Share PDF

Search documents:
  Report this document  
    Download as PDF   
      Share on Facebook

Kolegji Fama

Programi: Juridiko - Penal

STUDIMET MASTER

PUNIM MASTERI

TEMA:

“KRIMINALITETI I TË MITURVE NË RAJONIN E GJILANIT, GJATË PERIUDHËS 2007 – 2011”

M e n t o r i:

K a n d i d a t i:

Prof. Dr. Azem Hajdari

Lulzim Canaj

Prishtinë, 2013

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

P Ë R M B A J T J A

Përmbajtja…………………………………………………………………………………………………1

HYRJE

l. ARSYESHMËRIA E HULUMTIMIT TË KRIMINALITETIT TË TË MITURVE……………...……4

2. METODAT E PUNËS ……………………………………………………………. . ……………... . . 5

PJESA E PARË

TRAJTIMI JURIDIKO-PENAL I KRIMINALITETIT TË TË MITURVE NË PËRGJITHËSI KAPITULLI I

1.NOCIONI I KRIMINALITETIT TË TË MITURVE. ………………………………………….…. 7

2.KATEGORIZIMI LIGJOR DHE PËRGJEGJËSIA PENALE E TË MITURVE...………..………. 8

3.SANKSIONET PENALE NDAJ TË MITURVE………………………………………………. .. . 9

3.1. Masat e diversitetit………………………………………………………………………………. . 10

3.2. Masat edukative…………………………………………………………………………………. . 11 3.2.1 Masat disiplinore…………………………………………………………………………………..12 3.2.2 Masat e mbikqyrjes së shtuar nga prindi………………………………………………………… 13 3.2.3 Masat e mbikqyrjes së shtuar nga familja tjetër……………………………………………………14 3.2.4 Masat e mbikqyrjes së shtuar nga organi i kujdestaris……………………………………………..14 3.2.5 Masat institucionale……………………………………………………………………………….. 15 3.2.6 Dërgimi në instutucionin edukativ………………………………………………………………….16 3.2.7 Dërgimi në instutucionin edukativo –korektues…………………………………………………….16

3.3..Dënimi më burgim për të mitur…………………………………………………………………. . .17

KAPITULLI II

KARAKTERISTIKAT FENOMENOLOGJIKE TË KRIMINALITETIT TË TË MITURVE

1.KUPTIMI I FENOMENOLOGJISË KRIMINALE NË PËRGJITHËSI DHE I KRIMINALITETIT TË MITURVE NË VEQANTI……………………………………………………………………….…. 18

2.Vëllimi dhe dinamika e kriminalitetit të të miturve………………………………………………... 19

3.FORMAT E MANIFETIMIT TË KRIMINALITETIT TË TË MITURVE …. …………… ….… 23

3.1. Veprat penale kundër jetës dhe trupit…. . ………………………………. … ………………. ... …24 3.1.2 Lëndimet e lehta trupore…………………………………………………………………………….24 3.1.3 Lëndimet e rënda trupore……………………………………………………………………………25 3.1.4 Pjesëmarje në rrahje………………………………………………………………………………...27

3.2. Veprat penale kundër pasurisë ………………………………. . …………. ……. . ……..…. . . ….27 3.2.1 Vjedhja………………………………………………………………………………………… …. 27 3.2.2 Vjedhja e rëndë……………………………………………………………………………………...29

3.2.3 Vjedhja grabitqare…………………………………………………………………………………..30 3. 3. Veprat penale kundër sigurisë në komunikacionin rrugor ………………………. . …………. . . .. 30 3.3.1 Rrezikim i komunikaqionit……………………………………………………………………….…31 3.4 Veprat penale kundër ekomomisë………………………………………………………………......32 3.4.1 Vjedhja e pyellit…………………………………………………………………………………….33

4. DISA KARAKTERISTIKA PERSONALE TË KRYERËSVE TË MITUR TË VEPRAVE PENALE…..………………………………………………………………34

4.1.Mosha…….…………………………………………………………………………………..……..35

4.2.Gjinia……..……………………………………………………………………..…..35

4.3. Përkatësia sociale ………………….…………………………………………………….…………36

5.DISA VEQORI TJERA TË KRIMINALITETIT TË TË MITURVE………….….…37

5.1.Vendi i kryerjes ……………………………………………………………………….38

5. 2. Koha e kryerjes ……………………………………………………………………………. . . . . . 39

2

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

5. 3. Mjetet e kryerjes……………………………………………………………………………..……. 40

KAPITULLI III

SHKAQET E KRIMINALITETIT TË TË MITURVE

1.SHKAQET EKONOMIKO-SOCIALE…………………………………………………………… 41

1.1. Papunësia ……………………………………………………………………………………...……42

1.2. Varfëria …………………. ………………………………………………………………………. . 42

1.3. Kushtet e vështira të banimit……………………………………………………………………. . . 43

1.4. Migrimi i popullësisë……………………………………………………………………………. . . 43

2.SHKAQET IDEO-POLITIKE……………………………………………………………………… 44

2.1. Rrethanat shoqroro-politike………………………………………………………………………. ..44

2.2. Arsimimi………………………………………………………………………………………. …...45

2.3. Mjetet e informimit publik…………………………………………………………………. ..…. . .46

3.DISA FAKTORË TË TJERË TË KRIMINALITETIT TË TË MITURVE…………………………46

3. 1. Ndikimi i mjedisit shkollor……………………………………………………………………….. . 47

3. 2. Ndikimi i ambientit jetësor ………………………………………………………………………... 47

3. 3 Ndikimi i familjes……………………………………………… ……………………………….... 48

KAPITULLI IV

MASAT PËR LUFTIMIN E KRIMINALITETIT TË TË MITURVE

I.MASAT PREVENTIVE……………………………………………………………………………….………. 49

1.Kuptimi dhe karakteri i masave preventive………………………………………………………………….. . . 49

2.Llojet e masave preventive………………………………………………………………………………………49

II MASAT REPRESIVE……………………………………………………………………………………..…. . . 51

1.Kuptimi dhe karakteri i masave represive…………………………………………………………………..…... 51

2.Llojet e masave represive……………………………………………………………………………………….. 51

a)Politika e zbulimit dhe ndjekjes të kryersve të mitur të veprave penale…………………………………..….51

b)Politika e aplikimit te sanksioneve penale ndaj te miturve kryers te veprave penale………………………....52

PËRFUNDIM…………………………………………...………………………………………….…………………54 LITERATURA……………………………………………………..……………………………………………. …..58

3

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

HYRJE

1. Arsyeshmëria e hulumtimit të kriminalitetit të të miturve

Arsyet që më motivuan për të hulumtuar veprat penale të të miturve janë se këto vepra shkaktojnë pasoja të shumta të kundërligjshme dhe se ato rrezikojnë vlerat më të rëndësishme shoqërore e njerëzore si; jetën, trupin dhe shëndetin njeriut, pasurinë etj.

Kriminalitetin e të miturve e hasim që nga kohrat më të vjetra të shoqërisë njerëzore. Kriminaliteti i të miturve është dukuri aktuale edhe nga ajo se në masën e kriminalitetit përbën një përqindje diku midis 10-30% me tendenca në rritje.

Periudha e pasluftës dhe tranzicioni në të cilin po kalon Kosova gjithashtu është një nga shkaqet që ka ndikuar në paraqitjen e kriminalitetit të të miturve.

Ky ndryshim u manifestua në të gjitha segmentet e jetës tek ne, në mënyren e jetesës, në kulturën tonë, e edhe kriminaliteti ndryshoj në përgjithësi.

Të rinjët po ashtu për shkak të gjendjes ekonomike të krijuar, kushteve të vështira jetësore, ndryshuan në mënyren e formimit të personalitetit të tyre, sjelljeve dhe me këtë filloj të ndryshoj edhe kriminaliteti te të miturit.

Sisitemi i drejtësisë filloj të plotësoj atë, duke miratuar ligje të huazuara nga shtetet me një demokraci të avansuar, dhe duke i adaptuar realitetit kosovarë në trajtimin e kësaj dukurie të kriminalitetit të të miturve.

Nëse marim parasysh përsonalitetin e kësaj kategorie të miturve ku qenësore janë disa veti: psikologjike, sociale, biologjike, psikike etj, shohim se të miturit në këtë drejtim janë të veçant kështuqë edhe trajtimi i ksaj kategorie të përsonalitetit të të miturit duhet t’i kushtohet trajtim i posaqëm.

Arsye e hulumtimit është po ashtu të shiqohet me përkushtim të madhë se cilat janë shkaqet që i kanë shtyrë të miturit e Rajonit të Gjilanit t’i kryejn këto vepra penale, si dhe mundësit eventuale në pengimin dhe parandalimin e kësaj dukurie të dëmshme shoqërore me pasoja të shumta si dhe luftimin e saj me masa efikase të represionit.

Sipas të dhënave nga evidenca e regjistrave te instutucioneve kompetente për përcjelljen e ecurisë së kriminalitetit dhe luftimit të tij shohim se të miturit merren me kryerjen e të gjitha llojeve të veprave penale përfshirë edhe ato më të rënda siç është krimi i organizuar.

Gjatë hulumtimit jemi munduar të ndriqohet një periudhë kohore prej pesë viteve të fundit, duke pasur kujdes në të gjitha procedurat e rëndësishme të cilat i karakterizojnë këto veprime të miturve që nga kryerja e tyre e deri te zbatimi i masave ligjore dhe ekzekutimi i tyre.

4

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

2. Metodat e punës

Metodat e punës kanë një rëndësi të veçantë në trajtimin e kriminalitetit të të miturve pasi që përmes tyre më së miri arrihet të paraqitet kjo dukuri e kriminalitetit.

Duke qenë se kjo lëndë është shumë specifike, edhe metodat e punës janë të shumta dhe të ndryshme, por do t’i ofrohet rëndësi disave si më të rëndësishme. Disa nga metodat që kam përdorur për hulumtimin e kësaj dukurie janë:

a)Materializmit historik – kjo metodë tregon se kriminaliteti i të miturve nuk është lindur rastësisht por që në lindjen e tij kanë ndikuar kushtet ekonomiko shoqërore të regjionit të caktuar, rrethanat shoqëroro politike, si dhe rrethanat kulturoro-historike.

b)Metodat statistikore – kjo metodë e bën të mundur të përcjellim për së afërmi dhe të shiqohen lëvizjet në drejtim të; strukturës, vëllimit dhe dinamikës gjatë periudhës 2007-2011.

Mundë të thuhet se metoda statistikore zë një vend shumë të rëndësishëm edhe në drejtim të përgaditjes dhe krijimit të politikave të mirfillta preventive të orjentuara kundër dukurisë së kriminalitetit në përgjithësi dhe kriminalitetit të të miturve në veçanti.

c)Metodës së krahasimit – përmes kësaj metode janë përcjellur veprimet kriminale te të miturit e rinjë dhe të miturit e rritur, duke parë dallim të theksuar edhe në kryerjen e veprave penale nga këto dy kategori përbrenda të miturve në përgjithësi edhe pse janë me moshë të viteve shumë afër, pastaj duke i krahasuar veprat e kryera në komunat e ndryshme të Rajonit të Gjilanit, dhe brenda tërë vendit tonë, si dhe duke bërë krahasimin edhe me ndonjë periudhë tjetër kohore të këtij lloj kriminaliteti të të miturve.

Ky punim është i strukturuar ashtu që është ndarë në pjesën hyrëse dhe katër kapituj, siç mund të shihet edhe në përmbajtjen e cila ndodhet në fillim të këtij punimi.

Sigurisht që përmes këtyre metodave të punës është menduar se më mirë do të pasqyrohet manifestimi i kësaj dukurie dhe përcjellja e lëvizjeve të saj, gjatë periudhës hulumtuese.

5

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

KAPITULLI I

TRAJTIMI JURIDIKO-PENAL I KRIMINALITETIT TË TË MITURVE NË PËRGJITHËSI

1. Nocioni i kriminalitetit të të miturve

Kriminaliteti i të miturve është një fenomen për të cilin kanë shkruar shumë autorë të cilët edhe kanë dhënë definicione të ndryshme. Në këtë aspekt ata kanë marr në konsideratë veqoritë biologjike, psikologjike dhe sociologjike të cilat i karakterizojnë të miturit këtë dukuri. Së këndejmi ata e kanë trajtuar kriminalitetin e të miturve në aspektin kriminologjikë, kriminalistikë etj.

Në këtë drejtim duhet të përmendim edhe veçoritë dalluese të kësaj kategorie të miturve në kryerjen e veprave penale, në mënyrën e organizimit të tyre nëpër grupe problematike dhe kryerjen e veprave të dëmshme kriminale për shoqërinë, deri te format më të rënda të kriminalitetit.

Me kriminalitetin e të miturve nënkuptojmë tërësin e të gjitha krimeve të kryera në një kohë, hapsirë dhe periudhë të caktuar nga të miturit. Kriminaliteti është dukuri masovike e që përmbledh në vete të gjitha format e krimeve të cilat kryhen në një vend.1

Me kriminalitet të të miturve duhet nënkuptuar sjelljet antiligjore të personave të moshës së mitur. Krimi është veprim konkret dhe manifestohet në cenimin dhe rrezikimin e ndonjë të mire të mbrojtur me norma pozitive të një shteti. Siç shihet kompleksiteti i kesaj dukurie ka bërë që të kemi edhe shumë përkufizime të cilat janë sa të rëndësishme, po aq dhe të veçanta në perkufizimin e çështjes.2 Përkufizimet e Kodit Penal për të Mitur të Kosovës, për disa terma të rëndësishëm në kriminalitetin e të miturve.

1.Termi-“Fëmijë’’ – përcakton personin që nuk e ka mbushur moshën 18 vjeçare.3

2.Termi “I mitur’’ – përcakton personin ndërmjet moshës 14-18 vite. 4 ‘’Kryerës i krimit’’ – konsiderohët përsoni i cili e ka kryer krimin, respektivisht personi që e kryen veprën penle quhët subjekt i veprës penale.5 ‘’Vepra penale’’ – paraqet veprimin ose mosveprimin me të cilin rrezikohet ose cenohët një e mirë e mbrojtur me Kod Penal, apo dispozitë tjetër penale pozitive.6

1Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq 21.

2Latifi V. mediat nga takimi i projektit ‘’Preventiva e delikuencës, mbajtur në Prishtinë 12. shkurt 2004

3Kodi i Drejtësisë për të Mitur, Neni, 2.1, parag. 1. 1.

4Po, aty neni 2.1 parag. 1.2.

5Salihu I. E drejta penale,Pjesa e Përgjithëshme,Prishtinë, f. 129.

6Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq 21.

6

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

2. Kategorizimi ligjor dhe përgjegjësia penale e të miturve

Nëse meret parasysh mosha, kryerësit e veprave penale ndahen në; persona madhorë, fëmijë dhe të mitur. Ndaj tyre siç dihet nuk mund të zbatohet asnjë sanksion penal pa mar parasyshë se qfarë vepra penale kanë kryer. Pra këta janë jasht interesit të së drejtës penale, por ata duhët të trajtohen në mënyrë të kujdesshme nga ana e organit të kujdestarisë. 7

E drejta penale në Kosovë të mitur i konsideron personat prej 14 - 18 vjeq dhe ata i ndan në dy grupe;

1)Në grupin e parë bëjnë pjesë të miturit prej 14-16 vjeq të cilët quhen,’’të miturit e rinjë’’, ndaj të cilëve nga ana ligjore mund të shqiptohen vetëm masa edukuese pavarësisht llojin e veprave penale që kryejn.

2)Në grupimin e dytë bëjnë pjesë të miturit prej 16-18 vjeq që quhen, ‘’ të miturit e rritur’’, ndaj të cilëve gjithashtu zbatohen masat edukuese, por përjashtimisht mund të u shqiptohët edhe dënimi – burgim për të mitur – si

lloj i veçant i denimit në kushtet e parapara me ligjin penal.

Pra siç shihet ndaj të miturve në përgjithësi mund të shqiptohen nga gjykata masa edukuese, kurse të miturve të rritur siç pamë përjashtimisht për vepra penale të rënda mund t’u shqiptohet dënimi me burgim për të mitur.

2.1 Përgjegjësia penale për të mitur

Sipas legjislacionit penal pozitiv në Kosovë nuk është i përgjegjshëm kryerësi i një vepre penale, pa mar parasyshë se a është madhor apo i mitur, i cili në kohën e kryerjes së veprës penale nuk mund ta kuptoj rëndësin e veprës së kryer, apo nuk ka mundësi të kontrolloj sjelljet e veta për shkak të ndonjë sëmundje, qoftë e përkohshme apo kronike, apo zhvilimit jo të mjaftueshëm mendor.

Legjislacioni pozitiv aktual konsideron penalisht të papërgjegjshëm përsonin që nuk ka mbushur 14 vjet, ose personat që kanë mbushur moshën 14 vjeqare, por që veprën penale e kanë kryer në gjendje paligjshshme.

Legjislacioni penal e rregullon përgjegjësinë penale te të miturit e grupmoshave të ndryshme, së këndejmi ;

Të miturit 14-16 vjeq ose të miturit e rinjë penalisht i konsideron të përgjegjshëm por i favorizon shumë në sanksione duke parashikuar shqiptimin e masave të diversitetit dhe masave edukuese assesi denime tjera.

Të miturit 16-18 vjeq ose të miturit e rritur, të cilët konsiderohen të përgjegjshëm e ndaj të cilëve parimisht shqiptohen masa edukuese, kurse me rastet e veprave penale të rënda mund t’u shqiptohet denimi burgim për të mitur.

7 Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004, fq. 31.

7

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Natyrisht që përgjegjësia vlerësohet edhe nga këndëvështrimi i faktorëve tjerë, dhe nga format e fajit si: dashja apo pakujdesia etj.

Një përson konsiderohet penalisht i përgjegjshëm-atëher kur në kohën e kryerjes së veprës ka qenë i përgjegjshëm (d.m.th. ka pasur asi veti – cilësi psikike që e bëjnë të mundshme ta kuptoj rëndësin e veprës dhe t’i kontrolloj sjelljet e veta) dhe i fajshëm (d.m.th. kur ndaj veprës së kryer ka pasur asi qëndrimi apo raporti i cili e bën të mundshme që t’i ngarkohet vepra, përkatsisht kur veprën e konsideron si të vetën).8

Personi i mitur i cili ka kryer atë veprim mund të ndiqet penalisht e t'i shqiptohet masa e diversitetit masa edukative dhe burgu për të mitur.9

3. Sanksionet penale ndaj të miturve

Përmes sanksioneve penale i tërheqet vërejtja të miturit për faktin e kryerjes së veprës penale si dhe synohet të ushtrohet trajtimi ndaj tyre me qëllim të edukimit, rehabilitimit dhe zhvillimit të drejtë.10

Së bashku me disa prej sanksioneve penale të mituve u caktohen edhe detyrime të veçanta të cilat ata janë të obliguar t’i përmbushin.

Në Kodin e Drejtësisë për të Mitur janë paraparë masat që mund të shqiptohen ndaj të miturit.Të tilla janë;

a)Masat e diversitetit dhe

b)Masat edukative.11

Krahas kësaj ky Kod ka parashikuar dënimet që mundë të shqiptohen ndaj të miturve .të tilla jan:

a) Gjoba, b) Urdhëri për punë në dobi të përgjithshme, dhe c) Burgimi për të mitur.12

Përveq masave dhe dënimeve kryerësve të mitur të veprave penale mund tu shqiptohen edhe masat e trajtimit të detyrueshëm dhe dënimet plotësuese. E rëndësishme është që ndaj të miturve që nuk kanë mbushur moshën 16 vjeq pra të miturve të rinjë mund të shqiptohen vetëm masat e diversitetit dhe masat edukative.

3.1 Masat e diversitetit

Masat e diversitetit janë masa të cilat i parashohin dhe zbatojnë shtetet bashkëkohore në legjislacionet e tyre penale,13 për të mitur. Duhet theksuar faktin se edhe edhe legjislacioni jonë penal i parasheh këto masa.

8Salihu I. E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq. 261 – 262.

9Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 29-30.

10Hajdari A. Sistemi i drejtësisë për të mitur, Prishtinë, 2010, fq. 25.

11Po, aty. fq. 26.

12Kodi i Drejtësis për të Mitur, neni 7, parag. 2.

13Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 47.

8

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Këto masa sipas rekomandimit të akteve respektive ndërkomnëtare (Rregullat e Tokios dhe rregullat e Pekinit) i parasheh Kodi i drjejtësisë për të Mitur .

Këto janë masat më të lehta të cilat u shqiptohën të miturve. Gjatë shqiptimit të këtyre masave gjykatat marrin parasysh nevojën e të miturit për shkollim ose aftësim profesional.

Qëllimi i masave të diversitetit është përcaktuar në Kodin Penal.Së këndejmi, ’’qëllimi i masave të diversitetit është të parandalojë, kur është e mundur, fillimin e procedures ndaj kryerësit të mitur, të ndihmoj në rehabilitimin pozitiv dhe riintegrimin e të miturit në bashkësin e tij me qëllim të parandalimit të sjelljes recidiviste.’’14

Këto masa e mundësojnë rehabilitimin e të miturit, pa e maltretuar nëpër procedura të gjykatës dhe duke mos e shkëputur kontinuitetin e tij nga shkollimi dhe nevojat tjera të tij. Këto masa burimin e kanë edhe nga dokumente ndërkombëtare veqanrisht në Rregullat e Pekinit, të cilat rekomadojnë që të zbatohen si masa penale për të mitur.

Kushtet për shqiptimin e masave të diversitetit kanë të bëjn me dy lloj kritere; lloji i parë-ndërlidhet me veprën e kryer, kurse lloji i dytë-me kryerësin e mitur. Gjithashtu janë paraparë edhe kushtet që duhët të plotësohën për shqiptimin e këtyre masave të diversitetit, e që ndërlidhen me veprën e kryer. Së këndejmi masa e diversitetit mund të shqiptohet ndaj të miturit i cili ka kryer vepër penale për të cilën është parapar dënimi me gjobë apo dënimi me burgim deri 3 vjet, ose për veprën penale të kryer nga pakujdesia për të cilën është paraparë dënimi deri në 5 vjet burgim, me përjashtim të atyre të cilat si pasoj sjellin vdekjen.15

Në Kodin e Drejtësisë për të Mitur janë paraparË gjithësejt tetë lloje të masave të diversitetit të cilat të cilat mund të shqiptohen ndaj kyerësve të mitur.Të tilla janë;

1.Pajtimi ndërmjet kryerësit të mitur dhe palës së dëmtuar, duke përfshirë edhe kërkimfaljen nga i mituri ndaj palës së dëmtuar;

2.Pajtimi ndërmjet të miturit dhe familjes së tij;

3.Kompensimi i dëmit palës së dëmtuar përmes marrëveshjes së ndërsjellë. ndërmjet viktimës, të miturit dhe përfaqësuesit të tij ligjor, në përputhje me situatën financiare të të miturit;

4.Vijimi i rregullt në shkollë;

5.Pranimi i punësimit apo aftësimit në një profesion adekuat me aftësitë dhe shkathtësitë e tijë;

6.Kryerja e punës pa pagesë në dobi të përgjithshme në pajtim me aftësinë e kryerësit të mitur për kryerjen e punës së tillë;

7.Edukimi në rregullat e trafikut; dhe

8.Këshillimi psikologjik.16

Kur gjykatësi për të mitur ose prokurori i shtetit shqipton masën e diversitetit, shërbimit sprovues kompetent ia dërgon aktvendimin për ekzekutimin e masës

14Po, aty, fq. 48.

15Po, aty, fq. 48-49.

16Po, aty, fq. 51

9

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

adekuate. Sipas autorizimit ligjor gjykata e cila e ka shqiptuar masën e diversitetit, e mbikqyrë ekzekutimin e saj.

Në vijim do të paraqitet numri i të miturve ndaj të cilëve janë shqiptuar masat e diversitetit gjatë periudhës 2007-2011 në Rajonin e Gjilanit, nga prokuroritë e shtetit dhe gjykatat kompetente.

 

 

 

Gjinia

 

Nacionaliteti

 

 

 

 

 

 

Dënimet dhe

 

 

 

 

 

 

 

 

Orët e punës

 

Në egzekutim

 

Të perfunduara

Pa zbatuara

masat alternative

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Të bartura

 

Te mitur

Madhorë

M

 

F

Shqiptar

sërb

Të tjerë

Gjithsejt

I )MASAT E

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DIVERSITETIT

414

 

396

 

18

406

7

1

 

403

11

10

82

28

a)kryerja e punës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

pa pagesë në dobi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

te përgjithshme në

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

pajtim me aftësit e

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

kryerësit te mitur

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

prej 10-60 orë

123

 

117

 

6

112

5

 

100

4

 

1

3

1

b)Pajtimi ndërmjet

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

të miturit dhe

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

familjes së tij

18

 

16

 

2

18

-

 

 

1

 

 

1

 

c)Kompensimi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dëmit pales së

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

demtuar

23

 

22

 

1

23

 

 

 

3

 

1

1

2

d)Vijim i rregullt i

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

shkollës

60

 

56

 

4

60

-

 

 

14

3

3

8

3

C)Pajtimi në mes

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

të kryerësit të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

mitur me palën e

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dëmtuar

101

 

97

 

4

100

1

 

 

79

 

1

60

19

d) Edukimi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

rregullat e trafikut

68

 

67

 

1

18

 

 

 

9

 

2

9

 

dh)Këshilla

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

psikologjike

21

 

21

 

-

19

1

1

 

3

 

2

 

3

Gjithsej

414

 

396

 

109

4

7

1

100

113

3

10

82

28

Sipas të dhënave të kësaj tabele17 rezulton se këto masa janë shqiptuar ndaj 414 kryerësve të mitur. Si masa që jan shqiptuar më shumë janë ; kryerja e punës pa pagesë në dobi të përgjithshme në pajtim me aftësinë e kryerësit të mitur prej 10-60 orë edhe atë në 123 raste ose 29.71%, pastaj pajtimi ndërmjet kryerësit të mitur dhe palës së dëmtuar duke përfshirë edhe kërkimfaljen ndaj 101 kryerësve të mitur ose 24.39%. Nga aspekti gjinor dominojn meshkujt me 396 raste ose 95.65%, kurse 18 ose 4.35% ishin femra. Sipas etnicitetit 406 kryerës ose 98.06% shqiptarë, 7 kryerës ose 0.96% sërb, 1 kryerës rom ose 0.24% etj.

17 Tabela e pasqyruar më lart përfshinë evidencat e organit të Shërbimit Sprovues për kryerësit e mitur ndaj të cilëve janë shqiptuar masat e diversitetit nga Prokuroria Komunale dhe Prokuroria e Qarkut dhe Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut të Gjilanit gjatë viteve 2007-2011

10

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

3.2 Masat edukative

Të miturit duhet të trajtohen si viktima e jo si kriminel sado që sjelljet e tyre të jenë të rrezikshme, por nuk do te thotë se duhet të fallen për sjelljet e tyre, por duhet të trajtohen më mirë gjatë rrjedhës se procedurës, dhe të zgjedhën masat më adekuate që duhen të aplikohen ndaj tyre. 18

Masat edukative – përmirësuese janë sanksione kryesore të veçanta penale kanë për qëllim në radhë të parë pengimin e veprimit kriminal të të miturve por Edhe riedukimin risocalizimin dhe përgaditëjen për jetë të miturve pas ekzekutimit të tyre.

Pra qëllimi i masave edukative është që të kontribojnë në rehabilitimin dhe Zhvillimin adekuat të kryersëve të mitur, duke ofruar mbrojtje, ndihmë dhe mbikqyrje, duke siguruar edukim dhe aftësim profesional, duke zhvilluar përgjegjësinë personale, duke i ndaluar nga sjelljet recidiviste”.19

Kodi i Drejtësisë për te Mitur i ka paraparë tetë lloje të masave edukative.20 Masat edukative janë:

I. Masat disiplinore:

1.Qortimi gjyqësor, dhe

2.Dërgimi i të miturit në qendrën disiplinore. II. Masat e mbikqyrjes së shtuar:

1.Masat e mbikqyrjes së shtuar nga ana e prindit, prindit adaptues ose kujdestarit të të miturit,

2.Mbikqyrja e shtuar nga ana e familjes tjetër, dhe

3.Mbikqyrja e shtuar nga ana e organit të kujdestarisë.

III.Masat institucionale-edukative:

1.Dërgimi i të miturit në institucionin edukativ;

2.Dërgimi i të miturit në institucion edukues-korrektues, dhe

3.Dërgimi i të miturit në institucionin e kujdesit të posaqëm.

Masat edukative konsiderohen masat themelore në kuadrin e masave dhe dënimeve të zbatueshme ndaj të miturve.

Rrjedhimisht vend të rëndësishëm duhet kushtuar edhe gjetjes së masës adekuate me qëllim të mbrojtjes sa më të mirë të miturve, dhe duke i aftësuar ata gjatë qëndrimit nëpër instutucione të veçanta, si dhe duke zhvilluar përgjegjësinë përsonale në mënyrë që në të ardhmen të bëhen qytetar të disiplinuar dhe respektojnë ligjin dhe normat morale të shoqrisë e jo recidivistë.

18Latifi V. Fenomenologjia dhe struktura e delikuences së mitur dhe luftimi i saj ne KSA të Kosovës, “Përparimi”, nr. 4 1988 Prishtinë, fq 383

19Hajdari A Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 53

20Po, aty, fq. 54-56.

11

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

3.2.1Masat disiplinore

Masat disiplinore ndaj të miturve konsiderohen masat më të lehta edukative që mund të shqiptohen ndaj kryesve të mitur të veprave penale.21 Këto masa kryesisht shqiptohen për vepra të lehta penale, dhe nga pakujdesia.këto masa janë; qortimi gjyqësor dhe dërgimi në qendrën disiplinore.

a)Qortimi gjygjësor, – Kur i mituri kryen vepër penale të lehtë dhe gjykata22 mendon se është e mjaftueshme si masë për t’ia tërhequr vërejtjen të miturit në të ardhmen të mos përsëris veprat e tilla ajo ia shqipton këtë masë disiplinore.

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat lidhur me shqiptimin e qortimit gjyqësor ndaj të miturve gjatë periudhës 2007-2011 në Rajonin e Gjilanit.

 

 

 

Kryerësit e mitur

 

 

 

 

Masa edukative-disiplinore

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjinia

Nacionaliteti

 

 

Qortimi gjyqësor

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

M

 

F

Shqip.

Serb

 

Tjerë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

56

55

 

1

56

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2008

24

24

 

-

24

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2009

71

70

 

1

7o

1

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2010

9

9

 

-

9

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2011

5

5

 

-

5

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej

165

163

 

2

164

1

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nga kjo tabelë 23 rezulton se në Rajonin e Gjilanit gjatë periudhës 2007-2011 ndaj të miturve janë shqiptuar nga gjykatat komunale dhe e qarkut 165 masa disiplinore, të qortimit gjyqësor – ose 20.39% .

b)Dërgimi në qendrën disiplinore – Edhe dërgimi në qedrën disiplinore përfaqëson masë insitucionale të lehtë që shqiptohet, për vepra penale të lehta.Në këto raste i mituri dhe dërgohen në qendër disiplinore për të ndikuar pozitivisht në zhvillimin e tij dhe në evitimin e sjelljeve negative24

3.2.2Masat e mbikqyrjes së shtuar

Masat e mbikqyrjes së shtuar janë masa të karakterit jasht instuticional, që kanë rëndësi të madhe në pengimin dhe luftimin e kriminalitetit të të miturve pa e privuar atë nga liria dhe pa e izoluar nga mjedisi i tij, këto përfaqësojnë llojin më të shpeshtë të masave edukative që u shqiptohen kryerësve të mitur të veprave penale.25 Në vazhdim do të flitet për këto masa veq e veq.

21Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 57.

22Po, aty, fq. 58.

23Pasqyrë tabelare mbi masën edukative të mbiqyrjes së shtuar nga ana e prindit,prindit adoptues ose kujdestarit të shqiptuara nga Gjykata Komunale dhe e Qarkut të Rajonit të Gjilanit

për vitet 2007-2011.

24Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 58.

25Po, aty, fq. 60.

12

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

a) Mbikqyrja e shtuar nga ana e prindit, prindit adoptues ose kujdestarit të të miturit – Për shqiptimin e masës së mbikqyrjes së shtuar nga ana e prindit,prindit adoptues ose kujdestarit të të miturit duhet të plotësohen dy kushte: Kushti i parë është që vepra penale të jetë kryer për shkak të mos ushtrimit të mbikëqyrjes dhe edukimit nga ana e prindërve, adoptuesit, apo kujdestarit. Kushti i dytë është se kjo masë edukative mund të shqiptohet nëse konstatohet se prindërit,prindi adoptues apo kujdestari i të miturit kanë mundësi dhe aftësi ta ushtrojnë mbikëqyrjen dhe edukimin e tij.26 Qëllimi i mbikëqyrjes është të zvogëloj sjelljet e paligjshme të sërishme dhe t’i ndihmoj integrimit të të miturit në shoqëri në një mënyrë që e minimizon dëshirën për t’iu kthyer krimit.27

Në tabelën vijuese do të paraqiten të dhënat për shqiptimin e masës educative të mbikqyrjes së shtuar nga ana e prindi, prindit adoptues ose kujdestarit të të miturit në Rajonin e Gjilanit gjatë periudhës 2007-2011.

 

Masa edukative

 

 

 

Kryerësit e mitur

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mbikqyrja e shtuar nga ana e prindit, prindit

Gjinia

 

 

Nacionaliteti

 

 

adoptues ose kujdestarit

 

 

 

 

 

 

 

 

 

M

 

F

 

Shqip.

 

Serb

Tjerë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

74

73

 

1

 

73

 

1

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2008

43

3

 

-

 

-

 

-

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2009

22

2

 

-

 

22

 

-

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2010

117

16

 

1

 

115

 

2

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2011

92

91

 

1

 

91

 

1

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej

348

345

 

3

 

344

 

4

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nga tabela28 e mësipërme vërejm se gjatë periudhës hulumtuese 2007-2011 gjykatat kanë shqiptuar këtë masë edukative ndaj kryerësve të mitur të veprave penale, në 348 raste 43.01%. Në kuadër të masave edukative brenda pesë viteve, më së tepërmi në vitin 2010 ndaj 117 të miturve të dënuar për vepra të kryera penale. Kjo masë gjatë periudhës hulumtuese është shqiptuar në 345 raste ndaj mashkujve dhe në 3 raste ndaj kryerësve të mitur femra, dhe ndaj 344 të miturve shqiptarë dhe 3 sërb.

b)Mbikqyrja e shtuar nga ana e familjes tjetër – Masa e mbikëqyrjes së shtuar në familjen tjetër zakonisht shqiptohet në rastet kur në familjen e

personit të mitur nuk ka kushte për zbatimin e masës së mbikëqyrjes së shtuar nga ana e prindit, prindit adoptues ose kujdestarit. Kjo ndodhë në rastet kur për shkaqe objektive prindërit, adoptuesi apo kujdestari nuk

26Salihu I. E drejta penale për të mitur, Prishtinë, 2005 faqe, 42-44

27Rregullat Standarde Minimale per Masat jo ndeshkimore (Rregullat e Tokios), rezoluta 45/110 të datës

14dhjetor 1990.

28Shih pasqyrën tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur të gjykatave komunale dhe e qarkut të Rajonit të Gjilanit për vitet 2007-2011.

13

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

janë në gjendje ta ushtrojnë zbatimin e kësaj mase dhe atë për shkakë të pa aftësisë fizike dhe psikike, si p. sh. për shkak te sëmundjeve te ndryshme, kur gjenden jashtë shtetit, janë duke mbajtur dënimin me burgim etj, ose edhe për shkak të rrethanave personale të tyre (janë alkoolist, narkoman etj).29 Me vendimet e saj familjes tjetër, gjykata i cakton obligime të cilat obligohet ajo t’i përmbushë. Ato obligime kanë të bëjn me edukimin, shkollimin, dhe mbikëqyrjen e personit të mitur etj. Kjo masë edukuese nuk mund të zgjasë më pak se tre muaj dhe më gjatë dy vjet.30 Sipas të dhënave statistikore të përdorura nuk është shqiptuar në asnjë rast nga gjykatat e Rajonit të Gjilanit

c)Mbikqyrja e shtuar nga organi i kujdestarisë – sipas nenit 25 të kodit të drejtësisë për të mitur, masa e mbikëqyrjes së shtuar nga organi i kujdestarisë shqiptohet nga gjykata pas dëgjimit të prindit, prindit adoptues apo kujdestarit, kur ajo konstaton se personat e përmendur nuk janë në gjendje të ushtrojnë mbikëqyrjen e shtuar ndaj të miturit dhe kur një masë e tillë është në interesin më të mirë të miturit. Gjatë ekzekutimit të kësaj mase i mituri edhe më tej mbetet në mjedisin e familjes së vetë. Gjatë ekzekutimit të kësaj mase, gjykata i cakton detyra të caktuara organit të kujdestarisë të cilat kanë të bëjnë me mbikëqyrjen e ekzekutimit të kësaj mase nga i mituri, lehtësimin e qasjes në arsimimin profesional dhe punësimin; sigurimin e largimit të miturit nga çfarëdo ndikimi negativ; lehtësimin e qasjes në kujdes shëndetësor; ofrimin e zgjidhjeve të

mundshme lidhur me problemet që mund të shfaqen te i mituri dhe detyra

të tjera që mund të caktoj

gjykata me interes për të miturin.31

Gjatë ekzekutimit të kësaj mase

është obligim i

gjykatave,

zyrave të

prokurorive, shkollave dhe institucioneve të tjera që të ndihmojnë dhe bashkëpunojnë me organin e kujdestarisë gjatë ekzekutimin të kësaj mase edukative.

 

 

 

 

 

Kryrësit e mitur

 

 

Masa edukative

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjinia

 

Nacionaliteti

 

Mbikqyrja e shtuar nga organi i kujdestarise

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

M

 

F

 

Shqip.

Serb

 

Tjerë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

6

6

 

-

 

6

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2008

5

4

 

1

 

6

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2009

2

2

 

-

 

2

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2010

11

10

 

1

 

10

1

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2011

22

21

 

1

 

20

2

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej

46

43

 

3

 

43

3

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

29Halili R. Penologjia, Prishtinë, 2005, fq. 261.

30Gashi R. Ekzekutimi i masave dhe denimeve ndaj të miturve (Me Ligjin Penal për të Mitur) Dispensë Prishtinë, 2007, fq.22.

31Halili R. Vep. e cit, fq. 262.

14

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Sipas të dhënave të kësaj tabele32 rezulton se, kjo masë është shqiptuar nga gjykatat e Rajonit të Gjilanit gjatë periudhës 2007-2011 është shqiptuar ndaj 46 kryerësve të mitur 5.68 %. Siq rezulton kjo masë është shqiptuar ndaj 43 kryerësve të mitur të gjinisë mashkullore dhe ndaj 3 kryerësve të gjinisë femërore, ndaj 43 kryerësve të përkatësisë nacionale shqiptare dhe ndaj 3 miturve sërb.

3.2.3 Masat institucionale

Masat edukative institucionale shqiptohen ndaj kryerësve të mitur të veprave penale ndaj të cilëve duhet ndërmarr masa afatgjate të edukimit, rehabilitimit dhe trajtimit.33

Zakonisht masat institucionale aplikohen ndaj personave të mitur që kanë kryer vepra penale të rrezikshme, e nga ana tjetër, personaliteti i tyre me qëllim përmirësimi kërkon të ndërmerren disa metoda dhe mjete te posaçme te riedukimit dhe risocializimit.

Vendosja e personave të mitur në ente dhe institucione të veçanta arsyetohet edhe me faktin se ambienti jetësor i deritanishëm ndaj tyre ka kultivuar ndikim negativ dhe vlerësohet se është e domosdoshme që ata të largohen edhe në mënyrë fizike për një kohë te caktuar nga ai ambient, me qëllim të eliminimit të ndikimeve të tilla dhe krijimit te shprehive e vetive te reja konstruktive.

a) Dërgimi në institucionin edukativ – Sipas nenit 27 të Kodit të Drejtësisë për të Mitur, kjo masë edukative u shqiptohet atyre të miturve te cilve u nevojitet mbikëqyrje e plotë nga edukatori adekuat dhe kur masa e tillë është në interesin më të mirë të miturit. Lidhur me kohëzgjatjen e kësaj mase, gjykata nuk vendos gjatë marrjes se vendimit, por më vonë kuptohet kjo, varet nga procesi i riedukimit dhe përmirësimit të përsonave të mitur. Kjo masë ekzekutohet nën mbikëqyrjen e Shërbimit Sprovues competent. Kjo masë gjatë periudhës 2007-2001 nga gjykatat e Rajonit të Gjilanit nuk është shqiptuar në asnjë rast.

b) Dërgimi në institucionin edukativo-korrektues – Dërgimi në institucionin edukativo-korrektues është masë më e rëndë institucionale, e cila mund t’i shqiptohet të miturit.34 Gjatë ekzekutimit të kësaj mase, veçmas theksohet se personave të mitur duhët t’u sigurohen kushte për riedukim, arsimim dhe trajtim të specializuar.Programi individual i trajtimit të të miturit duhet të jetë rezultat i një pune të përbashkët të ekipit multidisiplinarë, në të cilën janë të përshirë ekspertë të ndryshëm të institucionit korrektues. Kjo masë institucionale mund të zgjatë prej një viti deri në pesë vjet (neni 28 paragrafi 3).

32Shih; pasqyrën tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata komunale dhe e Qarkut e Rajonit të Gjilaitpër vitet 2007-2011.

33Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 71.

34Po, aty, fq. 73.

15

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Në vijim do të paraqitet ecuria e shqiptimit kësaj mase edukative për kryerësit e mitur nga Gjykata komunale dhe ajo e Qarkut të Gjilanit për periudhën 2007- 2011.

 

 

 

 

 

Kryrësit e mitur

 

 

 

 

Masa edukative

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjinia

 

Nacionaliteti

 

Dërgimi në institucionin edukativo-korrektues

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

M

 

F

 

Shqip.

 

Serb

 

Tjerë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

17

17

 

-

 

17

 

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2008

43

42

 

1

 

43

 

-

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2009

86

85

 

1

 

83

 

1

 

2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2010

77

76

 

1

 

75

 

1

 

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2011

37

35

 

-

 

34

 

-

 

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej

260

257

 

3

 

255

 

2

 

3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nga kjo pasqyrë tabelare35 rezulton se gjatë periudhës 2007-2011 gjykatat të Rajonit të Gjilanit e kanë shqiptuar msën e dërgimit në institucionin edukativo- korrektues ndaj 260 kryerësve të mitur. Siq rezulton më së shumti kjo masë është shqiptuar në vitin 2009, kur kjo masë shqiptohet ndaj 86 kryerësve të mitur të Rajonit të Gjilanit në periudhën 2007-2011, ndërsa më pak në vitin 2007 dhe atë kundër 17 kryerësve të mitur. Sipas këtyre të dhënave kjo masë është shqiptuar ndaj 257 të miturve mashkuj, dhe ndaj 3 kryerësve femra , dhe ndaj 255 të miturve shqiptar ndërsa ndaj 2 të miturve sërb, dhe 3 të përkatësive tjera nacionale.

c)Dërgimi në institucionin për kujdes të posaçëm – Masa edukative e dërgimit në institucionin për kujdes të posaçëm i shqiptohet përsonit të mitur i cili ka kryer vepra penale për shkak të çrregullimeve dhe ngecjeve të tij bisopsikike dhe kur kjo është në interesin më të mirë të të miturit. Çdo i mitur i cili vuan nga sëmundjet mendore, duhet të shërohet në një institucion të specializuar, dhe të pavarur mjekësor. Në këto raste duhët të ndërmerren masa në marrëveshje me agjencitë përkatëse, për të siguruar çdo vazhdim të nevojshëm të përkujdesjes shëndetësore, mendore pas lirimit.36 Mirëpo, në

pajtim me nenin 29 të Kodit Penal për të Mitur, gjykata që e ka shqiptuar këtë masë, është e obliguar që çdo gjashtë muaj ta rishikoj nevojën për qëndrimin e mëtejshëm të të miturit në institucionin e kujdesit të posaçëm, e veçmas kur i mituri arrin moshën tetëmbëdhjetë vjeçare.

3.3 Dënimi me burgim për të mitur

Ky dënim me burgim është lloji më i rënd i dënimeve që mund tu shqiptohet të miturve, ky dënim shqiptohet vetëm përjashtimisht dhe atë vetëm për rastet e

35Shih; pasqyrën tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata komunale dhe e Qarkut në Rajonin e Gjilanit gjatë periudhës 2007-2011.

36Shih; Rregullat e Kombeve te Bashkuara per Mbrojtjen e te Miturve që janë privuar nga liria, Rezuluta nr. 45/113 të datës 14 dhjetor 1990, H, 49.

16

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

kryerjes së veprave penale shumë të rënda dhe vetëm atëher kur plotësohen të gjitha kushtet të parapara me ligj për shqiptimin e tij. 37

Në nenin 34 të Kodit të Drejtësisë për të Mitur, në krahasim me ligjin e aplikuar deri më tash, kohëzgjatja e burgut për të mitur është paraparë në dy variante dhe atë:

a)Gjykata mundë të shqiptoj dënimin me burgim për të mitur, ndaj kryerësit të mitur i cili ka arritur moshën 16 vjeqare, për veprat penale për të cilat parashihet dënimi me burgim mbi 5 vjet, në rastet kur shqiptimi i masës edukative nuk do të ishte adekuat për shkak të peshës së veprës penale, pasojave të saj dhe shkallës së përgjrgjesis penale.38 si dhe

b)Maksimumi i burgimit për të mitur është 10 vjet për veprat të rënda penale të dënueshme me burgim afatgjatë, ose kur i mituri ka kryer së paku dy vepra penale në bashkim, ku secila është e dënueshme me burgim prej më shumë se 10 vjet.39

Të miturit mund t’i shqiptohet dënimi me burgim në kohëzgjatje prej 6 muaj deri në 10 vjet. Shqiptimi i dënimit bëhet në muaj dhe vite të plota. Me rastin e vendosjes për kohëzgjatjen e burgimit për të mitur gjykata, merr parasyshë të gjitha rrethanat lehtësuese dhe rënduese të parapara në nenin 33 parag.3 të këtij Kodi të drejtësisë për të mitur .

Gjykatat e Rajonit të Gjilanit këtë dënim gjatë periudhës 2007-2011 e kanë shqiptuar në 38 raste. Ky dënim është shqiptuar vetëm për rastet e kryerjes së veprave penale të rënda si; vrasje, tentative të vrasjes etj.Dënimi më i rëndë i shqiptuar për një kryerës ka qenë 9 vjet burgim-për një vrasje të rëndë, ndaj një të mituri të Komunës së Vitisë, dhe atë për vrasje të kryer me paramendim për motive shumë të ulëta njerëzore. Prandaj mund të themi se vërtet ka nevoj që t’i kushtohet kujdes i veçant këtij brezi të miturve pasi që për shkak të moshës dhe vetive bio-psikike të tyre janë vërtet në situatë kur kjo për ta është e nevojshme.

37Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 85

38Po, aty, fq. 86

39Po, aty, fq. 88

17

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

KAPITULLI II

KARAKTERISTIKAT FENOMENOLOGJIKE TË KRIMINALITETIT TË TË MITURVE

1.Kuptimi i fenomenologjisë kriminale në përgjithësi dhe i kriminalitetit të miturve në veçanti

Duke parë fenomenin e kriminalitetit të të miturve në rritje shumë autorë u morën më këtë problematikë dhe kështu kontribuan që kjo qështje të shtjellohet në mënyrë më të përgjithshme, por gjithashtu u pa se kjo dukuri është çështje shumë specifike me veqori të veçanta. 40

Pjesa më e madhe e autorëve që e kanë trajtuar problemin e fenomenologjisë kriminale, theksojnë se ajo është shkencë mbi manifestimin e krimit. 41

Ernest Selig mendon se fenomenologjia kriminale duhet të merret me studimin dhe analizën e tipave të kriminelve të ndryshëm, me kriminelët profesional, me mënyrën e sjelljes së posaçme të tyre me analizën dhe studimin e zhargonit të tyre të veçant të komunikimit etj. Autori Hans Gros mendon se fenomenologjia kriminale duhët të merret me simptomet e jashtme të kriminalitetit.

Aspektet më të rëndësishme fenomenologjike të kriminalitetit të të miturve të cilat duhët të shtjellohen janë: vëllimi dhe dimensionet e kriminalitetit të të miturve, dinamika e kriminalitetit të të miturve, shtrirja territoriale e kriminalitetit të të miturve si dhe vetitë personale të kryerësve të mitur të sjelleve kriminale42 .

2. Vëllimi i kriminalitetit të të miturve

Me vëllim të kriminalitetit nënkuptohet përhapja e krimit në aspektin kuantitativ e pranisë së tij në shoqëri apo në një rajon të caktuar, duke mbledhë shënime dhe duke i prezentuar ato.43

Përcaktimi i vëllimit të kriminalitetit varet nga shumë faktorë. Kjo varet nga përkufizimi i kësaj forme të kriminalitetit ”vëllimi i saktë i një forme të kriminalitetit që paraqitet në çdo shoqëri, pa marrë parasyshë evidentimin formal, gadi që nuk mund të dihet sepse, ai kurrë nuk evidentohet plotëshisht, për shkak të rrethanave të ndryshme”44

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat e kryerësve të mitur të veprave penale, duke u marrë për bazë kriteri i sanksionit penal të shqiptuar ndaj tyre për

40Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq. 71

41Po, aty, fq. 71

42Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 81.

43Po, aty, fq. 81

44Halili R. Vep. e cit, fq. 84.

18

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

periudhën 2007-2011, për Rajonin e Gjilanit.Këtu fillimisht do të prezantohen të për personat e mitur të dënuar nga Gjykata Komunale e Gjilanit, dhe atë lloji i dënimit dhe masave të shqiptuara për periudhën 2007-2011.

Lloji i dënimit

 

V

i t e

t

 

 

 

 

 

 

2007

2008

2009

2010

2011

 

 

 

 

 

 

 

Me Gjobë

2

1

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Me kusht

-

-

-

-

1

 

 

 

 

 

 

5-30 ditë

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

1-2 muaj

-

--

-

-

-

 

 

 

 

 

 

2-6 muaj

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

6-12 muaj

1

1

1

2

 

 

 

 

 

 

 

1-2 vjet

2

2

2

2

 

 

 

 

 

 

 

2-5 vjet

-

1

2

-

-

 

 

 

 

 

 

5-10 vjet

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Masat disiplinore

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Masat e mbikëqyrjes së shtuar

76

39

14

122

104

 

 

 

 

 

 

Masat e Enteve

15

41

83

73

36

 

 

 

 

 

 

Qortimi Gjyqësor

56

24

71

9

5

 

 

 

 

 

 

Dërgimi në qendër disiplinore

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Detyrimet e veçanta lidhur me masat e

-

-

-

-

-

mbikëqyrjes se shtuar

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Puna në dobi të përgjithshme

19

24

36

36

7

 

 

 

 

 

 

Gjithsej:

171

133

207

244

153

 

 

 

 

 

 

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat për personat e dënuar të mitur nga Gjykata e Qarkut e Gjilanit,dhe atë lloji i dënimit dhe masave të shqiptuara për periudhën 2007-2011.

19

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Lloji i dënimit

 

V i

t e t

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

2008

2009

2010

2011

 

 

 

 

 

 

Me Gjobë

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Me kusht

-

1

2

-

-

 

 

 

 

 

 

5-30 ditë

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

1-2 muaj

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

2-6 muaj

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

6-12 muaj

-

-

-

2

-

 

 

 

 

 

 

1-2 vjet

-

1

4

8

-

 

 

 

 

 

 

2-5 vjet

-

-

1

4

-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5-10 vjet

-

1

1

-

-

 

 

 

 

 

 

Masat disiplinore

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Masat e mbikëqyrjes së shtuar

4

9

9

6

10

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Masat e Enteve

1

2

3

4

1

 

 

 

 

 

 

Qortimi Gjyqësor

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Dërgimi në qendër disiplinore

-

-

-

-

-

 

 

 

 

 

 

Detyrimet e veçanta lidhur me masat

-

-

 

-

-

e mbikëqyrjes se shtuar

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Puna në dobi të përgjithshme

-

-

1

-

1

 

 

 

 

 

 

Gjithsej:

5

14

21

24

11

 

 

 

 

 

 

Sipas të dhënave nga këto dy tabela45 rezulton se gjatë periudhës 2007-2011 në Rajonin e Gjilanit nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut janë dënuar gjithsej 982 kryerës të mitur.

2.1 Dinamika e kriminalitetit të të miturve

Edhe pse periudha e hulumtuar përfshinë vetëm pesë vite ajo megjithatë konsideroj se përmbanë në vete karakteristikat të cilat e dallojnë atë nga periudhat tjera kohore, që na japin fakte për të mundur me nxjerrë konstatime të rëndësishme për kryerjen e veprave penale nga të miturit në Rajonin e Gjilanit.

Së këndejmi për të pasqyruar dinamiken e kriminalitetit të të miturve, do të

45 Shih; Pasqyrë tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e qarkut për vitet 2007-2011

20

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

prezantohen të dhënat mbi numrin e lëndëve penale të zgjidhura të të miturve gjatë periudhës 2007-2011.

 

Numri i lëndëve penale te zgjidhura

 

V i t i

të të miturve

 

 

Në Rajonin e Gjilanit

Në terë Kosovën

 

 

 

2007

175

724

 

 

 

2008

147

782

 

 

 

2009

228

764

 

 

 

2010

268

422

 

 

 

2011

164

555

 

 

 

Gjithsej:

982

3247

 

 

 

Nëse shiqohen me kujdesë këto të dhëna do të arrihet të shihet qartë se numri i lëndëve që janë zgjidhur në Gjykatën komunale dhe në Gjykatën e Qarkut në Rajonin e Gjilanit në vitin 2010 është numri më i madh i lëndëve të zgjidhura të kryerësve të mitur, ndërsa në vitin 2008 shohim numrin më të vogël të lëndëve të zgjidhura46

Të dhënat mbi lëndët e zgjidhura të kryerësve të mitur në tërë teritorin e Kosovës tregojn se nga 3247 lëndë të zgjidhura në këtë periudhë, në vitin 2008 kemi numrin më të madhë të lëndëve të zgjidhura nga Gjykatat Komunale dhe ajo e Qarkut, ndërsa viti 2010 na ngel si viti me më pak lëndë të zgjidhura.47

Shtrirja terriroriale e kriminalitetit të të miturve

Shtrirja territoriale pasqyron distribuimin e veprave penale të kryera brenda një rajoni, vendi, kontinenti etj. Në vazhdim do të prezantohen të dhënat lidhur me shrirjen e kriminalitetit në komunat e Rajonit të Gjilanit, numrin e kryerësve të dënuar nga gjykatat e Rajonit të Gjilanit për kryerësit e mitur, ku do të mund të dallohen veqorit për secilën komunë të këtij rajoni, për periudhën 2007-2011.48

46Shih; pasqyrë tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata komunale dhe Gjykata e Qarkut të Gjilanit për vitet 2007-2011.

47Raporti i Statistikave vjetore për periudhën 2007 – 2011, Agjencioni i Statistikës së Kosovës, Prishtinë ,2012.

48Shih; pasqyrë tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut për periudhën 2007-2011.

21

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

 

2007

 

2008

 

2009

 

2010

 

2011

 

 

Emri i Gjykatave

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gj. K. kryers. të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

mitur nga K. e

104

69.

8

103

78.

0

150

73.

5

140

58.

8

85

54.

1

 

Gjilanit

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gj. K. kryers të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

mitur nga K. e

11

7.

4

18

13.

6

44

21.

5

66

27.

7

57

36.

3

 

Vitisë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gj. K. kryers të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

mitur nga K. e

34

22.

8

11

8.

4

10

5.

0

32

13.

5

15

9.

6

 

Kamenicës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gj. Q. kryers të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

mitur nga K. e

10

71.

4

24

80.

0

34

69.

4

31

52.

5

23

59.

0

 

Gjilanit

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gj. Q. kryers të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

mitur nga K. e

3

21.

4

2

6.

6

12

24.

4

19

32.

2

13

33.

3

 

Vitisë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gj. Q kryers të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

mitur nga K. e

1

7.

2

4

13.

4

3

6.

2

9

15.

3

3

7.

7

 

Kamenicës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nga tabela e mësipërme rezulton se gjatë periudhës 2007-2011 kryerësit e mitur të dënuar nga Gjykata Komunale e Gjilanit më me shumicë janë në Komunën e Gjilanit, pastaj vijnë të dënuarit e mitur nga Komuna e Vitisë e më pak ka në komunën e Kamenicës të mitur të dënuar.

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat mbi numrin e personave të mitur të dënuar për veprat penale të cilat i kanë kryer gjatë periudhës 2007-2011, në nivel vendi nga Gjykatat Komunale dhe Gjykatat e qarkut.

 

 

Numri rendor

2007

 

2008

 

2009

 

2010

 

2011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Emri i Gjykatave

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

 

Gjykata Komunale-

150

23.

1

198

27.

5

123

17.

9

97

28.

6

156

41.

6

 

 

Gjilan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

 

Gjykata Komunale-

25

3.

9

21

2.

9

129

18.

8

16

4.

7

74

19.

7

 

Prizren

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

 

Gjykata Komunale-

34

5.

2

41

5.

7

33

4.

8

36

10.

6

41

10.

9

 

 

Pejë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4

 

Gjykata Komunale-

26

 

4

39

5.

4

29

4.

2

13

3.

8

49

13.

1

 

Gjakovë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5

 

Gjykata Komunale-

222

34.

3

312

43.

4

313

45.

6

116

34.

2

29

7.

7

 

 

Prishtinë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6

 

Gjykata Komunale-

86

13.

3

108

15

59

8.

6

61

18

26

6.

9

 

Ferizaj

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7

 

Gjykata Komunale-

105

16.

2

:

 

:

:

 

:

:

 

:

:

 

:

 

 

Mitrovicë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej: Gjykatat

684

100

719

100

686

100

339

100

375

100

 

 

Komunale

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

22

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Nr.

Emri i

2007

 

2008

2009

2010

2011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjykatavë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nr. D

%

 

Nr. D

%

Nr. D

%

Nr. D

%

Nr. D

%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

Gjykata e

4

5.

3

13

20. 6

5

6. 4

21

25. 3

77

42. 8

Qarkut- Gjilan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

Gjykata e

13

17.

1

18

28. 6

7

9

28

33. 7

24

13. 3

Qarkut- Prizren

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

Gjykata e

14

18.

4

8

12. 7

22

28. 2

23

27. 7

36

20

Qarkut- Pejë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjykata e

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4

Qarkut-

30

39.

5

24

38. 1

44

56

11

13. 3

43

23. 9

 

Prishtine

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjykata e

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5

Qarkut -

15

19.

7

:

:

:

:

:

:

:

:

 

Mitrovicë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej: Gjykata të

76

100

63

100

78

100

83

100

180

100

 

Qarkut

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nga të dhënat e kësaj tabele rezulton se numri më i madh i të miturve për vitin 2007, 2008, 2009, dhe 2010 është dënuar nga Gjykata Komunale e Prishtinës. Gjithashtu edhe Gjykata e Qarkut e Prishtinës ka numrin më të madh të denuarëve për vitin 2007, 2008 dhe 2009. Ndërsa për vitin 2011 Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit ka numrin më të madh të dënuarve të mitur.

Vlenë të theksohet fakti se Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Mitrovicës nuk ka ofruar të dhëna statistikore për veprat penale të kryera nga të miturit nga periudha 2008 deri ne ate 2011. Marrë në përgjithësi, bazuar në të dhënat e përdorura viti 2009 paraqet vitin kur shënohet prezenca më e lartë e kriminalitetit të të miturve në Kosovë.49

3 Format e manifestimit të kriminaliteit të të miturve

Veprat penale të cilat i kryejnë të miturit janë të llojllojshme.Ata pothuajse I kryejn të gjitha llojet e veprave penale që i kryejnë edhe të rriturit.

Së këndejmi autorët flasin për krime të rënda, të lehta, për kundërvajtje etj.të kryera nga ana e të miturve.

Bazuar në llojin e veprave penale të kryera të të miturve ndarja e veprave penale bëhet; Vepra penale kundër jetës dhe trupit, vepra penale kundër pasurisë, vepra penale të krimeve seksuale etj.50

Në vazhdim do të flitet për disa nga llojet e veprave penale të cilat i kanë e kryer të miturit gjatë periudhës 2007-2011, dhe atë kryesisht për ato që janë shprehur më shumë gjatë periudhës hulumtuese.

49Shih; raporti i Statistikave vjetore për periudhën 2007 – 2011 Agjencioni i Statistikës së Kosovës ,Prishtinë, 2012

50Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 117-118

23

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

3.1 Veprat penale kundër jetës dhe trupit

Me këto vepra kuptojmë veprimet e kundërligjshme të kryera me dashje ose nga pakujdesia dhe të cilat vënë në rrezik jetën dhe shëndetin e personit. 51

Ky lloj i veprave penale është i rëndësisë së madhe andaj edhe zë vendin para veprave tjera penale për të mitur. Ka shumë lloje të veprave penale që mund të numërohen në këtë grup si; vrasje, plagosje, rrezikim i shëndetit etj52. Si do qoftë në vazhdim do të flitet për tri lloje të veprave penale, të cilat janë më shumë të shprehura te të miturit e Rajonit të Gjilanit gjatë periudhës hulumtuese 2007-2011.

Në këtë aspekt, do të flitet për; lëndimin e lehtë trupor ( neni 153 ), lëndimin e rendë trupor (neni 154) si dhe pjesëmarrjen në rrahje (neni 155).

3.1.1 Lëndimi i lehtë trupor

Tronditja e lehtë e shëndetit të njeriut e shkaktuar me dashje ose nga pakujdesia konsiderohet si plagosje e lehtë. 53 Në këto raste veprimet kryhen për shkak të vetëbesimit të madhë të përsonit ose neglizhencës të tijë për të kryer një veprim tjetër me të cilin do të shkaktonte ndonjë pasojë tjetër.

Me dëmtim të shëndetit duhet nënkuptuar edhe shkaktimin e keqësimit të gjendjes ekzistuese të sëmundjes fizike apo psikike si dhe pengimin e shërimit të sëmundjes. Kjo vepër mund të kryhet me veprim dhe mosveprim. 54

Sipas paragrafit 1, të nenit 153 të Kodit Penal të Kosovës, këtë vepër penale e kryen kushdo që personit tjetër i shkakton lëndim trupor i cili rezulton me:

-Dëmtimin e përkohshëm ose dobësimin e një organi apo pjese të trupit të përsonin tjetër;

-Zvogëlimin e përkohshëm të aftësisë së personit tjetër për të punuar,

-Shëmtimin e përkohshëm të personit tjetër; ose

-Dëmtimin e përkohshëm të shëndetit të personit tjetër.

Shiquar numrin e kryerësve të mitur, të dënuar gjatë periudhës 2007-2011 rezulton se për Rajonin e Gjilanit numri i të dënuarve për këtë lloj të veprës penale është mjaft i shprehur.

Në vazhdim do të paraqitet numri i personave të mitur të dënuar për veprën penale lëndim i lehtë trupor sipas gjinisë, llojit të dënimit të shqiptuar dhe mënyrës së kryerjes në Gjykatën Komunale dhe Gjykatën e Qarkut të Gjilanit.

51Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 117-118.

52Po, aty, fq. 119 .

53Po, aty, fq. 124-125.

54Po, aty, fq. 134.

24

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

 

 

 

Lëndim i lehtë trupor (neni 153)

 

 

 

 

 

 

Numri i të dënuarve

Gjinia e të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mënyra e

 

 

 

 

Dënimet

 

Masat edukative

kryerjes së

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

veprës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viti

 

 

 

Burgu për te mitur

 

 

 

Urdhri për punë në dobi të përgjithshme

Masat disiplinore

 

Masat e mbikëqyrjes së shtuar

Masat institucionale

 

 

Në bashkëveprim

 

Numri

Meshkuj

Femra

 

Gjoba

 

 

Si person

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

34

34

-

-

 

-

 

3

15

 

16

-

21

 

13

2008

13

13

-

-

 

-

 

2

5

 

6

-

9

 

4

2009

36

36

-

-

 

-

 

2

25

 

3

6

22

 

14

2010

37

37

-

-

 

-

 

2

2

 

32

1

21

 

16

2011

15

15

-

-

 

-

 

-

-

 

14

1

9

 

6

Gjithsej

135

135

 

 

 

 

 

9

47

 

71

8

82

 

53

Në bazë të këtyre të dhënave të tabelës rezulton se në Gjykatën Komunale në Gjilan për vitin 2007, janë dënuar 34 kryerës të mitur për lëndim të lehtë, në vitin 2008 janë dënuar 13 kryerës të mitur, në 2009 janë dënuar 36 të mitur kurse në vitin 2010 janë dënuar 37 kryerës të mitur, ndërsa me 2011 janë dënuar 15 të mitur të dënuar. Siç rezulton në vitin 2010 ka më shumë të mitur të dënuar, kurse në vitin 2008 më së paku kyerës të mitur të dënuar për këtë vepër penale.55 Këto të dhëna dëshmojn se gjatë këtyre viteve Gjykata e Qarkut e Gjilanit nuk ka dënuar asnjë të mitur për këtë lloj të veprës penale.

3.1.2 Lëndimi i rëndë trupor

Me lëndim të rëndë trupor nënkuptojmë veprimin e kryer me dashje ose nga pakujdesia me të cilin është shkaktuar dëmtim i kundërligjshëm i shëndetit të njeriut dhe për shkak të të të cilit nuk mund të funksionojnë në mënyrë normale organet e ndryshme të njeriut. 56

Sipas Kodit Penal të Kosovës, lëndim i rëndë trupor konsiderohet nëse vepra rezulton me:

-Rrezikim të jetës së personit tjetër;

-Paaftësimin ose dobësimin e përhershëm ose të madh të një organi ose pjese të trupit të personit tjetër;

-Dobësimin e përkohshëm ose të madh të një organi vital ose një pjese vitale të trupit të personit tjetër;

-Paaftësimin e përkohshëm, zvogëlimin e përkohshëm dhe të madh ose

55Shih; Pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011.

56Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 120-121.

25

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

zvogëlimin e përhershëm të aftësisë së personit tjetër për të punuar, si dhe

-Dëmtimin e përkohshëm ose të rëndë apo dëmtimin e përhershëm të shëndetit të personit tjetër.

Së këndejmi me rastin e kualifikimit të një rasti si lëndim i rëndë duhet të meret parasysh; a) gjymtimi i personit, b) shëmtimi i përhershëm i fytyrës dhe c) rrezikim për jetën.57

Në tabelën vijuese do të pasqyrohen rastet e këtyre veprave penale të kryera në Rajonin e Gjilanit, për periudhën 2007-2011,të evidencuara sipas numrit të personave, sipas gjinisë, llojit të dënimit dhe sipas mënyrës së kryerjes së veprës penale të zgjidhura në Gjykatën Komunale të Gjilanit

 

 

 

 

 

Lëndim i rëndë trupor (neni 154)

 

 

 

 

 

Numri i të

dënuarve

Gjinia e të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mënyra e

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dënimet

 

 

Masat edukative

kryerjes së

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

veprës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viti

 

 

 

 

Burgu për te mitur

 

 

 

Urdhri për punë në dobi të përgjithshme

Masat disiplinore

 

Masat e mbikëqyrjes së shtuar

Masat institucionale

 

 

Në bashkëveprim

 

Numri

 

Meshkuj

Femra

 

Gjoba

 

 

Si person

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

3

 

3

-

-

 

-

 

-

-

 

-

3

2

 

1

2008

4

 

4

-

-

 

1

 

-

1

 

2

-

2

 

2

2009

1

 

1

-

-

 

-

 

-

1

 

-

-

-

 

1

2010

2

 

2

-

-

 

-

 

1

-

 

1

-

1

 

1

2011

2

 

2

-

-

 

-

 

-

-

 

2

-

1

 

1

Gjithsej

12

 

12

-

-

 

1

 

1

2

 

5

3

6

 

6

Nga të dhënat e përdorura mund të konstatohet se në vitin 2007 në Gjykatat e Rajonit të Gjilanit janë dënuar për veprën penale lëndim të rëndë trupor 3 të mitur, në vitin 2008 janë dënuar 4 kryerës të mitur të, në vitin 2009 është dënuar 1 kryerës i mitur në vitin 2010 dhe 2011 janë dënuar nga 2 kryerës të mitur. Në vitin 2007, për këtë lloj të veprës penale nuk ka patur të mitur të denuar. Gjithashtu për këtë lloj të veprës penale janë dënuar më së shumti kryerës të mitur në vitin 2008 dhe në vitin 2009 është dënuar vetëm një kryerës i mitur për këtë lloj të veprës penale.58

3.1.3 Pjesëmarja në rrahje

Me pjesmarrje në rrahje duhet të nënkuptuar veprimet aktive që rezultojnë me pjesmarrje në rrahje të përsonit të caktuar. Subjekt i kësaj vepre penale mund të jetë çdo përson që ka mbushur moshën 14 vjeq dhe është penalisht i

57Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004, fq. 122..

58Shih; pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe e Gjykata e Qarkut për periudhën 20a07-2011

26

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

përgjegjshëm.59 Kjo vepër penale mund të kryhet me dashje dhe kryerës i saj mund të jetë çdo përson.60

Nuk do të konsiderohet penalisht përgjegjës personi që ka mar pjesë në rrahje pa fajin e tij, ose me pjesmarrjen e tij në rrahje e ka mbrojtur vetën.

Të dhënat e përdorura dëshmojn vetëm për një rast të evidentuar si pjesëmarrje në rrahje gjatë kësaj periudhe, çka vërejm se te të miturit e Rajonit të Gjilanit nuk është e shprehur kjo vepër penale.

3.2 Veprat penale kundër pasurisë

Me anë të kryerjes së veprave penale kundër pasurisë së përsonave fizik dhe juridikë apo edhe shtetit.61

Me zvillimin e shoqërisë njerëzore, veprat penale kundër pasurisë kanë shprehur karakteristikat e vet shoqërisë. Si rrjedhojë edhe ky kriminalitet pësoj ndryshime, kështu me paraqitjen e kompjuterve janë nxitur forma të reja të vjedhjeve të cilat më parë nuk kanë mundur të paramendohen.62

Këto vepra penale kryhen me qëllim që kryerësi vetes apo tjetrit t'i sjellë dobi pasurore në mënyrë të kundërligjshme. Numri më i madh i tyre është i drejtuar në cenimin e pasurisë të luajtshme (vjedhjet), mandej cenimit të të drejtave pasurore (mashtrimi, shtrëngimi) etj.63 Në vazhdim do të bëhet fjalë për; vjedhjen,vjedhjen e rëndë dhe vjedhjen grabitqare.

3.2.1 Vjedhja

Hudhja në dorë në mënyrë të kundërligjshme të fshehtë apo të hapur të pasurisë së luajtëshme të tjetrit e kryer me dashje dhe qëllimin për të mos e kthyer më, për të realizuar përfitimin material për vete apo për persona të tjerë në legjislacionet penale kualifikohet si vepër penale e vjedhjes64

Vepra penale e vjedhjes mund të kryhet vetëm me dashje, dhe kryerës i kësaj vepre të dëmshme, mund të jetë çdo person.

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat për numrin e personave të mitur të dënuar për veprën penale të vjedhjes (neni 252), sipas gjinisë, llojit të dënimit të shqiptuar dhe sipas mënyrës së kryerjes së veprave penale, të dënuar nga Gjykata Komunale e Gjilanit, për periudhën 2007-2011.

59Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 124-125

60Salihu I. E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.138-139.

61Hajdari A. vep. e cit. fq. 132-133

62Po, aty, fq. 133.

63Salihu I. Vep. e cit. fq. 139.

64Elezi I. E drejta penale, e Republikës së Shqipërisë, pjesa e posaqme, f. 123.

27

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

 

 

 

Vjedhje

(neni 252)

 

 

 

 

 

 

 

Numri I te dënuarve

Gjinia e të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

Mënyra e

 

 

 

Dënimet

 

Masat edukative

kryerjes se

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

veprës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viti

 

 

 

Burgu për te mitur

 

 

 

Urdhri për pune ne dobi te përgjithshme

Masat disiplinore

Masat e mbikëqyrjes se shtuar

Masat institucionale

 

 

Në bashkëveprim

 

Numri

Meshkuj

Femër

 

Gjoba

 

Si person

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

38

37

1

-

 

-

 

4

11

22

1

24

 

14

2008

26

26

-

2

 

-

 

3

4

12

5

15

 

11

2009

15

15

-

-

 

-

 

7

5

-

3

10

 

5

2010

24

24

-

-

 

-

 

5

-

17

2

13

 

11

2011

29

28

1

-

 

-

 

-

-

25

4

17

 

12

Gjithsej

132

130

2

2

 

 

 

19

20

76

15

79

 

53

Sipas këtyre të dhënave që i kemi të tabelare65 rezulton se në Gjykatën Komunale të Gjilanit në vitin 2007, janë dënuar 38 krzerës të mitur për veprën penale të vjedhjes, në vitin 2008, janë dënuar 26 kryerës të mitur, në vitin 2009, janë dënuar 15 kryerës të mitur, ndërsa në vitin 2010 janë regjistruar 24 kryerës të mitur të dënuar dhe në vitin 2011 janë dënuar 29 kryerëstë mitur për veprën penale të vjedhjes.

Këto të dhëna provojnë se viti 2007 rezulton me numrin më të lartë të kryerësve të mitur, edhe atë me 38 të dënuar për vepra penale të vjedhjes. Ndërsa me numër më të vogël të dënuarve është viti 2009, me 15 kryerës të mitur, të dënuar për këtë vepër penale.

3.2.2 Vjedhja e rëndë

Sipas Kodit Penal të Kosovës, (neni 253, paragrafi 1, pika 1) vjedhje e rëndë konsiderohet se ekziston nëse kryhet duke thyer me forcë ndërtesat e mbyllura, dhomat, arkat ose sandëqet apo hapësirat e tjera të mbyllura përmes përdorimit të forcës ose duke hequr pengesat tjera me qëllim të përvetësimit të pasurisë së luajtshme.

Vjedhje e rëndë mund të konsiderohet vjedhjet si: marrja e të hollave, stolive të arit, mallërave industriale apo bujqësore, vepra që mund të dënohet me burg nga1 deri në 10 vjet .66

Të gjitha format e vjedhjes së rëndë mund të kryhen vetëm me dashje direkte.67

65 Shih; pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale e Gjilanit për periudhën 2007-2011

66Hajdari A Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 138.

67Salihu I E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.344

28

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Ky lloj i veprave penale shoqërohet me thyerje, me hyrje në ndërtesë, me thyerje të ndërtesave, me thyerje të dhomave, arkave, lokaleve etj.

Subjekte të kryerjes së kësaj vepre penale janë personat të përgjegjshëm, së këndejmi edhe të miturit penalisht të përgjegjshëm.

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat për veprën penale të vjedhjes së rëndë (neni 253), sipas gjinisë, llojit të dënimit dhe mënyrës së kryerjes së veprës nga të miturit, në rajonin e Gjilanit për periudhën 2007-2011, bazuar në aktgjykimet e shqiptuara nga Gjykata Komunale e Gjilanit.

 

 

 

Vjedhja e rëndë

(neni 253)

 

 

 

 

 

 

Numri i të dënuarve

Gjinia e të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

Mënyra e

 

 

 

Dënimet

 

Masat edukative

kryerjes së

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

veprës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viti

 

 

 

Burgu për të mitur

 

 

 

Urdhri për punë në dobi të përgjithshme

Masat disiplinore

Masat e mbikëqyrjes së shtuar

Masat institucionale

 

Në bashkëveprim

 

Numri

Meshkuj

Femra

 

Gjoba

 

Si person

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

31

31

-

1

 

-

 

5

6

17

2

17

14

2008

58

57

1

1

 

-

 

17

10

12

22

34

24

2009

44

44

-

5

 

-

 

8

9

-

22

26

18

2010

82

80

2

4

 

-

 

10

7

20

41

49

33

2011

58

58

-

-

 

-

 

4

5

37

12

35

23

Gjithsej

273

270

3

11

 

 

 

44

37

86

99

161

112

Sipas këtyre të dhënave, numri më i madh i personave të mitur të dënuar rezulton në vitin 2010 dhe atë në 82, ndërsa numrin më të vogël me të dënuar, me veprën penale të vjedhjes së rëndë, e hasim në vitin 2007. Viti 2009, karakterizohet me 44 persona të mitur të dënuar, kurse viti 2008 me 58 të dënuar, duke përfshirë edhe të dënuarit nga Gjykata e Qarkut.68

3.2.3 Vjedhja grabitqare

Sipas Kodit Penal të Kosovës, vjedhjen grabitqare konsiderohet se e kryen kushdo që, i zënë në befasi në kryerjen e veprës dhe me qëllim që pasurinë e vjedhur ta mbajë, e përdor dhunën apo kanosjen duke atakue jetën apo trupin e personit tjetër.

Për këtë formë të veprës penale është paraparë dënimi me burgim prej 1 deri në 10 vjet. Kjo formë e veprës penale mund të kryhet vetëm me dashje direkte.69

68Pasqyra tabelare nga regjistrat për evidencimin e kryerësve të mitur nga gjykata komunale dhe e qarkut për periudhën 2007-2011

69Salihu I. E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.345 .

29

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Objekti i mbrojtjes i kësaj vepre penale janë; mardhënjet e vendosura me ligj për të siguruar paprekshmërinë e pasurisë të personit fizik, juridik apo edhe shtetit të mbrojtura me legjislacionin penal.70

Për periudhën hulumtuese të studimit, 2007-2011, janë evidencuar 10 vetëm persona të mitur të dënuar nga Gjykata e Qarkut të Gjilanit për veprën penale të vjedhjes grabitqare.Kështu në vitin 2008 janë evidencuar2 kryerës të dënuar të mitur, 1 me burg dhe 1 me masë të enteve, në vitin 2009 janë 3 kryerës të dënuar, 2 me burg, 1 me masë të enteve dhe në vitin 2010 kemi 5 kryerës të mitur edhe atë 4 me burg për të mitur dhe 1 me masë të enteve. Siq rezulton viti 2010 dallohet me 5 kryerës të mitur me veprën penale të vjedhjes grabitqare. 71

3.3 Veprat penale kundër sigurisë në komunikacionin rrugor

Ky lloj i veprave penake kryhet me veprime të kundërligjshme me të cilat shkaktohet dëm i përgjithshëm, apo i veçant në komunikacion per jetën ose trupin e njerëzve ose dëm i madh material. 72

Subjekt i kryerjes së kësaj vepre penale mund të jetë qdo pjesmarrës në komunikacion, drejtuesit e automjeteve, kursistët e autoshkollave që kanë mbushur moshën dhe janë personalisht i përgjegjshëm. 73 Ky lloj i krimeve kryhet me dashje ose nga pakujdesia, me veprim ose mosveprim.

Veprat penale kundër sigurisë në komunikacion manifestohen në shumë forma si; rrezikimi i komunikacionit, rrezikimi i komunikacionit për shkak të dehjes, rrezikim i komunikacionit me veprim ose mjet të rrezikshëm, mosdhënia e ndihmës personit të lënduar në komunikacion në aksident etj.

Në këtë punim për shumë arsye është trajtuar vetëm vepra e rrezikimit të komuniokacionit.

3.3.1 Rrezikimi i komunikacionit

Në paragrafin 1 të nenit 297 të Kodit Penal të Kosovës thuhet: kushdo që shkel ligjin mbi trafikun publik dhe rrezikon trafikun publik, jetën e njerëzve apo pasurinë me përmasa të mëdha dhe me ketë i shkakton lëndime të lehta trupore personit apo dëm thelbësor material që tejkalon vlerën mbi 1000 euro dënohet me gjobë apo me burgim deri në 5 vjet.

Me këtë rrezikim nënkuptojmë shmangien e dispozitave në komunikacion me ç’rast rrezikohet jeta dhe trupi i njerëzve ose e pasurisë ku shkaktohet plagosje e lehtë ose dëme materiale në lartësi të caktuara. 74

Kur vepra kryhet nga pakujdesia janë mundësit e shqiptimit të dënimit apo masave më të buta.

70 Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 145.

71Shih;pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykat e qarkut e Rajonit të Gjilanit për periudhën 2007-2011

72Hajdari A Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 146.

73Po aty fq. 146

74Po aty fq. 146.

30

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Të dhënat e përdorura dëshmojnë për kryerjen e këtyre veprave penale nga të miturit në raste jo të shpeshta.

Kryerës i veprës penale mund të jetë vetëm pjesëmarrësi në trafik. Kjo vepër penale mund të kryhet me dashje dhe nga pakujdesia.75

Në vazhdim do të prezantohet numri i personave të mitur të dënuar për veprën penale rrezikimi i komunikacionit (neni 297), sipas gjinisë, llojit të dënimit dhe mënyrës së kryerjes së këtyre veprave penale vështruar këtë sipas vendimeve të shqiptuara në Gjykatën Komunale dhe Gjykatën e Qarkut të Gjilanit.

 

 

 

 

 

Rrezikim i komunikacionit

(neni 297)

 

 

 

 

 

Numri I te

dënuarve

Gjinia e të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mënyra e

 

 

 

 

Dënimet

 

 

 

Masat edukative

kryerjes se

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

veprës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viti

 

 

 

 

Burgu për te mitur

 

 

 

Urdhri për pune ne dobi te përgjithshme

 

Masat disiplinore

 

Masat e mbikëqyrjes se shtuar

Masat institucionale

 

 

Në bashkëveprim

 

Numri

 

Meshkuj

Femër

 

Gjoba

 

 

 

Si person

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

4

 

4

-

-

 

-

 

-

 

-

 

4

-

2

 

2

2008

3

 

3

-

-

 

-

 

-

 

2

 

1

-

2

 

1

2009

6

 

6

-

-

 

-

 

-

 

2

 

4

-

4

 

2

2010

5

 

5

-

-

 

-

 

-

 

1

 

4

-

3

 

2

2011

4

 

4

-

-

 

-

 

-

 

-

 

2

2

3

 

1

Gjithsej

22

 

22

 

 

 

 

 

 

 

5

 

15

2

14

 

8

Sipas të dhënave rezulton, se në vitin 2007 janë evidencuar 4 persona të mitur të dënuar për veprën penale rrezikimi i trafikut publik (neni 297), nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit, në vitin 2008 janë evidencuar 3 të mitur në Gjykatën Komunale, ndërsa në vitin 2009 numri të dënuarve arrin në 6 kryerës të mitur nga Gjykata Komunale. Në vitin 2010 janë evidencuar 5 persona të mitur të dënuar dhe për vitin 2011, 4 të mitur të dënuar për këtë lloj të veprës penale.76

Numri më i madh të kryerësve të mitur të dënuar është shënuar në vitin 2010 me 6 kryerës, ndërsa më i vogëli, në vitin 2008, me 3 kryerës të dënuar të mitur.

3.4 Veprat penale kundër ekonomisë

Me kriminalitet kundër ekonomisë kuptohen të gjitha ato vepra të përsonave fizik dhe juridik të cilat konsistojnë në marrjen e pasurisë së caktuar, hedhjen në dorë ose kthimin e saj në mënyrë të kundërligjëshme, të kryera me dashje

75Salihu I E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.422-423.

76Shih; pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011.

31

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

dhe me qëllim për të mos e kthyer më e për të nxjerr përfitim materjal për vete ose në dobi të përsonave të tjerë, ose në shkatrrimin e dëmtimin e saj.77 Duke mos pasur mundësi të përkufizojnë në mënyrë precize krimin ekonomik, shumë autorë janë të prirur vetëm ta përshkruajnë atë dhe të paraqesin format më të shpeshta dhe më të rrezikshme të tij78Kriminaliteti ekonomik manifestohet me një numër të madh të formave të tij.

Në lidhje me dukrinë që është temë e këtij punimi janë hasur këto vepra penale kunder ekonomisë; vjedhja e pyjellit dhe gjuetija e paligjshme. Karakteristikë e këtyre veprave penale është se ato kryhen në mënyrë të fshehtë, kryerësit shpesh janë të panjohur, ndonjëher kryerja e këtyre veprimeve zgjatë shumë çka është i vështirë edhe zbulimi i kryerësve, kështu shpesh vjen në shprehje, numri i errët i këtyre veprave penale.79

3.4.1 Vjedhja e pyellit

Kjo vepër penale kryhet me prerjen e kundërligjshme të drunjëve që kalon sasinë 2 m3 duke i vjedhur nga pyelli, qoftë apo jo e përfshirë në zonë nbrojtëse të natyrës.80

Krimi kryhetë vetëm me dashje direkte dhe me qëllim të përfitimit material. Formë të kualifikuar të kësaj vepre penale paraqesin rastet kur me qëllim që druret e prerë te shiten kalon sasia mbi pesë metra kub, ose nëse vepra penale kryhet në pyellin e mbrojtur, në parkun nacional ose pyell me destinim të posaqëm, ku kryesit mund te dënohen, nga 3 muaj deri 3 vite burgim dhe me gjobë.81

Në rastet e studiuara rezulton se kryerësit i kanë kryer këto vepra penale për perfitim material të drejtpërdrejt ose edhe në ndonjë form tjetër për pasurim jo të ligjshëm. Në vazhdim do të prezantohen të dhënat për personat e mitur të dënuar për veprën penale vjedhje pyelli (neni 285), sipas gjinisë, llojit të dënimit dhe mënyrës së kryerjes së veprave penale bazuar në aktgjykimet e Gjykatës Komunale dhe Gjykatës së Qarkut të Gjilanit.

77 Elezi I E drejta penale, e Republikës së Shqipërisë, pjesa e posaqme, f. 121.

78Halili R. Disa veqori kriminologjike të krminalitetit ekonomik në shoqrin bashkëkohore, E drejta nr. 1 Prishtinë, 2002 fq. 19

79Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq. 180.

80Hajdari A Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 129.

81Po aty. fq. 130

32

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

 

 

 

Vjedhja e pyellit (neni 285)

 

 

 

 

 

Numri i të dënuarve

Gjinia e të

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

Mënyra e

 

 

 

 

Dënimet

 

Masat edukative

kryerjes së

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

veprës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Viti

 

 

 

Burgu për te mitur

 

 

 

Urdhri për punë në dobi të përgjithshme

Masat disiplinore

Masat e mbikëqyrjes së shtuar

Masat institucionale

 

Në bashkëveprim

 

Numri

Meshkuj

Femra

 

Gjoba

 

Si person

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

25

25

-

-

 

-

 

1

7

8

9

19

9

2008

16

16

-

-

 

-

 

5

-

-

11

9

7

2009

84

84

-

-

 

-

 

16

14

3

51

61

23

2010

75

75

-

-

 

-

 

16

-

30

29

43

32

2011

33

33

-

-

 

-

 

3

-

13

17

19

14

Gjithsej

233

233

 

 

 

 

 

41

21

54

117

151

85

Sipas të dhënave të përdorura gjatë periudhës 2007-2011 janë gjykuar 233 raste të vjedhjes së pyellit. Këto të dhëna provojnë se kjo vepër penale është relativisht shumë e pranishme në Rajonin e Gjilanit ku kryerës janë të miturit. Kjo vepër penale është më së shpeshti e pranishme në Komunën e Vitisë, ku janë evidencuar 121 raste ose 51.24 %.Vështruar sipas viteve rezulton se në vitin 2009 janë dënuar 84 kryerës të mitur, në vitin 2010 janë dënuar 75 të mitur të dënuar, pastaj 2011 me 33 kryerës të mitur të dënuar, në vitin 2007 ishin 25 të mitur të dënuar dhe 2008 ishin evidencuar16 të dënuar të mitur. Viti 2009 ishte viti me më shumë kryerës të mitur të dënuar ishin 84 ndërsa viti me më paktë dënuar ishte viti 2008 me 16 të mitur të dënuar. Të gjitha këto vepra ishin të gjykuara në Gjykatën Komunale në Gjilan, pasi që në Gjykatën e Qarkut nuk kishte asnjë rast të evidentuar.82

4 Disa karakteristika personale të kryerësve të mitur të veprave penale

Kriminaliteti nuk mud të trajtohet në aspektin e një konkluzioni të përgjithshëm pa u analizuar mirë disa veti personale dhe sociale të këtyre kryerësve të veprave penale.

Për të elaboruar çështjet që kanë të bëjnë me karakteristikat përsonale të kryerësve të mitur të veprave penale si komponente me rëndësi për shpjegimin e kësaj forme të kriminalitetit jam shërbyer me të dhënat e kryeresve të mitur të veprave penale të cilët janë studiuar. Në këtë aspekt fillimisht,do të flitet për moshën, gjininë, pastaj për përkatesinë sociale, vendin dhe kohën e kryerjes, për mënyren e kryerjes dhe mjetet e përdorura gjatë kryerjës se veprës penale.

82 Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 90.

33

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

4.1 Mosha e kryerësit

Mosha është karakteristikë e rëndësishme e fenomenit kriminal.83

Bazuar në të dhënat statistikore nga lëmi i praktikës gjyqësore, pastaj në dëshmitë e kërkimeve kriminologjike, rezulton se kryerës të krimeve janë personat e moshave të ndryshme, pra edhe personat të mitur.

Sipas ligjeve pozitive penale të vendeve të ndryshme, mosha e kryerësve të veprave penale, ndahet në moshë të personave të mitur dhe personave të rritur. Mosha e mitur, ndahet në të mitur të rinj që përfshinë moshën 14-16 vjet dhe në të mitur të rritur që përfshin moshën prej 16-18 vjet.

Në tabelën vijuese do të paraqitet numri i të miturve të dënuar, bazuar në llojin

e sanksionit penal i cili u është

shqiptuar kryerësve të mitur (14-18 vjet) në

Rajonin e Gjilanit, për periudhën 2007-2011.

 

 

 

 

 

 

 

 

Numri i personave të dënuar bazuar në

2007-2011

 

 

llojin e sanksionit penal

 

M o sh a

 

 

 

 

 

 

 

Dënimet

 

Masat edukative

Numri i të

 

 

 

 

 

 

dënuarve

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14-16

62

 

331

393

 

 

 

 

 

 

 

16-18

94

 

495

589

 

 

 

 

 

 

 

Gjithsej

156

 

826

982

 

 

 

 

 

 

 

Sipas të dhënave të kësaj tabele rezulton se të miturit e rritur janë kryerës të cilët më shumë kanë kryer vepra penale në raport me kryerësit e mitur.84

Kjo na bën të kuptojmë se ky brezë i të miturve është i prirur më tepër që të jetoj një jetë më të pa kontrolluar dhe jo shumë në harmoni me normat e drejtësisë.

Në këtë drejtim, te të miturit e tillë vërehet një qëndrim negativ si ndaj familjes po ashtu edhe ndaj shkollës dhe mjedisit shoqëror në tërësi.85

4.2 Gjinia

Ekziston një përshtypje e përgjithshme, se kriminaliteti është një dukuri tipike e gjinisë mashkullore.86

Rrjadhimisht në shumë vende vërehet se veprat penale janë dukuri të cilat paraqiten më shumë te meshkujt se sa te femrat edhe në Kosovë, edhe në rajonin e Gjilanit një situate e tillë është prezente madje edhe në relacion me kryerësit e mitur të veprave penale.

Në vazhdim do të prezantohen të dhënat sipas gjinisë të kryerësve të mitur dënuar për veprat penale të kryera në Rajonin e Gjilanit, gjatë periudhës 2007- 2011.

83Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq. 129-130

84Shih; pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata komunale dhe Gjykata e qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011

85Hajdari A Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 90.

86Halili R. Vep. e cit, fq. 131 .

34

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

Numri i të

Gjinia

Gjykatat

dënuarve

 

 

 

 

Meshkuj

Femra

 

 

 

 

Gjykata Komunale- Gjilan- 2007

157

150

7

 

 

 

 

Gjykata e Qarkut- Gjilan- 2007

8

-

-

 

 

 

 

Gjykata Komunale -Gjilan -2008

131

125

6

 

 

 

 

Gjykata e Qarkut – Gjilan- 2008

14

14

-

 

 

 

 

Gjykata Komunale – Gjilan- 2009

212

204

8

 

 

 

 

Gjykata e Qarkut -Gjilan -2009

20

20

-

 

 

 

 

Gjykata Komunale -Gjilan -2010

254

244

10

 

 

 

 

Gjykata e Qarkut-Gjilan-2010

25

25

-

 

 

 

 

Gjykata Komunale –Gjilan- 2011

149

146

3

 

 

 

 

Gjykata e Qarkut –Gjilan-2011

12

12

-

 

 

 

 

Gjithsej:

982

948

34

 

 

 

 

Sipas këtyre të dhënave tabelare87 rezulton gjatë periudhës 2007-2011 se në kryerjen e veprave penale dominojn personat e gjinisë mashkullore.Ata marrin pjesë me 948 kryerës të mitur të dënuar ose 96.53%, kurse femrat marrin pjesë me 45 kryerës ose 3.47% si kryerës të mitur të veprave penale.

Këto të dhëna na bënë të kuptojmë se meshkujt janë më shumë dominues te kjo kategori e të miturve në Rajonin e Gjilanit, se sa femrat. Në këtë aspekt mund të konsiderohet se familjet tona më shumë kujdes në edukim dhe mbikqyrje u kushtojn femrave çka shifet edhe në pjesëmarrjen shumë më të vogël kryerjen e veprave penale. Ndërsa meshkujt po lihen më të lirë, më të ç’organizuar dhe në një jetë më të ç’frenuar gjë e cila reflekton edhe në sjellje më të dëmshme për shoqërinë.

4.3 Përkatësia sociale

Në literaturën kriminologjike, një kohë të gjatë ka dominuar mendimi se kriminaliteti është karakteristikë për shtresat e varfëra, sidomos atyre me gjendje ekonomike të dobët. 88

Por me kalimin e kohës vërehet se kjo gjendje po ndërron dhe se tashmë numri i kryerësve që vijnë nga shtresat e larta shoqërore është vazhdimisht në rritje. Rezultatet modeste të këtij punimi vënë në dukje faktin se kryerësit e mitur që kanë marrë pjesë në kryerjen e veprave të ndryshme penale u takojnë shtresave të ndryshme shoqërore, por që dominojnë shtresat e varfëra.

Së këndejmi, konsideroj të qëndrueshëm mendimin se të papunësuarit, merren më shumë me kryerjen e veprave penale se shtresat e tjera shoqërore. Mbase kjo

87Pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata komunale dhe Gjykata e qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011

88Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq. 133.

35

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

për faktin se fëmijët e tillë, me gjendje të rëndë sociale, në raste jo të pakta, vështirë e gjejnë vetën në mjediset shoqërore ku zotëron shtresa e mesme apo e lartë shoqërore. 89

Në tabelën vijuese do të paraqiten rastet e përkatësis sociale të familjeve të kryerësve të mitur të dënuar të veprave penale në Rajonin e Gjilanit, gjatë periudhës 2007-2011

Gjendja ekonomiko-sociale e familjes

Viti

E ulët

Me ndihma

E mesme

E lartë

Gjithsej

sociale

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2007

87

16

50

32

185

 

 

 

 

 

 

2008

73

14

42

18

147

 

 

 

 

 

 

2009

112

22

65

29

228

 

 

 

 

 

 

2010

133

26

78

21

268

 

 

 

 

 

 

2011

81

14

48

21

164

 

 

 

 

 

 

Gjithsej

486

92

283

121

992

 

 

 

 

 

 

Sipas këtyre të dhënave tabelare90 rezulton gjatë periudhës 2007-2011 se numri më i madhë i kryerësve të mitur rrjedh nga familjet me status të ulët ekonomiko- social.Ata marrin pjesë me 486 kryerës të mitur ose 49.49 %.Pastaj vijnë kryerësit e mitur që rrjedhin nga familjet me ndihma sociale, të cilët marrin pjesë me 92 kryerës me 9.36 %. Por vërehet se mjaft prezent është edhe shtresa e mesme me 283 kryerës dhe shtresa e lartë me 121 kryerës.

Ky fakt na bën të kuptojm se gjendja ekonomiko sociale është faktor me rëndësi te të miturit në kryerjen e veprave penale.

5 Disa veçori tjera të kriminalitetit të të miturve

Veqori tjera të cilat e karakterizojnë kriminalitetin e të miturve si një dukuri shoqërore, konsiderohen vendi dhe koha e kryerjes së kriminalitetit të miturve si dhe mjetet e kryerjes.

Vendi dhe koha e krerjes kanë rëndësi për tu konstatuar dinamika, struktura si dhe shkaqet të cilat e kanë kushtëzuar këtë dukuri negative.91

Çështja e përcaktimit të vendit dhe kohës së kryerjes se veprës penale shtrohet në rastet kur veprimi i kryerjes së veprës penale është ndërmarrë në një vend, kurse pasoja shkaktohet në vendin tjetër, apo kur veprimi i kryerjes është ndërmarrë në një kohë, kurse pasoja shkaktohet më vonë92.

5.1 Vendi i kryerjes

Vend i kryerjes konsiderohet edhe vendi ku është ndërmarrë veprimi dhe ku

89Salihu I. E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.221.

90Pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata komunale dhe Gjykata e qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011

91Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 98.

92Salihu I. E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.221

36

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

është shkaktuar pasoja. Mirëpo, ka raste kur veprimi i kryerjes ndërmerret në një vend, kurse pasoja shkaktohët në vendin tjetër. Në këtë raste vend i kryerjes së veprës penale konsiderohet edhe vendi ku është ndërmar veprimi edhe vendi ku është shkaktuar pasoja.

Sa i përket përcaktimit të vendit të kryerjes së veprave penale, në shkencën e së drejtës penale njihen tri teori: teoria e veprimit, teoria e pasojës apo suksesit dhe teoria e ubikvitetit.

a)Sipas teorisë se veprimit, si vend i kryerjes së veprës penale konsiderohet vendi ku është ndërmarrë veprimi i kryerjes.

b)Sipas teorisë se pasojës apo suksesit, si vend i kryerjes se veprës penale konsiderohet vendi ku është shkaktuar pasoja.

c)Sipas teorisë se ubikvitetit, si vend i kryerjes së veprave penale konsiderohet si vendi ku është ndërmarrë veprimi i kryerjes ashtu edhe vendi ku është shkaktuar pasoja.93

Përcaktimi i vendit të kryerjes së veprës penale ka rëndësi si për marrjen e masave për luftimin e tij, ashtu edhe për të zgjidhur çështjet tjera komplekse. Ka disa mundësi të cilat duhet të analizohen me kujdes për t’u zgjidhur kriminaliteti i të miturve si çështje problematike.

Përcaktimi i vendit në të cilin kriminaliteti i të miturve është më i pranishëm mundëson përcaktimin e suksesshëm të masave për luftimine tij.94

Të dhënat e përdorura dëshmojnë se prej 24 lëndëve, me 26 kryerës të mitur 17 kryerës ose 65.38% prej tyre veprat penale i kanë kryer në qytet.Pavarësisht kësaj edhe fshati paraqitet si vend i cili gjithashtu paraqitet si vend i shpeshtë i kryerjes së veprave penale nga të miturit.

Të dhënat e disponuara dëshmojnë se të miturit në qytete kryesisht kanë kryer vepra penale kundër pasurisë,me ç’rast ata veqanërisht kanë zgjedhur tregjet dhe vendet tjera ku tubohen njerëzit.

5.2 Koha e kryerjes së veprës penale

Lidhur me përcaktimin e kohës së kryerjes së veprave penale, shumica e vendeve bashkëkohore, kanë pranuar teorinë e veprimit sipas të cilës vend I kryerjes së veprës penale konsiderohet vendi kur përsoni ka vepruar ose ka qenë i detyruar të veproj.

Përcaktimi i kohës së kryerjes së veprave penale ka rendësi të posaçme praktike. Kjo rëndësi konsiston në faktin se prej kohës kur konsiderohet se është kryer vepra penale varet se cili ligj do të aplikohet, ligji që ka qenë në fuqi në kohën kur është ndërmarrë veprimi apo ligji që ka qenë në fuqi në kohën kur është shkaktuar pasoja.95

Së këndejmi,te veprat penale të vazhduara dhe kolektive kohë e kryerjes së veprave penale konsiderohet e tërë koha gjatë të cilës janë ndërmarrë veprimet e posaçme që përbëjnë figurën e veprës penale. Ndërsa te veprat penale

93Po, aty fq. 222.

94Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 99-100.

95Po, aty , fq. 102.

37

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

permanente kohë e kryerjes konsiderohet e tërë koha sa ka zgjatur gjendja e kundërligjshme.96

Në vazhdim do të prezantohen rastet me kryerës të mitur, sipas muajve të vitit, vështruar në kontekst të të miturve të dënuar të cilët janë studiuar, sipas muajve të vitit për veprat penale të kryera në Rajonin e Gjilanit gjatë periudhës

2007-2011.

M u a j t

Numri i kryerësve të mitur

Përqindja

 

2007-2011

 

 

 

 

 

 

 

Janar

58

5. 90

 

 

 

 

Shkurt

69

7.

02

 

 

 

 

Mars

63

6.

41

 

 

 

 

Prill

112

11.

40

 

 

 

 

Maj

83

8.

45

 

 

 

 

Qershor

52

5.

29

 

 

 

 

Korrik

109

11.

09

 

 

 

 

Gusht

104

10.

59

 

 

 

 

Shtator

110

11.

20

 

 

 

Tetor

71

7. 23

 

 

 

 

Nëntor

67

6.

82

 

 

 

Dhjetor

84

8. 55

 

 

 

Gjithsej

982

100.00

 

 

 

 

Sipas të dhënave tabelare97 të cilat janë nxjerrur nga anketat sociale të përgatitura nga zyrtarët e Shërbimit Sprovues të Rajonit të Gjilanit rezulton se më shumë vepra penale janë kryer gjatë muajve prill, korrik, gusht dhe shtator. Kjo gjendje është rezultat i rrethanave që krijohen për shkak të shfrytëzimit të pushimeve verore. Ndërsa vështruar në kontekst të 24 orëve – vërehet se në orët e vona kryerësit e mitur kanë kryer numrin më të madhë të veprave penale dhe atë, për shkak të lëvizjes më të vogël të njerzve.

5.3 Mjetet e kryerjes

Për kryerjen e veprave penale të llojeve të ndryshme nevojiten mjete të caktuara.98 Mjetet të cilat të miturit përdorin gjatë kryerjes së veprës penale mvaren nga faktorë të ndryshëm, të cilat mund të jenë të natyrës objektive dhe subjektive.99

96Salihu I. E drejta penale, Pjesa e Përgjithshme, Prishtinë, 2005, fq.223.

97Pasqyra tabelare mbi e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011

98Latifi V. Kriminalistika e delikuencës së të miturve, Prishtinë, 1982 fq. 227.

38

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Gjat hulumtmit të veprave penale të kryera nga të miturit në Rajonin e Gjilanit vërehet se për kryerjen e veprave penale të miturit kanë përdorur më shumë mjetet si;

Te veprat penale kundër pasurisë (vjedhjet); thikat, gërshërët, litarët, armët e zjarrit, etj.

Te veprat penale kundër jetës dhe trupit: armët e zjarrit, armët e ftohta dhe vegla tjera te ndryshme.

Në vazhdim do të paraqiten të dhënat tabelare100 sipas llojit të mjeteve të cilat i kanë përdorur të miturit e studiuar me rastin e kryerjes se veprës penale.

Mjetet e kryerjes

Numri

Përqindja

 

 

 

 

 

Armë të zjarrit

71

7.

23%

 

 

 

 

Armë të ftohta

282

28.

72%

 

 

 

 

Vegla të tjera

629

64.

05%

 

 

 

 

Gjithsej:

982

100.

00%

 

 

 

 

Nga këto të dhëna rezulton se me rastin e kryerjes së veprës penale, të miturit kanë përdorur këto mjete: armët e zjarrit në 7.23% të rasteve, kurse armët e ftohta në 28.72% të rasteve. Ndonëse më i shprehur është fakti se në numrin më të madh të rasteve, në 64.05% kryerësit e mitur kanë përdorur vegla të tjera.

Rjedhimisht të miturit zakonisht i zgjedhin mjetet që garantojnë kryerjen e suksesshme dhe efikase të veprës penale.100

99Pasqyra tabelare mbi evidencimin e kryerësve të mitur nga Gjykata Komunale dhe Gjykata e qarkut e Gjilanit për periudhën 2007-2011

100Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 108.

39

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

KAPITULLI III

SHKAQET E KRIMINALITETIT TË MITURVE

Kriminaliteti i të miturve, ngjashëm si dhe kriminaliteti i personave të rritur, i ka kushtet dhe shkaqet e përgjithshme dhe të veçanta të paraqitjes së tij. Kur të merret parasysh fakti se kriminaliteti përgjithësisht është dukuri e komplikuar shoqërore dhe individuale, se këndejmi edhe kriminaliteti i të miturve është formë e posaçme e tij, atëherë në këtë rast shtrohet si detyrë e veçantë që ky kriminalitet të studiohet në mënyrë të gjithanshme. 101

Mund të theksohet se nga shkalla e zhvillimit te njohurive etiologjike mbi kriminalitetin, varet edhe vetë vendi dhe roli i kriminologjise si shkencë e luftimit të sjelljeve krimiale kriminalitetit, sepse dihet që qëllimi i saj është njohja dhe zbardhja e të vërtetës mbi shkaqet, mënyrën dhe rrethanat e paraqitjes se kriminalitetit. 102 Në paraqitjen e kriminalitetit ndikojnë shumë faktorë. Ata janë faktorë të jashtëm ose objektivë dhe faktorë të brendshëm ose subjektivë. Ndër faktorët më me ndikim në paraqitjen e kriminalitetit përgjitjësisht dhe të kriminalitetit të të miturve kosiderohen;

1.Faktorët ekonomiko-shoqëror,

2.Faktorët ideopolitik,

3 Mjetet e informimit publik,

4. Faktorët mikrogrupor.

1. Shkaqet ekonomiko-sociale

Është i njohur dhe i vërtetuar fakti se atje ku ka më shumë varfëri, papunësi, nivel të ulët arsimor e kulturor dhe nuk ndihet forca e ligjit dhe e opinionit shoqëror kriminaliteti shfaqet në nivele të larta.103 Vështruar në kontekst të kësaj, nevoja për kushte më të mira materiale, nevoja për punësim, për shkollim të mëtejmë dhe shumë nevoja të tjera që për shkak të rrethanave që ekzistojnë, nuk mund të përmbushen gjithëherë, ndikon që të shkaktohen forma të ndryshme të kriminalitetit të të miturve dhe të kriminalitetit në përgjithësi në vendin tonë.

Kosova akoma përballet me zhvillimin e ulët shoqëroro-ekonomik.Ende mbizotëron varfëria e skajshme në shumë vende rurale dhe papunësia thuajse nuk shënon tendencë të uljes, e mos të themi se është në rritje e sipër. Edhe këto përjetime, i dërgojnë të miturit të ndihen të përbuzur e të anashkaluar nga rrethi shoqëror, gjë që i mundëson me lëhtë të merren me kryerje të veprave penale. Në vazhdim do të flitet për papunësinë, varfërin, kushtet e vështira të banimit etj.

101Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 158-159.

102Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq. 235.

103Papandile J. Vështrim kriminologjik (1912-1999), Tiranë, 2000 fq. 76

40

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

1.1 Papunësia

Papunësia ndikon në keqësimin e pozitës materiale të individëve dhe familjeve të tyre. Statusi i përsonave të papunësuar shkakton një apati dhe zhgënjim i cili lidhet me paperspektivën e zgjidhjes së problemeve të cilat krijohen në familje dhe te individët. Shpesh herë disa individë dhe grupe duke dashur të dalin nga kjo gjendje e vështirë fillojnë të merren me disa aktivitete dhe veprime të dëmshme sociale si p. sh., Prostitucion, bredhje, lypje, etj.104

Për të evituar vështirësitë materiale, të cilët janë pasojë e papunësisë, disa individë, përfshirë këtu edhe të miturit shpesh herë në mënyrë të palejueshme, zgjidhjen e kërkojnë duke kryer krime të ndryshme.105 Së këndejmi, ekziston një konstatim i përgjithshëm se në shumë vende ku papunësia është shumë e madhe edhe aktivitetet kriminale janë të shprehura në një shkallë më të lartë.

Ppunësia ndikon në gjendjen psikike dhe shpirtërore të anëtarëve të familjes e edhe në konfliktet mbrenda tyre. Rjedhimisht, në rastet kur të miturit janë të punësuar vërehet se ata vështirë vendosin për të kryer aktivitet kriminal sepse niveli i ndërgjegjes është më i madh në punë dhe në përgjithësi.

Të dhënat e përdorura provojnë se shumica e të miturve kryerës të veprave penale në Rajonin e Gjilanit ishin të papunësuar, mandje ajo shifër sillet diku rreth 94%, qka fletë për një faktor me shumë ndikim në kryejen e veprave penale.

1.2 Varfëria

Faktor i rëndësishëm objektiv që ndikon në paraqitjen e kriminalitetit padyshim është varfëria. Për varfërinë ka pasë mendime që nga kohët e lashta që e përcaktojnë atë si faktorë në paraqitjen e dukurive negative në shoqëri. Aristoteli ka thënë “Varfëria është nënë e krimit, ndërsa begatia nëna e amoralitetit.106

Shumë kohë është menduar se varfëria si faktorë ka ndikuar që shtresat e varfëra të popullësis të jenë dominuese në veprimet e këtyre njerëzve që të meren me kryerjen e veprave penale.

Rjedhimisht, është gjë e pritshme që edhe në Rajonin e Gjilanit dhe në përgjithësi në Kosovë varfëria të manifestojë ndikimin e saj evident në paraqitjen e veprave penale përgjithësishr por edhe në paraqitjen e kriminalitetit të të miturve mënyrë të veqantë. Situata e gjithëmbarshme që mbretëron në Kosovë, koha e luftës, gjendjen të cilën e krijoi ajo, por edhe koha e pasluftës, ndikoi që një shtresë e popullsisë të ndodhet në situata të vështira ekonomike jetësore, lindën familje skajshmërisht të varfëra, ku disa të miturve të atyre familjeve ajo gjendje ua imponoj nevojën që mbase për mbijetesë të meren me kryerje të veprave penale të ndryshme, pra të imponuar nga varfëria si faktorë ekonomik.

Nga rastet e hulumtuara të periudhës 2007-2011 vërehet se numri më i madhë i të dënuarve të mitur u takojn shtresave të varfëra.Të dhënat e përdorura

104Hajdari A. Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë, 2004 , fq. 164.

105Po, aty fq. 165

106Halili R. Kriminologjia, Prishtinë 2007, fq. 123.

41

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

provojnë se 482 kryerës në Rajonin e Gjilanit u takonin familjeve me gjendje es ekonomiko-sociale shumë të ulët, 96 kryerës të mitur vinin nga familjet që siguronin ekzistencën me ndihma sociale. Shprehur në përqindje këto dy shtresa përbëjn diku 59 % të kryerësve të mitur të dënuar, çka flet për varfërin si një faktor shumë ndikues në paraqitjen e veprave penale.

1.3 Kushtet e vështira të banimit

Kushtet e vështira të banimit janë të lidhura ngusht me procesin e migrimit të popullësisë nga zonat rurale në ato urbane.107 Në periudhën e pasluftës është vërejtur një dukuri e cila paraqitet nëpër qytete në tërë vendin pra edhe në Rajonin e Gjilanit ku shumica e banorëve të fshatrave dëshirojnë të jetojnë në qytete për shkak të mundësive më të mëdha që ofrojnë këto ambiente për të gjetur mundësinë e punësimit dhe për një jetë më të mirë, por shpesh ato familje vendosen në pjesë të qyteteve ku nuk ka infrastrukturë të përgatitur mirë për kushte të mira të banimit. Për shkak të mungesës së planeve urbanist- istike në komuna, vërehet grumbullim i popullësisë në disa lagje të paurbanizuara ku kushtet e banimit janë të mjerueshme si të tilla ato mund të ndikojnë që të miturit e atyre familjeve të meren me aktivitete konfliktuoze të dëmshme për atë zonë të qytetit në të cilën më shumë mund të paraqiten sjellje kriminale.

Është provuar fakti se kushtet e banimit janë paraqitur si shkaqe të sjelljeve kriminale edhe te një pjese të të miturve në Rajonin e Gjilanit, të cilët kishin ardhur viteve të fundit të jetojnë më shumë në Gjilan, e më pak në Kamenicë dhe Viti.

1.4 Migrimi i popullsisë

Migrimi i popullsisë si një faktor i rëndësishëm paraqet një problem shqetësues, i cili ka peshën e vetë në paraqitjen e kriminalitetit, në rritjen e intensitetit të tij, në paraqitjen e formave të reja të dukurive të rrezikshme në zonat ku ndodhin këto migrime etj.

Dukuri më e shprehur e migrimit është bredhja e njerëzve nëpër vendet e ndryshme për shkak të problemeve ekonomike, pasojave të luftës etj., ku një numër i konsiderueshëm i popullsisë e ndër ta edhe të mitur u zhvendosën në shtete të ndryshme. Filluan në një mënyrë një jetë të re nëpër ato vende, por që mundësitë për tu integru në ato shoqëri ishin të vogla, andaj ata u izoluan në ato zona të banimit ku dhe filluan të paraqesin një problematikë në vete.

Adoptimi i tyre në ato shoqëri ishte shumë i vështirë, punësimi gjithashtu gati i pamundshëm, prandaj një pjesë e tyre u morën me sjellje të ndryshme kriminale për shkak të këtyre kushteve të vështira të jetës në ato vende.

Prandaj, migrimi i këtyre të rinjëve dhe vendosja në ato vende në një mënyrë u shëndrrua në një shkak për probleme kriminale, për shkak të përballjes së tyre

107 Hajdari A Krimnaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003, Prishtinë,2004 , fq. 168.

42

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

me probleme të vendosjes, përshtatjes, problemeve administrative,dhe kushteve të tjera jetësore.

Vërtetohet se disa të mitur edhe në Rajonin e Gjilanit, ku u vendosën pas luftës nga mjedise të tjera, pikërisht për shkak të këtyre vëshirësive kanë filluar të merren me kryerje të veprave penale dhe atë për shkak të mosrealizimit të kërkesave të tyre dhe interesave tjera të nevojshme për një jëtë normale.

2. Shkaqet ideo politike

2.1 Rrethanat shoqëroro-politike

Rrethanat shoqëroro-politike paraqesin faktor të përgjithshëm që në kushte të caktuara ushtrojnë ndikim të veçant në paraqitjen e kriminalitetit në shoqëri.108 Rëndimi i rrethanave shoqëroro-politike në një vend e shoqëri të caktuar zakonisht vjen gjatë luftërave e konflikteve të ndryshme, gjegjësisht gjatë rënieve e përmbytjeve të sistemeve të caktuara. Në kushte të tilla, në të gjitha ato vende, vërehet një shtim relativisht i lartë i të gjitha llojeve të sjelljeve kriminale, përfshirë këtu edhe dukurinë e kriminalitetit të të miturve.109 Situata e vështirë e krijuar pas luftës, papunësia e madhe, mbetja e shumë fëmijve pa ndonjërin prind, traumat e shkaktuara etj, ndikuan edhe te të miturit e këtij Rajoni që të merren me sjellje kriminale të ndryshme.

Në situata të tilla kur shtetet përballen me këso rrethana shoqëroro-politike nuk kanë një stabilitet të duhur, të miturit mendojnë se shteti dhe familja nuk kanë kohën e duhur të merren me ta, andaj ata u morën me aktivitete kriminale, duke menduar se ato do të ngelin të pazbuluara.110

Në vitet që pasojnë, me qëllim të zvogëlimit, e në perspektivë edhe të eliminimit të kriminalitetit të të miturve në vendin tonë duhet të merren masa të nevojshme për të shtuar efikasitetin e organeve shtetërore të cilat merren me pengimin dhe luftimin e kriminalitetit, konsolidimin e shtetit ligjor, nxjerrjen e disa ligjeve penale qe akoma mungojnë, ngritjen e nivelit të zhvillimit ekonomiko-shoqëror, kulturor, etj.111

2.2 Arsimimi

Arsimimi konsiderohet një faktor i rëndësishëm në krijimin dhe aftësimin personalitetit të njeriut për jetë më të sigurt dhe më të suksesshme. 112 Arsimimi për shumë kohë të zhvillimit të shteteve, është mendu se është një faktor i fuqishëm në pengimin e kriminalitetit, zvoglon mosdijen te përsonat e mitur, forcon vetëdijen për luftimin e dukurive negative, zhduk shprehit e këqija, zhduk zakonet konzervative etj. Aq vlerësohet arsimimi sa që kriminologu Holandez V. Bonger mendon, “Hapja e një shkolle do të thotë mbyllja e një burgu”. Ai ka theksuar se dallimet lidhur me rëndësinë e personave të arsimuar

108Hajdari A. Vrasjet në Shqipëri, Prishtinë, 1998 fq. 150.

109Hajdari A. Kriminaliteti i të miturve në Kosovë, 2001-2003 fq. 169.

110Po, aty fq. 172.

111Po, aty fq. 172-173.

112Halili. R. Kriminologjia, Prishtinë, 2007, fq. 249.

43

Viti

2007

2008

2009

2010

2011

Total

%

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

dhe të paarsimuar aristoteli ka thënë se ata dallojnë në mes veti, “aq sa dallojnë të gjallët nga të vdekurit”.113

Mirëpo ka edhe mendime tjera të cilat e vështrojnë arsimimin edhe në tjetër kënd. Prof. R. Halili thotë. ‘’Kjo duhët shiquar në aspektin relativ, e jo të përgjithsohet ky faktor. Kur pohohet kështu, në rend të parë mendohet për faktin e pamohueshëm se disa forma të kriminalitetit, shikuar në praktikën gjy- qësore, i kryejnë përsonat e paarsimuar, nga ana tjetër disa veprime kriminale gjithashtu bazuar në të dhënat e statistikave gjyqësore, i kryejnë personat me arsim të lartë”114

R. Garofallo-thotë se arsimi i pajisë me dijeni dhe i aftëson disa individë që më lehtë dhe pa vështirësi të kryejnë disa sjellje të kriminale.

Në vijim do të pasqyrohet numri i kryerësve të mitur të veprave penale të cilët janë dënuar nga gjykata Komunale dhe e Gjykata e Qarkut në Gjilan, sipas niveleve të arsimit fillor dhe të mesëm që ata u takojn.

Analfabet

 

 

 

 

Numri i kryerësve të mitur të veprave penale

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

KL

KL

KL

KL

KL

KL

KL

KL

KL

KL X

KL

KL

KL

Total

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

XI

XII

XIII

 

 

2

-

-

-

-

-

3

6

13

49

42

44

27

3

189

4

-

3

-

-

3

5

28

5

49

70

41

29

3

240

1

-

-

-

1

-

2

4

19

53

66

46

21

1

214

1

-

-

-

1

2

4

7

16

47

65

50

7

1

201

3

-

-

-

2

5

3

4

12

30

39

29

16

1

138

11

-

3

-

4

10

17

49

65

228

284

210

100

11

982

1.12

-

0.30

-

0.40

1.0

1.73

4.98

6.61

23.2

28.92

21.4

10.02

1.12

 

Nëse shohim tabelën115 për nivelin arsimor të kryerësve të mitur të veprave penale do të vërehet i përkasin klasës dhjetë (X) janë 284 kryerës ose 28.92% mandej klasës së nëntë (IX) janë 228 kryerës ose 21.40% të klasës së njëmbëdhjetë (XI), pastaj 297 kryerës ose 21.70%. Kryerësit e mitur të dënuar kryesisht janë persona problematikë, të dobët në mësime, të prirur për ta lëshuar mësimin, në disa raste edhe braktisur shkollën, duke nxitur dhe moshanikët tjerë që t’u bashkangjiten dhe në përgjithësi jot ë intersuar për procesin mësimor.

2.3 Mjetet e informimit publik

Ndikimi pozitiv i këtyre mjeteve në paisjen e gjeneratave të reja dhe të qytetarëve në përgjithësi me njohuri është i padiskutueshëm.116 Mendohet se

113Gazeta e përditshme, ‘’ Bujku’’, Prishtinë, 08.05.1998 fq. 13.

114Halili. R. Kriminologjia, Prishtinë, 2007, fq. 249.

115Tabelë - nga evidenca e regjistrave Shërbimit Sprovues, Zyrja Rajonale në Gjilan për nivelin e për nivelin e arsimit të kryerësve të mitur gjat periudhës 2007-2011

116Halili R. Kriminologjia, Prishtinë, 2007, fq. 263.

44

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

një pjese e madhe e delikuencës të të rinjve është rezultat i drejtpërdrejtë i ndikimit të disa mjeteve të komunikimit masovik.117

Paraqitja e krimeve të kryera nga të miturit, mënyra e kryerjes, fshehja gjurmëve, mjetet e përdorura për kryerje etj, në shtyp me këto krijon një kulturë jo sociale dhe dëmshme për të rinjtë, sepse fitojn njohuri për kryerjen e krimeve.

Filmi si mjet i informimit publik më së shumti krijon shprehi kriminale te të miturit, duke parë vrasjet, vjedhjet si kryhen, pastaj si veprojn bandat kriminale mund të ju shërbejn të rinjëve si motive për kryerjen e krimeve duke kopjuar modele nga ata filma. 118

Autorët e teksteve të ndryshme për ngjarjet kriminale, duhet që më shumë të merrën me dënimin e këtyre sjelljeve kriminale, duke shprehur revoltën më të madhe për paraqitjen e tyre në mënyrë që të ndikojnë në edukimin më të drejt të miturve e me këtë edhe luftimin e kriminalitetit.

3. Disa faktorë të tjerë të kriminalitetit të të miturve

Në formimin e përsonalitetit të njeriut e veçanrisht të miturit ngusht ndikojnë edhe disa faktorë tjerë të rëndësishëm,të cilët paraqiten si institucione ose ambiente në të cilat të miturit kalojnë një kohë të konsiderueshme, formësohen, edukohën, arsimohën etj, për qfarë ata qmohen si faktorë me ndikim në formimin e përsonalitetit të tyre. Në të kundërtën ata lënë gjurmë negative e trauma, dhe kështu lënë hapësirë më të madhe për të miturit për të devijuar nga një edukim i drejtë dhe për tu marr me veprime të dëmshme për shoqërinë.Këto ambiente janë: shkolla, familja, mjedisi shoqëror etj.

3.1 Ndikimi i mjedisit shkollorë

Shkolla si institucion arsimor ka rëndësi të madhe dhe njëherit detyrim ligjor në formimin e personalitetit të nxënësve e me këtë edhe të miturve si brez, gjatë kohës kur të miturit janë në këto programe arsimore të këtyre institucioneve apo edhe gjatë kohës kur qëndrojn në këto ambiente jasht procesit mësimor

Të miturit në këto institucione arsimohen, edukohen, krijojnë shprehi për punë, për aktivitete kulturore, njftohen me rregullat morale dhe shoqërore, që kanë rëndësi në formimin e personalitetit të tij. 119 Për këtë arsye shkolla dhe njohurit e fituara në të, në moshën rinore kanë rëndësi të madhe për përcaktimin dhe orientimin e njeriut për jetën e mëvonshme të tij. 120

Të dhënat nga praktika gjyqësore tregojnë se duhet kushtuar rëndësi këtij ambienti dhe institucioni shkollor, sepse gjatë hulumtimit të kriminalitetit të miturve është vërejtur se një numër i të rinjëve këto dukuri të dëmshme i kanë filluar gjatë kohës sa kanë qenë nxënës të shkollave fillore ose të mesme me ç’rast edhe karrierën fillestare për aktivitetin kriminal e kanë filluar në këto institucione, si; duke ikur nga orët e mësimit, duke pirë duhan, duke përdorur

117Po, aty fq. 263.

118Hajdari A. Kriminaliteti i të miturve në Kosovë, 2001-2003 fq. 174.

119Po, aty fq. 180

120Halili R. Kriminologjia, Prishtinë, 2007, fq. 262.

45

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

disa lloje të drogave, alkoolin dhe duke u shoqëruar me persona që kanë kryer vjedhje dhe krime tjera.

3.2 Ndikimi i ambientit jetësor

Është e njohur se të miturit por edhe personat e rritur në këto ambiente si lagje, rrugë edhe lokale kalojnë një kohë të konsiderueshme, andaj raportet të cilat krijohen aty janë një faktor i rëndësishëm në kulturën dhe edukatën e tyre. Në anën tjetër të miturit gjat qëndrimit në këto kuarte apo lagje mund të kontaktojnë me të mitur dhe të rritur me sjellje asociale dhe kriminale,dhe në këtë mënyrë të bëhen pjesë e shoqërimit të tyre në veprime të rrezikshme dhe të dëmshme për shoqërinë. Prandaj nëpër këto lagje ekzistojnë grupe bandash të rinjësh ose të miturish të cilët kërkojnë shoqëri për këto aktivitete kriminale gjithashtu është vërejt se më së lehti atyre u bashkohen të miturit nga familjet, e degraduara, të miturit me sukses të dobët nëpër shkolla etj.

Hulumtime e të dhëna të shumta statistikore të institucioneve të ndryshme kanë treguar se një numër i të rinjëve pikërisht në këto ambiente i kanë filluar aktivitetet e ndryshme kriminale. Në këtë aspekt Shoqëria duhet të jetë më e kujdesshme të merret më tepër me eliminimin e këtyre dukurive të dëmshme në këto mjedise, duke ndihmuar me programe dhe projekte të ndryshme të cilat ndikojnë në punësimin e të rinjëve, përmirësimin e kushteve jetësore por edhe në kontrollimin më të fort të lagjeve problematike nga organet e policisë. 121

3.3 Ndikimi i familjes

Bashkësia më e rëndësishme në shoqëri e cila ka rol primar dhe qëndror në edukimin e anëtarve të vet dhe përgjegjësin më të madhe që ata t’i mbaj në një zhvillim të drejtë edhe në moshën e mitur padyshim është familja. Ajo paraqet bashkësi shoqërore në të cilën njeriu, prej lindjes deri në vdekje, gjendet dhe qëndron nën kujdesin dhe mbikqyrjen e anëtarëve të vet. 122

Është e njohur se edukimi, kultura, emancipimi dhe virtytet e tjera të cilat i mban një personalitet edhe në kohën kur ai ësht i mitur është i lidhur me familjen. Së këndejmi në familje, duhen të krijohen kushte që fëmijët dhe të rinjtë të formohen dhe aftësohen për jetë si personalitete të pavarura.

Mirëpo, në familjet e shkatërruara këto funksione nuk kryhen si duhet dhe ato bëhen burim i shumë dukurive negative dhe sjelljeve kriminale. 123

Faktorët të cilët kanë ndikuar që në këto familje të mos ushtrohet kontrolli prindëror dhe një edukim i drejtë ka qenë papunësia dhe varfëria. E gjithë kjo për shkak se udhëheqsit e këtyre familjeve nuk kanë mundur të ofrojn kushtet optimale për jetesë si; ushqimin, veshmbathjen, shkollimin etj.

121Hajdari A. Kriminaliteti i të miturve në Kosovë, 2001-2003 fq. 186.

122Po, aty fq. 187.

123Halili R. Kriminologjia, Prishtinë, 2007, fq. 262.

46

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

KAPITULLI IV

MASAT PËR LUFTIMIN E KRIMINALITETIT TË TË MITURVE

I. Masat preventive

Kriminaliteti është dukuri e dëmshme që rrezikon e dëmton vlerat shoqërore dhe individuale. 124 Është e njohur se gjat zhvillimit të shoqërisë njerëzore janë përdorur mjete dhe metoda të ndryshme për të luftuar kriminalitetin. Masat që përdorën për luftimin e kriminalitetit janë të shumllojshme. Të gjitha këto masa ndahen në; masa preventive dhe masa represive.

1. Kuptimi dhe karakteri i masave preventive

Për luftimin e kriminalitetit të të miturve janë përdorur masa të ndryshme. Mirëpo masat preventive konsiderohet se kontribojnë më së tepërmi në luftimin e suksesshëm të këtij kriminaliteti. 125

Me fjalën masa preventivë kuptojmë tërësinë e veprimeve të cilat ndërmerren nga një rreth i gjerë i subjekteve shoqërore dhe qëllimi i përgjithshëm i tyre është pengimi i shfaqjes së kriminalitetit si dukuri socio-patologjike, nëpërmes eliminimit dhe luftimit të shkaqeve dhe kushteve që determinojnë sjelljet kriminale. 126

Format e masave preventive duhet të jenë të organizuara nga vet shoqëria, pra institucionet e saj në drejtim të vetdijësimit të popullatës së saj. Qëllimi i këtyre masave është që të kontribuojnë në zvoglimin e faktorëve që ndikojnë në paraqitjen e kriminalitetit.Vetë përmbajtja e masave preventive shpreh edhe karakterin e tyre. Si rrjedhojë, karakteri i këtyre masave është parandalues në paraqitjen e kriminalitetit

2. Llojet e masave preventive

Me masa preventive në kuptimin e luftimit të kriminalitetit duhet të kuptojmë masat që ndikojnë në zvoglimin e faktorëve të kriminalitetit përfshirë, faktorët ekonomiko-social, politik edhe psikologjik.

Këto masa pra janë të shumëllojshme dhe mund të ndahen në dy grupe:

1)Masa të përgjithshme

2)Masa të posaçme

124Sahiti E. Të provuarit në procedurë penale – mundësitë dhe vështersit, E dretja, nr. 3, Prishtinë, 1996, fq. 37

125Hajdari A. Kriminaliteti i të miturve në Kosovë, 2001-2003 fq. 189-190.

126Po, aty fq. 190

47

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Me masa preventive në kuptimin e përgjithshëm, nënkuptojmë masa të cilat subjektet shtetërore të shoqërisë, qoft ato në nivele nacionale apo ndërkombëtare i ndërmarrin në drejtim të avancimit të pozitës sociale dhe të mirëqenies së popullsisë, të ngritjes së nivelit arsimor e kulturor etj.127

Kjo mënyrë e luftimit dhe pengimit të kriminalitetit paraqet mënyrë afatgjate të luftimit të kriminalitetit në shoqëri, përfshirë kriminalitetin e të miturve.

Masat preventive të posaçme – Si masa preventive të posaçme konsiderohen ato masa të cilat i ndërmarin organet e judikatures dhe organet të tjera shoqërore, apo organet tjera ndërkombëtare në drejtim të evitimit të situatave konkrete të të miturve apo krimeve tjera. 128

Zbatimi i masave preventive varet nga shkalla e rrezikshmërisë së kryerësit dhe elementev të tjera. Masat preventive për parandalimin e kriminalitetit janë në numër të shumta dhe të llojllojshme, por si më të rëndësishmet konsiderohen;

1)Avancimi i zhvillimit ekonomik;

2)Ngritja e nivelit arsimor;

3)Ngritja e shkallës së punësimit,

4)Krijimi i një ambienti të shëndoshë në familje, shkollë e rreth shoqëror të përgjithshëm;

5)Avancimi i punës së policisë, pokurorit të shtetit, gjykatave etj.

6)Zhvillimi i një informimi objektivë dhe të rëndësishëm etj.129

Rezultatet e shkencës bashkëkohore pa mëdyshje bëjnë me dije se parandalimi do të sjell më shumë dobi se sa ndëshkueshmëria. Sidomos për personat e mitur.130

Duke parë mundësinë e organizimit të këtyre masave, në parandalimin dhe pengimin e kriminalitetit të miturve duhet theksuar se për shoqërinë më e rëndësishme është të pengoj këtë dukuri të dëmshme se sa të ndëshkoj të miturit si kryerës të veprave penale. Në Kosovë organizimi i këtyre masave e poashtu edhe në Rajonin e Gjilanit, ende nuk është në nivelin e organizimit sistematik. Andaj, në të ardhmën lë për të dëshiruar që këto masa të organizohen në një nivel më të qëndrueshëm dhe profesional.

II. MASAT REPRESIVE

1. Kuptimi dhe karakteri i masave represive

Represioni është forma më e vjetër e organizuar e reagimit të shoqërisë ndaj dukurisë të kriminalitetit në përgjithësi e cila iu besohet organeve shtetërore si; policisë, gjykatave, prokurorive, organeve të ekzekutimit të sanksioneve penale etj.131 Me gjithë faktin se sot në shkencë mbizotëron mendimi se vetëm me

127Salihu I. Vrasjet në KSA të Kosovës, Prishtinë, 1985, fq. 284.

128Hysi V. Hyrje në Kriminologji dhe Penologji, Tiranë, 2000, fq. 118 – 119.

129Hajdari A Kriminaliteti i të miturve në Kosovë, 2001-2003 fq. 194-200.

130Po, aty fq. 203.

131Po, aty, fq. 205-206.

48

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

dënime nuk mund të ushtrohet luftë e suksesshme kundër kriminalitetit, e drejta penale bashkëkohore në aplikimin e saj, me këmbëngulje u përmbahet masave tradicionale të reagimit shoqëror kundër kriminalitetit.132

Profesor Ismet Salihu thekson se lufta kundër kriminalitetit vetëm me masa preventive kërkon një varg ndryshimesh rrënjësore, shoqërore, ekonomike në drejtim të humanizimit të shoqërisë dhe individit, ashtuqë reagimi përmes masave repressive shfaqet si domosdoshmëri akute dhe e pashmangshme. Karakterin e masave represive e përcakton vetë përmbajtja e atyre masave. Ato në përmbajtje kanë natyrë dhune dhe karakteri i tyre pashkëputshëm është represiv.

2. Llojet e masave repressive

Masat represive të cilat organet shtetërore mund t’i ndërmarrin në drejtim të luftimit të kriminalitetit të të miturve mund të jenë të shumta por ndër më të rëndësishmet janë ;

1.Politika e zbulimit dhe ndjekjes penale të kryerësve mitur të veprave penale.

2.Politika e aplikimit të sanksioneve penale ndaj kryerësve të mitur të veprave penale. 133

2.1Politika e zbulimit dhe ndjekjes të kryerësve të mitur të veprave

penale

Rëndësi të veçantë në zbulimin dhe ndjekjen e kriminalitetit të të miturve padyshim se kanë organet e posçqme shtetërore si; policia dhe prokuroria shtetit, të cilat mbajnë përgjegjësin më të madhe në ndriçimin e rasteve të kriminalitetit të miturve si dhe angazhimin e tyre që këto vepra penale të zbulohen, lajmërohen dhe trajtohen sa më shpejte në mënyrë që të kontribojnë që numri i errët të jetë sa më i vogel. 134

Në procesin e zbulimit të kriminalitetit të miturve dhe kryerësve të tij roli i policisë konsiston përveç tjerash, në ndërmarrjen e masave taktike operative si dhe masave tjera të parapara me ligj, përfshirë këtu dërgimin e të miturve në shtëpi kur ata hasen në rrrugë në orët e vona të natës, caktimin dhe zbatimin e paraburgimit dhe zbatimine masave të tjera të veçanta. 135

Roli i policisë është vendimtar në përcjelljen e ecurisë së kriminalitetit, në ndërmarrjen dhe udhëheqjen e aksioneve ndaj kryerësve të mitur të veprave penale së këndejmi duhet që këto organe të profesionalizohen sa më shumë në drejtim të pengimit dhe luftimit të këtij lloj kriminaliteti edhe kriminalitetit të përgjithshëm.

Pas ndjekjes dhe zbulimit autorët e krimit duhet të arrestohen, në mënyrë që ndaj tyre të shqiptohen sanksionet penale si masa repressive.

Rol të rëndësishëm në luftën kundër kriminalitetit kanë edhe prokurorët e shtetit. Ata me angazhimet e tyre duhet të trajtojnë me kujdes të veçant të të miturit duke u angazhuar që ndaj tyre si sanksione penale të shqiptohen vetëm

132Salihu I. Vrasjet në KSA të Kosovës, Prishtinë, 1985, fq. 299-300.

133Hajdari A. Kriminaliteti i të miturve në Kosovë, 2001-2003 fq. 208.

134Po, aty, fq.208.

135Po, aty, fq.209.

49

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

masat edukative, por duhet që në mënyrë profesionale për të patur kujdes në procedurat të cilat janë të veçanta për të miturit në mënyrë që mos të ndikohet te ta në mënyrë negative dhe ato të kenë efekt preventive.

2.2 Politika e aplikimit të sanksioneve penale ndaj të miturve si kryerës të veprave penale

Mbështetur në të dhënat e përdorura rezulton se në Gjykatën Komunale dhe në Gjykatën e Qarkut të Rajonit të Gjilanit me rastin e shqiptimit të sanksioneve penale ndaj të miturve u kanë dhënë prioritet masave edukative.

Megjthatë, te veprat penale të kryera nga të miturit vërejm se këto gjykata kanë shqiptuar edhe dënime me burgim për të mitur.

Nëse përcillet periudha 2007-2011 do të shiet se Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit kryerësve të mitur të veprave penale u ka shqiptuar sanksionet penale duke ua përshtatur ato peshës së veprës penale të kryer, dhe duke i kushtuar rëndësi më të madhe masave edukative ndaj të miturve.

Nga 982 kryerës të mitur të dënuar Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit për 817 kryerës ose 83.19% kanë shqiptuar masa ndëshkuese represive edhe atë; për 393 kryerës të mitur ose 40.02% masën e mbikqyerja e shtuar, për 259 kryerës ose 26.37% masa të enteve, për 123 kryerës ose 12.52% urdhër për punë në dobi të përgjithëshme, dhe në fund për 38 kryerës ose 3.86% burgim për të mitur.136 Siç rezulton masa më shumë e shqiptuar represive është mbikqyerja nga prindi ose prindi adoptues ose familja tjetër.

Të dhënat e përdorura provojnë në masë bukur të theksuar Gjykata Komunale dhe Gjykata e Qarkut e Gjilanit kanë shqiptuar edhe masa të mbikqzrjes së shtuar nga ana e organit të kujdestarisë, çqka tregon se një numër I kosiderushëm i kryerësve të mitur rrjedhin nga familjet problematike, dhe të cilat vetë nuk kanë mundur të mbikqyrin zbatimin e kësaj mase, pa ndikimin dhe mbështetjen e organit të kujdestarisë.

Kjo gjendje determinon nevojen që shteti shteti të ndikoj në hartimin e politikave të institucioneve në drejtim të zgjidhjes së problemeve të cilat paraqiten si shkaktarë të kësaj dukurie të dëmshme shoqërore përfshirë zgjidhjen e problemeve ekonomike, sociale dhe problemeve tjera.

136 Evidenca e regjistrave të Gjykatës Komunale dhe Gjykatës së Qarkaut për kryerësit e mitur të veprave penale për periudhën 2007-2011 të Rajonit të Gjilanit

50

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

PËRFUNDIMI

Rezultatet modeste të këtij punimi diplome më kanë sjellur në këto përfundime;

1.Në Rajonin e Gjilanit, në periudhën hulumtuese 2007-2011 vetëm Komuna e Gjilanit ka Gjykatën Komunale që merrej me gjykimin e kryerësve të mitur të veprave penale si gjykatë të shkallës së parë, dhe Gjykatën e Qarkut si gjykatë e shkallës së parë dhe të dytë. Komunat e Kamenicës dhe Vitisë kishin vetëm gjykata për kundërvajtje, dhe se lëndët penale për të mitur në shkallën e parë i gjykonte Gjykata Komunale e Gjilanit. Karakteristikë e periudhës 2007-2011 është se tani në këtë rajon u krijuan edhe tri komuna të reja nga procesi i decentralizimit, Komuna e Ranillugut, Komuna e Kllokotit dhe Komuna e Parteshit. Në fillim të vitit 2010 dhe tani edhe për këto dy komuna lëndët penale për të mitur janë gjykuar në gjykatën komunale të Gjilanit.

2.Kriminaliteti përgjithësisht dhe kriminaliteti i të miturve në veqanti është dukuri e kushtëzuar nga shumë shkaqe dhe faktorë, të cilët janë gjithashtu të lidhura edhe me rrethanat e përgjithëshme shoqëroro-ekonomike të një rajoni të caktuar apo edhe të një shoqërie.Ndikimi i këtyre shkaqeve ka qenë present edhe në dukurin e kriminalitetit të të miturve në Rajonin e Gjilanit gjatë periudhës 2007-2011.

3.Përveq shkaqeve apo faktorëve të përgjithshëm në paraqitjen e kriminalitetit të të miturve në Rajonin e Gjilanit kanë ndikuar edhe disa faktorë të tjerë, si; tiparet dalluese biologjike, psikike, sociale etj.

4.Gjatë periudhës hulumtuese 2007-2011 gjykatat e Rajonit të Gjilanit në masë të madhe kanë arritur që sanksionet dhe masat ndaj të miturve t’i përshtasin me peshën e veprave penale dhe karakteristikat personale të kryerësve të mitur të veprave penale.

5.Shërbimi Sprovues në trajtimin e kriminalitetit të të miturve është një institucion i rëndësishëm rajonal në zbatimin e procedurave penale ndaj të miturve, ku rëndësia e tij është shumë e veçant pasi që pothuajse për qdo rast

51

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

veq e veq, punëtorët profesional të këtij instuticioni e studjojn në mënyrë të detajuar rastin, duke përgatitur anketat sociale të cilat janë qenësore dhe vendimtare për prokurorinë,gjyqtarin individual dhe trupin gjykues për të miturit në dhënien e vendimit përfundimtar të çdo qështje penale të miturve, sepse në këto anketa hulumtohën kushtet ekonomike, sociale, mardhëniet e kryesit në familje, shkollë, ambientin e mjedisit ku jeton, dhe kështu që shumë më lehtë gjykatës i bëhet mundur të kuptoj personalitetin e kryerësit mitur, vetit bio-psikike, kushtet dhe rrethanat tjera që kanë rëndësi të madhe për vendimmarrje të drejtë. Shërbimi sprovues gjegjësishtë punëtorët profesional përpilues të anketës sociale të thuash për ç’do rast kanë dhënë edhe propozimin e vtyre për masën ndëshkuese, me qka e kanë ndihmuar punën e gjykatës me profesionalizimin e tyre edhe pse ai propozim nuk është obligues, por më shumë këshillues që ka mundur t’i ndihmoj në dhënjen e vendimit gjyqësorë.

6.Karakteristikë për Rajonin e Gjilanit, sa i përket dukurisë së kriminalitetit të të miturve gjatë periudhës 2007-2011 kryesit e mitur të veprës penale më shumë rrjedhin nga familjet me më shumë anëtarë, të cila familje për shkak të kushteve të vështira të banimit edhe gjendjes së vështirë ekonomike nuk kanë mundur të kujdesen për këta të mitur, andaj këto shkaqe kanë qenë poashtu si një faktorë i cili ka ndikuar në paraqitjen e kriminalitetit tek të miturit në këtë Rajon.

7.Niveli i ulët arsimor edhe në Rajonin e Gjilanit për periudhën hulumtuese po ashtu ka qenë faktorë që ka pasur peshën e vetë në paraqitjen e kriminalitetit të të miturve, ku të miturit me disa klasë të kryera të shkollës fillore ose edhe me sukses të dobët në shkollë janë paraqitur në masë të madhe si kryrës të veprave penale për të mitur. Andaj shkollimi i rregullt dhe i tërësishëm i të miturve mund të numërohet si faktorë vërtet preventiv për luftimin dhe pengimin e kriminalitetit në këtë Rajon.

8.Zhvillimi i hovshëm i elektronikës, kompjuterizmit, internetit gjithashtu ëshë një faktorë në paraqitjen e kriminalitetit tek të miturit. Është i evidentuar rastin kur i mituri N.N. nga Komuna e Kamenicës ka kryer vepër penale me anë të kompjuterit në përmasa ndërkombëtare. Në këtë rast ai përmes

52

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

kompjuterit depërton në xhirollogarinë bankare të personave të ndryshëm anekëndë botës duke ju vjedhur të holla nga llogaritë e tyre rrjedhëse, apo duke porositur mallëra në kompani të ndryshme të shteteve anekënd botës, me emra dhe adresa fiktive elektronike të përsonave fizikë duke krijuar përfitime personale për vete dhe të tjerë në mënyrë të kundërligjshme, çka në luftimin e këtij rasti kriminal janë angazhuar shumë shtete në mënyrë të përbashkët për të ardhur deri te një përfundim i pëbashkët – zbulimi, arrestimi dhe dënimi i kryrësit në këtë vepër penale me karakter ndërkombëtar.

9. Institucionet edukuese në të cilat dërgohen të miturit për trajtim nga Rajoni i Gjilanit gjithashtu kanë rëndësin e tyre të pazëvendësueshme në aftësimin e tyre profesional, në edukimin e tyre, nëpërmjet programeve të tyre që organizohen gjatë qëndrimit të miturve në to, dhe në përgaditjen e tyre për risocializim më të lehtë dhe përshtatjen në ambientin shoqëror dhe për vetëdijësimin e tyre që në të ardhmën mos të kryejnë vepra penale.

10.Institucionet kosovare për të parandaluar kriminalitetin e të miturve në një masë të konsideruar duhet që kësaj dukurie t’i kushtojnë një kujdes të posaçëm, duke bë përpjekje më të mëdha me një çasje të gjithmabrshme për të ndikuar me programe dhe politika të mirëfillta për të parandaluar, penguar dhe luftuar më denjësishtë këtë dukuri të dëmshme me tendenca në rritje, për ti evituar pasojat e mëvonshme që shoqëria mund t’i ketë, përfshirë mbukimin e shpenzimeve për trajtimin e tyre.

11.Peshë të veqant dhe vendimtare në luftimin dhe pengimin e kriminalitetit ka shtimi i efikasitetit të organeve shtetërore, si; policisë, prokurorisë, gjykatave etj, të cilat duhët të ndikojnë në politikën kriminale me aplikimin dhe zbatimin e sanksioneve penale të favorshme, dhe ndjekjës permanente të kryerësve të mitur të veprimeve kriminale.

12.Numri i gjyqtarëve në Gjykatën Komunale të Gjilanit, si gjykatës për të mitur është i vogël, Çka ka ndikuar dukshëm në shlyerjen e lëndëve penale për shkak të pamundsisë së zgjidhjes së tyre për arsye të numrit të madhë të lëndëve për një trupë gjykuese për të mitur. Kjo gjendje ka ndikuar te të

53

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

miturit negativisht duke pasur mundësi që ata të mos trajtohen me kohë, dhe duke iu lënë mundësi që ata të vazhdojnë me kryerjen e veprave tjera penale. Së këndejmi mendoj se gjyqtarët për të mitur në Gjykata Themelore komunale të Gjilanit duhet të rritet.

13.Në luftimin e kriminalitetit të të miturve nuk arrihet efekt i dëshiruar vetëm me sanksione penale, pasi qështja e parandalimit të kriminalitetit është shumë komplekse dhe duhen të merren parasysh të gjitha shkaqet, faktorët dhe rrethanat që ndikojnë në paraqitjen e këtij lloji të kriminalitetit si në Rajonin e Gjilnit, poashtu edhe në nivel vendi.

14.Mendoj se qështja e kriminalitetit të të miturve duhet të vështrohët me shumë kujdesë, pasi që kemi të bëjmë me një brez të përsonave që është në formim e sipër dhe ndaj të cilit për herë të parë fillojn sanksionet penale si masa ndëshkuese. Kjo dukuri duhet të vlerësohët edhe në aspektin multidimensional, pasi që trajtimi i kriminalitetit është një dukuri komplekse dhe në një mënyrë e ndërlidhur për të gjitha kategoritë njerëzore nga të miturit deri te personat e rritur si kryerës të veprave penale, pasi që kemi të bëjmë me ambiente të përbashkëta, jetese, veprimi, shkollimi ku medoemos këto shkaqe dhe faktor kushtëzojnë njëri tjetrin.

54

 

 

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

 

 

 

 

L I T E R A T U R A

Elezi Ismet,

”Mbrojtja juridike penale e jetës së njeriut në Republikën

 

 

Popullore të Shqipërisë”, Tiranë, 1962;

Elezi Ismet,

”Normat e së drejtës penale zakonore të mbledhura në

 

 

KLD dhe kanune / vendime / të veçanta, “ Referate e

 

 

kumtesa ” mbajtur në sesionin shkencor të Fakultetit të

 

 

Drejtësisë, kushtuar 50 vjetorit të pavarësisë / I, Tiranë,

 

 

1965;

Elezi Ismet.

”E drejta penale e Republikës së Shqipërisë, pjesa e

 

 

posaçme I dhe II, Tiranë 1999;

Hajdari

Azem:

“ Krimet e luftës kundër popullsisë civile në Kosovë gjatë

 

 

periudhës shkurt 1998-qershor 1999’’, Prishtinë 2002;

Hajdari

Azem,

“Kriminaliteti i të miturve në Kosovë 2001-2003’’, Prishtinë

 

 

2004;

Hajdari

Azem,

“E drejta e procedures penale e të miturve’’ (me ligjin penal

 

 

për të mitur, Prishtinë 2005;

Halili Ragip,

“Kriminologjia’’, Prishtinë, 2005;

Halili Ragip,

‘’Kriminaliteti kundër Martesës dhe familjes në KSA të

 

 

Kosovës’’, Prishtinë, 1987;

Halili Ragip,

“Kriminologjia”, Prishtinë, tetor 2007, bot. i V-të;

Latifi Vesel,

”Fenomenologjia dhe struktura e delikuencës së të mitrurve

 

 

dhe luftimi i saj në KSA të Kosovës’’,”Përparimi” nr 4,

 

 

Prishtinë, 1988;

Latifi Vesel,

“Disa vrojtime mbi sjelljet delikuente të të miturve dhe

 

 

fëmijëve” E drejta, Prishtinë, nr.1 / 1997;

Latifi Vesel,

”Kriminalistika e delikuencës së të miturve”, Prishtinë, 1882;

Latifi Vesel,

“Kryesit e mitur të veprave penale dhe pozita e tyre në

 

 

legjislacionin penal”, E Drejta, nr. 3, Prishtinë, 1996;

Murati Rexhep,

”Gjykimet penale politike në Kosovë, më vështrim të

 

 

veçantë në disa prej atyre që u organizuan kohët e fundit

 

 

në Kosovë”, “ E Drejta”, Prishtinë, nr. 2 / 1997;

Sahiti Ejup,

“Dëshmia e dëshmitarit si provë në procedurën penale”,

 

 

Prishtinë, 1993;

Salihu Ismet,

“Vrasjet në në KSA të Kosovës, Prishtinë, 1985;

55

 

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

 

 

Salihu Ismet,

“E drejta Penale”, Pjesa e përgjithshme, Prishtinë, 1995;

Salihu Ismet,

”E drejta Penale, Pjesa e përgjithshme “, Prishtinë, 2003;

Salihu Ismet,

”E drejta Penale për të mitur (me ligjin penal për të mitur)”,

 

Prishtinë, 2005;

Burime të tjera:

Raporti i SHPK-së rajonal të Gjilanit me nr. om 2007-2011;

Regjistrat e Gjykatës Komunale të Gjilanit, për periudhën 2007-2011;

Regjistrat e Gjykatës së Qarkut të Gjilanit, në periudhën 2007-2011;

Evidenca statistikore e Departamentit të Administratës Gjyqësore për vitin 2007-2011;

E drejta penale e Republikës Popullore të Shqipërisë, pjesa e përgjithshme, grup autorësh, Tiranë 1973, fq. 2010;

Kodi i Drejtësisë për të mitur;

Kodi i Procedrës penale i Kosovës;

Kodi Penal i Kosovës;

Ligji mbi Ekzekutimin e Sanksioneve Penale i Kosovës;

Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë, Tiranë 1977;

Kodit Penal të Republikës së Shqipërisë, Tiranë, 1995;

Komentar i Kodit Penal të Republikës së Shqipërisë, Grup autorësh, Tiranë 1999;

Kodit i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë, Botimi i publikimeve zyrtare, Tiranë, shtator 2002;

Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë, Tiranë, 2002;

Deklrata mbi të drejtat e fëmijëve, shpallur nga Asambleja e Përgjithshme në Rezolutën 1386 (XIV të 20 nëntorit 1959);

Konventa mbi të drejtat e fëmijëve, miratuar dhe e hapur për nënshkrim, ratifikim dhe pranim nga AP me Rezolutën 44 /25 të 20 nëntorit 1989 që ka hy në fuqi më 2 shtator 1990;

Standardi i rregullave minimale të KB, për administrimin e të drejtave për të mitur “Regullat e Pekinit”, të adaptuar nga marrëveshja e Asamblesë së Përgjithshme nr. 40 / 33 të 29 nëntorit 1985;

56

Kriminaliteti i të miturve në Rajonin e Gjilanit 2007-2011

Rregullat Standarde minimale për masat jo ndëshkimore (Rregullat e Tokios) të miratuara me Rezolutën 45 /110 të AP të 14 dhjetorit 1990;

Udhëzimet e KB për parandalimin e delikuencës së të miturve (Udhëzimet e Riadit), e miratuar dhe e shpallur më Rezolutën 45 / 112 të AP, më 14. dhjetor 1990, sesioni i 68-të plenar;

Rregullat e KB për mbrojtjen e ë miturve që janë privuar nga liria e miratuar me Rezolutën 45 / 113 të AP më 14 dhjetor 1990.

57