääîã óó

·ªíãºðñºí àìüäðàëä ÷èíü òîõèîëäîæ áàéñàí îñîë, ãýìòýë ÷ þì óó, ÿìàð íýã àéäàñ ò¿ãø¿¿ð ò¿ð¿¿ëñýí ç¿éëýý äàõèí äàõèí áîäîæ

òýð òóõàéãàà õàð äàðæ ç¿¿äýëäýã ¿¿

·Àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé ¿åäýý ò¿¿íèéãýý áàãàñãàõààð àðõè óóõ, òàìõè òàòàõ, êîôå óóõ çýðãýý𠺺ðèéãýý òàéòãàðóóëäàã óó

·ßìàð íýã þìàíä ñýòãýë ÷èíü áàéíãà çîâíèäîã

óó

Òàíû ýð¿¿ë ìýíä:

·Çàðèì ¿åä àìüñãàë àâàõàä áýðõøýýëòýé áóþó àìüñãàë äàâõöàõ òàë áàéäàã óó

·Çàðèì ¿åä ç¿ðõ äýëñýæ ç¿ðõýýð õàòãàäàã óó

·Á¿õ áèå ÷èíü õºøèæ ºâääºã ¿¿

·Àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýõýä òºâºãòýé áàéäàã óó

·Ñýòãýë ñàíàà òîãòâîðã¿é áàéæ ãóòðàõ òîõèîëäîë áàéíãà ãàðäàã óó

·Ñàíäðàõ, òýâäýõ ¿åä ãýäýñ õîäîîäîîð áàçëàõ ÷ þì óó ÿìàð íýã òààã¿é øèíæ èëýðäýã ¿¿

·Íîéðîíäîî ìóóäàõ, õàð äàðæ ç¿¿äëýõ òîõèîëäîë áàéíãà òîõèîëääîã óó

Àéäàñ ò¿ãø¿¿ðèéã õýðõýí ýì÷ëýõ âý

Àéäàñ ò¿ãø¿¿ðèéã ýì÷ëýõ îëîí àðãóóä áàéíà. Y¿íä:

127

1.Ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý: Ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýýíä çàí ¿éëèéí áà óõàìñàðò çàí ¿éëèéí ýì÷èëãýýã õýðýãëýíý. Y¿íä áèåèéí á¿ë÷èíã ñóëëàæ òàéâøðàõ àðãàä ñóðàëöàõ, çºâ àìüñãàëæ ñóðàõ, óðò àìüñãàëàà àâ÷ òàéâøèð÷ ñóðàõ, áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé çºð÷èë, çºðºë人íã¿éãýýð ýâ ç¿éãýýð õàðüöàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ, ñýòãýë õºäëºëºº æîëîîäîõ àðãà áàðèë ñóðãàõ çýðýã ýì÷èëãýýí¿¿ä îðíî

2.Áÿñàëãàë õèéõ àðãà: Áÿñàëãàë õèéæ áèå ñýòãýëýý àðèóñãàõ íü àéäàñ ò¿ãø¿¿ðèéã áàãàñãàõ íàéäâàðòàé àðãûí òîîíä îðäîã

3.Áóñàä àðãóóä: Õ¿íñíèé íýìýëò õýðýãëýõ, óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíèé àðãóóäûã õýðýãëýõ ãýõ ìýò

4.Àìüäðàëûí õýâøëèéã ººð÷ëºõ àðãóóä: Ñàéí óíòàõ, äàñãàë õºäºë㺺í õèéõ, ñýòãýëèéí áóõèìäëàà òàéëàõ çýðýã àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéã ººð÷ëºõ àðãóóä îðíî.

Ýìãýã òºðõ

Ýíý íü ºñâºð íàñíûõíû äóíä öººíã¿é òîõèîëääîã ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë áºãººä 4 ÿíçûí õýëáýðýýð òîõèîëäîíî. Y¿íä:

1. Õàðãèñ õýëáýð: ýíý íü õ¿í áîëîí àìüòàíòàé õàðüöàõäàà õàðãèñ çàí ãàðãàõ, çîäîæ áýðòýýõ, àëæ óñòãàõ çýðýã õàðãèñ ¿éëäýë õèéõ çýðãýýð èëýðäýã

2. Õàðãèñ áóñ õýëáýð. Ýíý íü ýä þìàíä õàéíãà õàíäñàíààñ àëäàæ ¿ã¿é õèéõ áîëîí ýâäýæ ãýìòýýõ õýëáýðýýð èëðýíý

128

3.Õóëãàé õèéõ: Õ¿íèé ýä ç¿éëñèéã õóëãàéëàõ, äýýðýìäýõ õýëáýðýýð èëðýíý.

4.Õóóëü ä¿ðýì çºð÷èõ áà õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäýõ õýëáýðýýð èëðýõ

Ýìãýã òºðõèéí øàëòãààíóóä:

·Ìýäðýëèéí òîãòîëöîîíû çîõèöóóëàëò àëäàãäàõ

·Õ¿¿õýä, ºñâºð ¿åèéíõíèé áèîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éëñ

·Ñóðãóóëüòàé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éëñ

·Ýöýã ýõèéí ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õ¿÷èí ç¿éëñ

·Ãýð á¿ëèéí õ¿÷èí ç¿éëñ

·ªñâºð íàñíû õ¿¿õýä áà ýöýã ýõèéí õîîðîíäûí õàðüöààíû õ¿÷èí ç¿éëñ

·Óäàìøëûí õ¿÷èí ç¿éëñ

Ýìãýã òºðõººñ ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ

·Õ¿¿õäèéí äóíä ñóðãàëò ÿâóóëàõ: ªñâºð íàñíûõàíä àìüäðàõ óõààíä ñóðãàõ, õ¿íòýé õàðüöàõ, ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº æîëîîäîæ ñóðàõ óð ÷àäâàðò ñóðãàõ, øèéäâýð ãàðãàõ, õ¿÷èðõèéëëýýñ ñýðãèéëýõ àðãà áàðèë ýçýìø¿¿ëýõ, ººðºº ººðèéãýý õÿíàõ, àñóóäàë

129

øèéäâýðëýõ, íèéãìèéí òºëººõ óð ÷àäâàðò ñóðãàõ, îð÷èí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñòýé ýâ ç¿éãýýð õàðüöàõ ÷àäâàðòàé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí ñóðãàëòûã ºñâºð íàñíûõàíä çîðèóëæ ÿâóóëàõ

·Ãýð á¿ëèéí ò¿âøèíä õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý: Õ¿¿õýäòýé çºâ õàðüöàõ óð ÷àäâàðò ýõ ýöãèéã ñóðãàõàä ÷èãëýãäñýí ñóðãàëò áºãººä ýíý ¿åä õ¿¿õäèéí çàí ¿éëèéã çºâ ÷èãëýë ð¿¿ íü çàëàõ, õ¿¿õäèéã õàéð õàëàìæààð äýìæèõ, õ¿¿õýäòýéãýý ÿðèëöàæ àëèâàà àñóóäëûã çºâøèëöºæ ÷àääàã ÷àäâàðòàé áîëîõîä ýöýã ýõèéã ñóðãàíà.

·Ñóðãóóëü áà îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä ÿâóóëàõ àðãà õýìæýý: Ýíý àðãà õýìæýýíä ºñâºð íàñíûõàíä àñóóäàë øèéäâýðëýõ, óóð, óöààðàà áàðèõ, íèéãýìøèõ, îðîí íóòãèéíõíû äóíä áèåý çºâ àâ÷ ÿâàõ óð ÷àäâàðò ñóðãàõ çýðýã õàìðàãäàíà.

ªñâºð íàñíûõíû ñýòãýë ãóòðàë

Ñýòãýë ãóòðàë íü ºñâºð íàñíûõíû äóíä ýëáýã òîõèîëäîíî. ªñâºð íàñíûõíû ñýòãýë ãóòðàë íü òýäíèé àìüäðàëûí ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëñºí òýð ¿åä ýíý îíîøèéã õýðýãëýäýã. ªñâºð íàñíûõíû 5 õóâü îð÷èìä ýíý àñóóäàë òîõèîëääîã áºãººä ýì÷èëãýý àâäàã ýìãýã þì. Ñýòãýëèéí ã¿í õÿìðàëä îðñîí, îéð äîòíûõîî õýí íýã õ¿íèéã àëäñàí, àéäàñ ò¿ãø¿¿ðò áàéíãà àâòäàã õ¿¿õä¿¿ä ñýòãýë

ãóòðàõ íü èõ áàéäàã.

ªñâºð íàñíûõíû ñýòãýë ãóòðàëûí øèíæ òýìäã¿¿ä:

130

·Áàéíãà óéòãàðòàé áàéõ

· ßìàð ÷ ç¿éëä õ¿ñýë ñîíèðõîë áàãàòàé áàéõ

·ªìíº íü ñîíèðõäîã áàéñàí ç¿éëäýý ñîíèðõîëã¿é áîëîõ

· Îëîí õ¿íòýé ãàçàð áàéõ äóðã¿é áàéõ

·Ñýòãýë ñàíààãààð àìàðõàí óíàõ

·Àíõààðàë íü òºâëºðºõã¿é áàéõ

· Õîîëëîõ áîëîí íîéðîíä íü ººð÷ëºëò ãàðàõ

·Ãýðýýñýý ãàäóóð òýíýõ õàíäëàãà ãàðãàõ

·Àðõè òàìõèíä äîíòîõ õàíäëàãàòàé áàéõ

·Àìèà õîðëîõ òóõàé áîäîõ áóþó îðîëäëîãî õèéõ

ªñâºð íàñíûõíû ñýòãýë ãóòðàëûã ýðò ýì÷ëýõ íü ÷óõàë

·Ýì÷èä ÿàðàëòàé õàíäàæ ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý õèéëãýõ

·Ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý çºâëºë㺺㠺ñâºð íàñíû õ¿¿õýä áà ãýð á¿ëèéíõýíä íýãýí çýðýã àâàõ

·Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä ýì÷èéí çààâðààð ñýòãýë ãóòðàëûí ýñðýã ýì áýëäòýë õýðýãëýõ

Õîîëëîõ õÿìðàëòàé ºñâºð íàñíûõàí

ªñâºð íàñíûõíû äóíä õîîëëîõ õÿìðàë íü ýëáýã òîõèîëääîã ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûí

131

íýã áºãººä ÿëàíãóÿà ºñâºð íàñíû îõèäóóä ¿¿íä èë¿¿ ºðòºìòãèé áàéäàã. Õîîëëîõ õÿìðàë íü äàðààõ õýëáýðýýð òîõèîëäîíî. Y¿íä:

·Õîîë óíäíààñ ãàðàõ: Ýíý ýìãýã íü õè÷ýýëäýý ñàéí õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä èõýâ÷ëýí òîõèîëääîã áºãººä áèåèéí æèíãýý áàðèõ ãýæ õîîë óíäíààñ ãàð÷ óëìààð ýíý íü ýð¿¿ë ìýíäýä íü ñºð㺺ð íºëººëæ òóðæ ýöýõ, óëìààð àìü íàñàà àëäàõ òîõèîëäîë ÷ áàéäàã áàéíà

·Õîîë õýò èõ èäýõ áóþó õýíõýã òóñàõ. Ýíý íü äýýðõè ýìãýãýýñ àðàé ººð áºãººä öàäàõàà ìýäýëã¿é õîîë õýò èõ èääýã ýìãýã þì. Ýíý ¿åä ìýäðýëèéí ãàðàëòàé Ẻëæèëò ¿¿ñ÷ ò¿¿íèéãýý õ¿¿õä¿¿ä íóóõ íü ýëáýã òîõèîëäîíî. Y¿íèé ¿ð ä¿íä õ¿¿õäèéí áèåèéí æèí àìàðõàí ººð÷ëºãäºõ, áèå ìàõ áîäèä õýðýãòýé àìèí äýì ýðäýñ áîäèñ äóòàãäàõ çýðýã íîöòîé ººð÷ëºëò¿¿ä ãàðíà.

Ýì÷èëãýý

ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí õîîëëîëòîíä ãàð÷ áàéãàà äýýðõ ººð÷ëºëòèéã ýì÷ëýõýä á¿õýä á¿òýí áàã øààðääàãääàã áºãººä ýíý íü ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä, ýöýã ýõ, îðîí íóòãèéí ýì÷, õîîëíû ýì÷, ñóðãóóëèéí ýì÷ íàðààñ á¿ðäýíý. Ýì÷èëãýýíèé åðºíõèé çàð÷èì íü ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý, õîîë ýì÷èëãýý áàéíà.

ªñâºð íàñíûõàí àìèà õîðëîõ

ªñâºð íàñíûõàí ñýòãýëèéí õÿìðàëä îðæ, èðýýä¿éäýý èòãýë àëäðàõ, ÿíç á¿ðèéí äàðàìò

132

øàõàëòûã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð äóòàãäñíààñ àìèà õîðëîõûã áîäîõ, çàâäàõ, àìèà õîðëîõ ÿâäàë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä àëü ÷ óëñ îðîíä íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. ªñâºð íàñíûõíû äóíä áàéãàà ýíýõ¿¿ ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë íü ýì÷èëãýý àâäàã, óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ áîëîõ ýìãýã þì.

Øèíæ òýìäýã

·Õîîëëîõ áîëîí óíòàõ áàéäàëä ººð÷ëºëò ãàðàõ

·Íàéç íºõºä, ãýð îðíûõíîîñîî õºíäèéðºõ

·Õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäýõ, ãàäóóð ñýëã¿¿öýõ

·Àðõè, òàìõèíä äîíòîõ

·Åð áóñûí áàéäëààð ãàäààä ¿çýìæýý ãàðãóóíä íü õàÿõ

·Õóâü õ¿íèéõýý õóâüä ìýäýãäýì ººð÷ëºãäºõ

· Áàéíãà ýíä òýíä ºâä뺺 ãýæ çîâèóðëàõ · ªºðèéãýý ìóó õ¿í ãýæ áàéíãà ãîìäîëëîõ

·Äàõèàä í¿äýíä ÷èíü õàðàãäàõã¿é ãýõ ìýò ¿ã õýëëýã áàéíãà õýðýãëýõ

·Í¿äýíä íü õèé ¿çýãäýë ¿çýãäýõ

Ýì÷èëãýý

Ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý áà çºâëºë㺺ã ÿàðàëòàé àâàõ øààðäëàãàòàé.

133

Àíõààðàë äóòëûí õýò èäâýõèòýé áàéäàë

Èéì ýìãýãòýé õ¿¿õä¿¿ä íü õè÷ýýë äýýðýý áàéíãà ÿìàð íýã àñóóäàë ¿¿ñãýæ áàéäàã áºãººä àíõààðàë íü òºâëºðºõã¿é áàéäãààñ õè÷ýýë ¿éì¿¿ëýõ, äóíäóóð íü îðæ õè÷ýýëèéí ÿâöûã òàñàëäóóëäãààñ ýöýã ýõ íü òàíàé õ¿¿õýä õè÷ýýë ¿éì¿¿ëýýä, õè÷ýýëýý õèéõã¿é áàéíà ãýñýí ø¿¿ìæèéã áàéíãà ñîíñîæ áàéäàã.

Øèíæ òýìäýã:

·Àëèâàà ç¿éëä àíõààðëàà á¿ðýí õàíäóóëæ ÷àääàãã¿é

·Àëèâàà ç¿éëèéí ìºí ÷àíàðò àíõààðëàà õàíäóóëäàãã¿é, áîëãîîìæã¿éãýýñýý àëäàà ýíäýãäýë ãàðãàõ õàíäëàãàòàé

·Àìàðõàí àíõààðàë íü ñàðíèäàã

·Ñóðãóóëèéí ýä þìñûã ñ¿éòãýäýã

·Ãýðèéí äààëãàâðàà õèéäýãã¿é

·Òýñâýð òýâ÷ýýð ìóóòàé

·Òîì õ¿ì¿¿ñèéí ¿ãèéã ñîíñäîãã¿é

·Ñóóäëààñàà áîñîæ õàðàéí îéð îð÷íîî ¿éì¿¿ëäýã

·Èõ ÿðüäàã

134

Ýì÷èëãýý

·Èéì ºñâºð íàñíû õ¿¿õäýä ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýýíèé íýã òºðºë áîëîõ çàí ¿éëèéí çºâëºë㺺 ýì÷èëãýýã õèéäýã. Èéìä ýì÷èä õàíäàõ íü ç¿éòýé. Ýíý ýì÷èëãýý íü ººðèéãýý õÿíàõ ÷àäâàð áèé áîëãîõ, ººðòºº èòãýõ èòãýëèéã áèé áîëãîõ, ñºðºã áîäëûã àðèëãàõ, àñóóäàë øèéäâýðëýõ óð ÷àäâàðò ñóðãàíà.

·Ýöýã ýõýä íü èéì õ¿¿õýäòýé õàðüöàõ óð ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëò çºâëºë㺺 øààðäàãäàíà.

ªñâºð íàñíûõíû ¿é ãàøóó

Îéð äîòíû õýí íýã õ¿íýý àëäñàí ºñâºð íàñíûõàí óé ãàøóóä àâòàõ íü õýâèéí ¿çýãäýë þì. Õàðèí ýíý óé ãàøóó íü óäààí õóãàöààãààð ¿ðãýëæèëáýë ýíý íü ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõààðàë òàòñàí àñóóäàë áîëäîã.

Øèíæ òýìäýã:

·Ñýòãýë ñàíààãààð óäààí õóãàöààãààð óíàñíààñ ºäºð äóòìûí ¿éë ÿâöàä ñîíèðõîëã¿é áîëîõ

·Íîéð õîîëîíäîî ìóóäàæ ãàíöààðàà áàéõûã õè÷ýýõ

·Óäààí õóãàöààíû òóðø íÿëõ õ¿¿õýä øèã ààøëàõ

135

·Íàñ áàðñàí õ¿íýý ¿ðãýëæ äóðñàõ, ÿðèõ

·Íàñ áàðñàí õ¿íòýéãýý õàìò áàéñàí áîë ãýæ áàéíãà äóðñàõ

·Íàéç íºõ人ñºº õºíäèéðºõ

·Õè÷ýýë ñóðãóóëüäàà ìóóäàõ, ñóðãóóëèàñàà ãàðàõ

Ýì÷èëãýý

Ñýòãýë çàñëûí ýì÷èëãýý õýðýãòýé ó÷èð ýì÷èä ÿàðàëòàé õàíäàõ

136

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÀÍ ÁÀ ÎÑÎË ÃÝÌÒÝË

ªÑªРÍÀÑÍÛÕÍÛ ÄÓÍÄ ÒÎÕÈÎËÄÎÕ ÎÑÎË ÃÝÌÒÝË

003... +

137

ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä îñîë ãýìòýëä èë¿¿ ºðòºìòãèé áàéäàã áºãººä îñîë ãýìòëèéí ãîë øàëòãààíóóä íü àâòî çàìûí îñîë, õ¿í õîîðîíäûí õ¿÷èðõèéëýë, óñàíä æèâýõ, ºíäºð äýýðýýñ óíàæ áýðòýõ, àìüòàíä õàçóóëàõ, ò¿ëýãäýõ, îñãîõ, õèìèéí áîäèñîíä õîðäîõ çýðýã áàéíà.

Ýäãýýð øàëòãààíû èõýíõè íü îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñòýé õîëáîîòîé áºãººä ñóðãóóëü, ãýð á¿ëèéí õ¿ðýýíä ºñâºð íàñíûõàí îñîëä îðîõ íü ÷ òîõèîëäîíî. Îñîë ãýìòëèéí òîõèîëäîõ õóâü õýìæýý íü îð÷èí íºõöºë, àìüäðàëûí ò¿âøèí, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð ãýõ ìýò îëîí õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øàëòãààëæ ÿíç á¿ð áàéõ áºãººä îñîë ãýìòëýýñ ñýðãèéëýõ ìýäýýëýë, ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãààíû àæëûí ÷àíàð, õ¿ðòýýìæ, ¿ð ä¿í íü õàìãèéí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éëèéí íýã þì.

Îñîë ãýìòëèéí òóõàé åðºíõèé îéëãîëòòîé, ò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìàà ìýääýã ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä àëèâàà àñóóäàëä áîëãîîìæòîé õàíäàæ ýðñäýëä ºðòºõººñ ñýðãèéëæ ÷àääàãààðàà áóñäààñàà ÿëãààòàé áàéäàã.

ªñâºð íàñíûõàíä òîõèîëääîã îñîë ãýìòëèéí òºðë¿¿ä:

· Àâòî çàìûí îñîë: Àâòî ìàøèí, äóãóé, ìîòîöèêë çýðýã àâòî çàìûí õºäºë㺺íä îðîëöîæ áàéãàà òýýâðèéí õýðýãñýëä äàéðóóëàõ, ìºðãºõ, îñîñëä îðîõ ¿åä ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí áèå ýðõòýíä

138

ó÷ðàõ ãýìòýë, áýðòýë ýíä õàìààðíà. Ýíý ãýìòýë íü áàãà çýðãèéí øàðõààñ ýõëýýä ÿñ õóãàðàõ, òàðõèíä öóñ õàðâàõ, äîòîîä ýðõòýí ãýìòýõ õ¿ðòýë ãýìòýë àâ÷ áîëíî. ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ººðñ人 òýýâðèéí õýðýãñëýýð çàìûí õºäºë㺺íä îðîõ, ÿëàíãóÿà ñîãòóóãààð òýýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîõ ¿åä àâòî çàìûí îñîë èõ õýìæýýãýýð ãàðäàã.

·Õèìèéí áîäèñîíä õîðäîõ: Ñ¿¿ëèéí ¿åä àìüäðàë àõóéä ýð÷èìòýé íýâòýð÷ áàéãàà òºðºë á¿ðèéí õèìèéí áîäèñóóä òóõàéëáàë ýì, ãîî ñàéõíû òîñ, óãààëãûí íóíòàã, àðèóòãàëûí áîäèñ çýðýã áîäèñûã áóðóó õýðýãëýõ, áîëãîîìæã¿é áàéäëààñàà áîëîîä óóõ, àðüñ ñàëñòàí äýýðýý àñãàõ çýðãýýñ áîëîîä õîðäëîãî àâ÷ ãýìòýõèéã õýëíý. Ýíý õîðäëîãî íü àìüñãàëûí çàìààð, õîîë áîëîâñðóóëàõ çàìààð, àðüñ ñàëñòààð õààãóóð õîðäñíîîñîî øàëòãààëààä áèå äýýã¿¿ð òóóðàëò ºãºõ, àìüñãààäàõ, õàíèàõ, àìüñãàë äàâ÷äàõ, Ẻëæèõ, õîäîîä ºâäºõ, ñóóëãàõ ãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí øèíæ òýìäãýýð èëðýíý. Ýíý õîðäëîãî íü ñàíàìñàðã¿é áîëîí ñàíààòàéãààð òîõèîëääîã áºãººä çàðèì ºñâºð íàñíûõàí ñýòãýë ñàíàà òàâã¿é áóþó ñýòãýëýýð óíàñàí ¿åäýý ýì äàâõàðëàí óóæ õîðäëîãî àâàõ, óëìààð àìü íàñàà àëäàõ ÿâäàë öººíã¿é áàéíà.

·Ò¿ëýãäýõ: ªíäºð òåìïåðàòóðûí íºëººãººð àðüñ ñàëñò áîëîí áèå ýðõòýí ò¿ëýãäýõ ãýìòýë áºãººä ò¿ëýãäýëòèéí çýðýã íü ò¿ëýãäñýí òàëáàé ò¿¿íèé

139

ã¿íýýñ õàìààðíà. Ò¿ëýãäýëò èõýâ÷ëýí àõóéí íºõöºëä òîõèîëäîõ áºãººä õàëóóí öàé õîîë àñãàõ, õàëóóí çóóõàíä ò¿ëýãäýõ ãýõ ìýò àõóéí ýä ç¿éëñòýé áîëãîîìæã¿é õàðüöñàíààñ ¿¿äýëòýé áàéäàã.

· Õºëäºõ: Õ¿éòíèé íºëººãººð àðüñ ñàëñò áîëîí áèå ýðõòýí õºëäºõ ãýìòýë áºãººä õºëäºëò íü ìºí õºëäñºí òàëáàé, õºëäºëòèéí èõ áàãààñ õàìààð÷ ÿíç á¿ð áàéíà. ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä àðõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýñýí ¿åäýý ºâëèéí õ¿éòýíä ãàäàà ãóäàìæèíä õîíîæ õºëäºõ òîõèîëäîë áàéäàã áºãººä õºëäºõºä òóõàéí ¿åèéí õóâöàñëàëò èõýýõýí íºëººòýé. Íèìãýí, íîðñîí õóâöàñ ºìññºí ¿åä àìàðõàí õºëäºíº. Õºë ãàð õºëäñºíººñ õºë ãàðàà òàéðóóëàõ òîõèîëäîë ýëáýã áàéíà.

·Íîõîé áîëîí áóñàä àìüòàíä õàçóóëàõ: Íîõîé, ìóóð, õàðõ, ìîãîé, øàâüæ áîëîí áóñàä àìüòàíä õàçóóëñíààñ ¿¿ñýõ øàðõ, ò¿¿íýýñ ¿¿äýëòýé öóñ àëäàëò, õàçñàí àìüòíû õîð öóñàíä îðñíîîñ áîëæ ¿¿ñýõ àëèâàà ýìãýã áàéäëûã õýëíý. Õàçñàí àìüòíû ø¿ëñýíä ãàëçóóãèéí âèðóñ àãóóëàãäàæ áàéäàã ó÷èð èë øàðõààð äàìæèí ãàëçóóãèéí âèðóñ áèåä îðæ ºâ÷ë¿¿ëýõ àþóëòàé òóë ãàëçóóãèéí ýñðýã òàðèëãûã çààâàë õèéëãýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.

·ªíäºð äýýðýýñ óíàæ áýðòýõ: ªñâºð íàñíûõàí ºíäºð äýýðýýñ óíàæ áýðòýõ íü ýëáýã áàéíà. Áàéøèíãèéí äýýâýð äýýðýýñ óíàõ, ìîðü ìàëààñ óíàõ áîëîí áóñàä ºíäºð þìàí äýýðýýñ óíàõ ¿åä

140

áèå ýðõòýíä ãýìòýë àâàõûã ºíäºð äýýðýýñ óíàæ áýðòýõ ãýõ áºãººä ýíý ¿åä òàðõè, òîëãîé, äîòîîä ýðõòýí äîðãèõ, ÿñ, 纺ëºí ýä ãýìòýõ, àìü íàñàà ÷ àëäàõ òîõèîëäëóóä áàéíà.

·Óñàíä æèâýõ: ªñâºð íàñíûõàí ãîë, öººðºì, íóóð äàëàéí óñàíä îðîõ áîëîí áàññåéíä ñýëýõ ¿åäýý óñàíä æèâæ àìüñãàëûí ýðõòýíä óñ îðæ á¿òýõ øèíæýýð èëýðäýã îñîë áºãººä ýíý ¿åä ýìíýëãèéí àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ àâðàõ õ¿ì¿¿ñ îéðîëöîî áàéñàí íºõöºëä ÿàðàëòàé àðãà õýìæýý àâ÷ ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ áîëäîã.

·Õ¿í õîîðîíäûí õ¿÷èðõèéëýë: Ýíý íü õî¸ð ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä áóþó õýñýã á¿ëýã ºñâºð íàñíûõíû õîîðîíä ãàðñàí õýð¿¿ë ìàðãààíààñ áîëæ áèå áèåíýý çîäîõ, õóòãàëàõ, áóóäàõ áîëîí áóñàä õ¿÷èðõèéëëèéí àðãûã õýðýãëýñíýýñ ¿¿äýëòýé ãýìòýë áºãººä ãýìò õýðãèéí øàëòãààíòàé îñîë ãýìòýë ãýæ ¿çäýã. Ýíý ¿åä ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñàíä ó÷ðàõ õîð õîõèðëîîñ ãàäíà ñýòãýë ç¿é, ýäèéí çàñàãò ãàðàõ õîð õîõèðîë ìàø èõ áàéäàã.

·Áóñàä

ªñâºð íàñíûõíû äóíä òîõèîëäîõ îñîë ãýìòëèéí ¿åä àâàõ ýìíýëãèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæ

· Ýìíýëãèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæèéã ººðºº ýñâýë îéð îð÷èìä íü áàéñàí õýí íýãýí õ¿í ¿ç¿¿ëäýã ó÷èð àëü ÷ íàñíû õ¿í ýíý òóñëàìæèéã ¿ç¿¿ëæ ÷àääàã áàéõ øààðäëàãàòàé

141

·Àâòî çàìûí îñîëä îðñîí ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéã áàéãàà ãàçðààñ íü õºäºëãºëã¿é òàéâàí áàéëãàõ áºãººä õýðâýý öóñ àëäàæ áàéâàë öóñ ãàð÷ áàéãàà ãàçðûã äàðæ áîîæ öóñûã òîãòîîíî. Õàìãèéí îéðõîí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãà ðóó õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ õýðýãòýé.

·Õèìèéí áîäèñîíä õîðäñîí ¿åä àëü ýðõòýí õîðäñíîîñ øàëòãààëæ àâàõ àðãà õýìæýý ÿíç á¿ð áàéíà. Õýðýâ àðüñ ñàëñòàíä õèìèéí áîäèñ õ¿ðñýí áîë àðüñ ñàëñòûã óñààð ñàéí óãààõ, óóæ õîðäñîí áîë óñ èõýýð óóëãàæ õîäîîä ãýäñèéã óãààõ, óóðøäàã õèìèéí áîäèñ àìüñãàëààð îðæ õîðäñîí áîë àëü áîëîõ öýâýð àãààðààð àìüñãàëóóëàõ àðãà õýìæýý àâíà. Õàìãèéí îéðõîí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãà ðóó õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ õýðýãòýé. Õèìèéí áîäèñûí

ñàâ ñóóëãûã

õàÿæ áîëîõã¿é. Ýì÷ ò¿¿íèéã ÿìàð

áîäèñîíä

õîðäñîíîîñ øàëòãààëæ òîõèðîõ

ñààðìàãæóóëàõ ýì÷èëãýýã õèéäýã ó÷èð ÿìàð áîäèñîíä õîðäñîí òóõàé ¿íýí çºâ ìýäýýëýë áîë õàìãèéí ¿íý öýíýòýé ìýäýýëýë áàéäàã.

· Ò¿ëýãäýõ ¿åä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õóâöñûã òàéëæ ò¿ëýãäñýí õýñãèéã èë ãàðãàæ ò¿ëýãäýë öààøèä òàðõàõààñ ñýðãèéëýõ õýðýãòýé. Ò¿ëýãäñýí àðüñàíä õàëäâàð îðîõîîñ õàìãààëæ îéð îð÷íûã íü ôóðàöèëëèí áîëîí áóñàä àðèóòãàëûí áîäèñîîð àð÷èæ öýâýð ìàòåðèàëààð áîîíî Õàìãèéí îéðõîí

142

ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ íü ÷óõàë.

·Õºëäñºí ¿åä ýõëýýä õóâöñûã òàéëæ áèåèéí õºëäñºí õýñãèéã èë ãàðãàíà. Õºëäñºí õýñãèéã õ¿éòýí óñàíä ä¿ðæ ãýñãýýíý. Äîòðîîñ íü õàëóóí þì óóëãàæ äóëààöóóëíà. Õàìãèéí îéð ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ õýðýãòýé.

·Àìüòàíä õàçóóëñàí ¿åä ÿìàð àìüòàíä õàçóóëñíààñ øàëòãààëàí àâàõ àðãà õýìæýý ÿíç á¿ð áàéíà. Íîõîé, ìóóðàíä õàçóóëñàí áîë øàðõûã öýâýðëýæ áîîõ, öóñ àëäàæ áàéãàà áîë öóñ ãàð÷ áàéãàà ãàçðûã äàðæ áîîæ öóñûã òîãòîîíî. Ýìíýëýãò õàíäàæ ãàëçóóãèéí ýñðýã òàðèëãûã 30 õîíîã òàðèóëíà. Ìîãîéä õàçóóëñàí áîë õàçñàí ãàçðûí îð÷íûã ñàéí ñîðæ àâ÷ õàÿàä õàòãóóëñàí ãàçðààñ äýýã¿¿ð /æèøýý íü ãàðûí øóóí äýýð õàçóóëñàí áîë áóãàëãàíä/ ãàçðààð áîîæ ìîãîéí õîð áèåä òàðõàõààñ ñýðãèéëýõ õýðýãòýé. Õàìãèéí îéðõîí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ õýðýãòýé.

· ªíäºð äýýðýýñ óíàõ ¿åä óíàñàí õ¿¿õäèéã íýã õýñýã õºäºë㺺íã¿é òàéâàí õýâò¿¿ëýõ õýðýãòýé. Áèåèéí àëü íýã õýñýãò õàëöàð÷ øàðõ ¿¿ññýí áîë öýâýðëýæ áîîõ. Òàðõè, òîëãîé, äîòîîä ýðõòýí äîðãèñîí áîë òàéâàí õýâò¿¿ëýõ. Õàìãèéí îéðõîí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ òóñëàìæ àâíà.

143

·Óñàíä æèâýõ ¿åä æèâñýí õ¿¿õäèéã óñíààñ ãàðãàæ òîëãîéã íü äîîø íü õàðóóëæ õºëíººñ íü ºðãºæ àìüñãàëûí ýðõòýíä îðñîí óñûã ãàðãàõ, Óñ á¿ðýí ãàðñíû äàðàà àì àìààð õèéìýë àìüñãàë õèéíý. Õàìãèéí îéðõîí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ

·Õ¿í õîîðîíäûí õ¿÷èðõèéëýëýýñ áîëñîí ãýìòëèéí ¿åä ÿìàð ãýìòýë àâñíààñ øàëòãààëàí àíõíû òóñëàìæ ÿíç á¿ð áàéíà. Øàðõ ñîðâè ¿¿ñýõ, öóñ àëäàõ ¿åä ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ èæèë. Áóñàä òîõèîëäîëä õàìãèéí îéðõîí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ òóñëàìæ àâàõ

ªñâºð íàñíûõíû îñîë ãýìòýë ÿìàð õîð óðøèãòàé âý

· Îñîë ãýìòýëä ºðòñºí ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä ýð¿¿ë ìýíäýýð õîõèðíî. Øàðõ ñîðâè ¿¿ñýõ, 纺ëºí ýä ãýìòýõ, òîëãîé òàðõè äîðãèõ, öóñ àëäàõ çýðýã íü ýìíýëãèéí óäààí õóãàöààíû òóñëàìæèéã øààðääàã áºãººä ýíä çàðöóóëàõ öàã, õóãàöàà, ¿íý ºðòºã àñàð èõ þì. Ýíý á¿õíýýñ áîëæ õè÷ýýë ñóðãóóëèàñàà çàâñàðäàæ ¿å òýíãèéíõíýýñýý õîöðîíî.

· Îñîë ãýìòýëä ºðòñºí ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä èä öýöýãëýëòèéí íàñàíäàà òàõèð äóòóó áîëæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿ëýãò øèëæèíý. Yå òýíãèéíõýý õ¿¿õä¿¿äèéí íýãýí àäèë ñóð÷, áîëîâñðîõ,

144

õºäºëìºðëºõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë áîëíî. Òàðõè òîëãîéäîî ãýìòýë àâñàí õ¿¿õä¿¿ä áàéíãà òîëãîé íü ºâäºõ, óíàæ òàòàõ, ÿñ, ¿å ìº÷ íü õóãàðñàí õ¿¿õä¿¿ä õºäºë㺺íèé áýðõøýýëòýé áîëîõ ãýõ ìýò ¿ð äàãàâðóóä áèé áîëíî.

· Îñîë ãýìòýëä ºðòñºí ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä àìü íàñàà àëäàõ íü öººí áèø áàéíà. Õ¿íä ãýìòýë àâñàí õ¿¿õä¿¿ä ýìíýëãèéí òóñëàìæ îðîéòñíîîñ, îëîí òºðëèéí ýðõòýí íýãýí çýðýã ãýìòñíýýñ ýì÷èëãýý íü ¿ð ä¿í ºãºëã¿é àìü íàñàà àëääàã.

ªñâºð íàñíûõíû îñîë ãýìòëýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ âý

·Çàìûí õºäºë㺺íä ÿâãàíààð áîëîí òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîæ îðîõäîî çàìûí õºäºë㺺íèé ä¿ðìèéã ÷àíä áàðèìòëàõ, õóðäàà òîõèðóóëæ àâàõ, ñîãòóóãààð òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîæ çàìûí õºäºë㺺íä îðîëöîõã¿é áàéõ

·Òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîæ ÿâàõäàà áîëîí ò¿¿íä ñóóæ ÿâàõäàà ñóóäëûí äàðóóëãàà áàéíãà õèéæ ÿâàõ, ìîòîöèêëýýð ÿâàõäàà õàìãààëàëòûí ìàëãàéã ºìñºæ ÿâàõ

·Çàìûí óóëçâàðûí ãýðëýí äîõèîã ñàéí õàðæ ÿâãàí õ¿í çàì õºíäëºí ãàðàõûã çºâøººðñºí ãýðýë áîëîõ íîãîîí ãýðýë àññàí ¿åä çàì õºíäëºí ãàðàõ

145

·Äóãóé óíàñàí ¿åäýý çºâõºí äóãóéòàé ÿâàõûã çºâøººðñºí çàìààð ÿâàõ, àâòîáóñ õ¿ëýýæ áàéõ ¿åäýý çîðèóëàëòûí çîãñîîë äýýð çîãñîõ

·Ìîòîöèêë óíàõ ¿åäýý õàìãààëàëòûí ìàëãàéã áàéíãà ºìñºæ õýâøèõ

·Òàìõè òàòäàã áîë òàòñàí òàìõèà çààâàë óíòðààæ îéð îð÷èìä ãàë ãàðàõààñ ñýðãèéëýõ

·Çóóõ, ïëèòêà, áîëîí áóñàä ãàë òîãîîíû õàëààõ õýðýãñëèéã àøèãëàõ àþóëã¿é àæèëëàãààíû çààâàð æóðìûã íàðèéí ìºðäºõ

·Óíàæ áýðòýõ àþóëòàé ºíäºð ç¿éë ð¿¿ àâèð÷ ãàðàõã¿é áàéõ, ãàðñàí òîõèîëäîëä àþóëã¿é áàéäëûã á¿ðýí õàíãàæ õýí íýãíèé õàðàà õÿíàëò, õàìãààëàëòàí äîð ãàðàõ

·Ãýðèéí òåëåôîí óòñàí äýýð ýìíýëãèéí ò¿ðãýí òóñëàìæ, ãàë êîìàíä, öàãäàí ñýðãèéëýõèéí áîëîí ãýìòëèéí ò¿ðãýí, õîðäëîãûí òºâèéí óòñûã áè÷èæ íààõ

·Àëèâàà ýì, óãààëãûí íóíòàã, àðèóòãàëûí áîäèñ áîëîí áóñàä òºðëèéí õèìèéí áîäèñûí õàäãàëàëò, õàìãààëàëòûã íàéäâàðòàé, àþóëã¿é áàéäàëä áàéëãàæ çîðèóëàëòûí äàãóó çºâ õýðýãëýõ

146

· Yå òýíãèéíõýí áà áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöàõ ¿åäýý óóð, óöààð, ñýòãýë õºäëºëºº æîëîîäîõ, àñóóäàë øèéäâýðëýõ, çºð÷èë, çºðºë人íèéã õîð õîõèðîëã¿éãýýð øèéäýæ ÷àääàã óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ

147

ÀÃÓÓËÃÀ

 

Îðøèë

3

ªñâºð íàñ ãýæ þó âý

5

ªñâºð íàñ áà îëîí óëñûí ÷èã õàíäëàãà

8

Òýä ºñâºð íàñíûõàà òóõàé ÿðüæ áàéíà

11

ªñâºð íàñàíä ãàðàõ îíöëîã ººð÷ëºëò¿¿ä

15

ªñâºð íàñíûõíû õýðýãöýý áà àìüäðàõ

 

óõààí, óð ÷àäâàð.

24

ªñâºð íàñ áà ýðñäýëò çàí ¿éë

57

ªñâºð íàñ áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä

67

ªñâºð íàñ áà èäâýõèòýé õºäºë㺺í

99

ªñâºð íàñ áà õîîë òýæýýë

107

ªñâºð íàñ áà ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

118

ªñâºð íàñ áà îñîë ãýìòýë

137

148